Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च लिंगानि कथयामि महामुने । अमृतेशमुखादीनि यन्नामाप्यमृतप्रदम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—മഹാമുനേ! അമൃതേശ മുതലായ മറ്റു ലിംഗങ്ങളെയും ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; അവയുടെ നാമമാത്രം പോലും അമൃതസമമായ മോക്ഷം നൽകുന്നതാണ്।

Verse 2

पुरा सनारु नामासीन्मुनिरत्र गृहाश्रमी । ब्रह्मयज्ञरतो नित्यं नित्यं चातिथिदैवतः

പുരാതനകാലത്ത് ഇവിടെ സനാരു എന്ന മുനി ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു; അദ്ദേഹം നിത്യം ബ്രഹ്മയജ്ഞത്തിൽ നിരതനായി, അതിഥികളെ എപ്പോഴും ദേവതുല്യരായി കരുതുകയായിരുന്നു।

Verse 3

लिंगपूजारतो नित्यं नित्यं तीर्थाप्रतिग्रही । तस्यर्षेरभवत्पुत्रः सनारोरुपजंघनिः

അദ്ദേഹം നിത്യം ലിംഗപൂജയിൽ നിരതനായി, നിത്യം തീർത്ഥപ്രസാദം (തീർത്ഥജലം) ഭക്തിയോടെ സ്വീകരിച്ചു; ആ മുനി സനാരുവിന് ഉപജംഘനി എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു।

Verse 4

स कदाचिद्गतोरण्यं तत्र दष्टः पृदाकुना । अथ तत्स वयोभिश्च स आनीतः स्वमाश्रमम्

അവൻ ഒരിക്കൽ വനത്തിലേക്കു പോയി; അവിടെ വിഷസർപ്പം അവനെ കടിച്ചു. പിന്നെ കൂട്ടുകാർ അവനെ എടുത്തുകൊണ്ട് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 5

सनारुणा समुच्छ्वस्य नीतः स उपजंघनिः । महाश्मशानभूभागं स्वर्गद्वारसमीपतः

സാനാരു വേദനയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി ഉപജംഘനിയെ സ്വർഗ്ഗദ്വാരസമീപമുള്ള മഹാശ്മശാനഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 6

तत्रासीच्छ्रीफलाकारं लिंगमेकं सुगुप्तवत् । निधाय तत्र तं यावच्छवं संचिंतयेत्सुधीः

അവിടെ ശ്രീഫല (തേങ്ങ) ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു ലിംഗം ഉണ്ടായിരുന്നു, നന്നായി മറച്ചുവെച്ചതുപോലെ. അവനെ അവിടെ വെച്ച് ആ ജ്ഞാനി അവനെ ശവംപോലെ കരുതി ധ്യാനിച്ചു.

Verse 7

सर्पदष्टस्य संस्कारः कथं भवति चेति वै । तावत्स जीवन्नुत्तस्थौ सुप्तवच्चौपजंघनिः

‘സർപ്പദംശിതനു അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരം എങ്ങനെ നടത്താം?’ എന്നു ചിന്തിക്കുമ്പോഴേക്കും ഉപജംഘനി ഉറക്കത്തിൽ നിന്നുണർന്നതുപോലെ ജീവത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു.

Verse 8

अथ तं वीक्ष्य स मुनिः सनारुरुपजंघनिम् । पुनः प्राणितसंपन्नं विस्मयं प्राप्तवान्परम्

അപ്പോൾ മുനി സാനാരു ഉപജംഘനിയെ വീണ്ടും പ്രാണസമ്പന്നനായി കണ്ടപ്പോൾ പരമ വിസ്മയത്തിൽ ആകുലനായി.

Verse 9

प्राणितव्येऽत्र को हेतुर्मच्छिशोरुपजंघनेः । क्षेत्राद्बहिरहिर्यं हि दष्टा नैषीत्परासु ताम्

എന്റെ ശിശുവിന്റെ തുടയിൽ സർപ്പം കടിച്ചിട്ടും ഇവിടെ ജീവൻ നിലനിൽക്കാൻ കാരണമെന്ത്? ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തായിരുന്നെങ്കിൽ സർപ്പദംശം തീർച്ചയായും അവനെ മരണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമായിരുന്നു.

Verse 10

इति यावत्स संधत्ते धियं तज्जीवितैकिकाम् । तावत्पिपीलिका त्वेका मृतं क्वापि पिपीलिकम्

അവൻ മനസ്സിൽ ആ ജീവൻ മാത്രം സംബന്ധിച്ച ഒരൊറ്റ ചിന്ത കൂട്ടിച്ചേർക്കുമ്പോഴേക്കും, ഒരു ഉറുമ്പ് എവിടെയോ നിന്ന് ഒരു മരിച്ച ഉറുമ്പിനെ എടുത്തുകൊണ്ട് വന്നു.

Verse 11

आनिनाय च तत्रैव सोप्य नन्निर्गतस्ततः । अथ विज्ञाय स मुनिस्तत्त्वं जीवितसूचितम्

അത് അതിനെ അവിടെയേ കൊണ്ടുവന്ന് വെച്ചു; അതും അവിടുനിന്ന് മാറിയില്ല. അപ്പോൾ മുനി ജീവൻ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ സൂചനയായ തത്ത്വം ഗ്രഹിച്ചു.

Verse 12

मृदु हस्ततलेनैव यावत्खनति वै मुनिः । तावच्छ्रीफलमात्रं हि लिंगं तेन समीक्षितम्

മുനി മൃദുവായ കൈത്തളിരാൽ അല്പം കുഴിച്ചപ്പോൾ തന്നെ, ബിൽവഫലത്തിന്റെ വലിപ്പമുള്ള ഒരു ലിംഗം അദ്ദേഹം ദർശിച്ചു.

Verse 13

सनारुणाथ तल्लिंगं तेन तत्र समर्चितम् । चिरकालीन लिंगस्य कृतं नामापि सान्वयम्

പിന്നീട് അദ്ദേഹം അവിടെ അർഘ്യം, അരുണം മുതലായ ഉപചാരങ്ങളോടെ ആ ലിംഗത്തെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു. അതുപോലെ ആ പുരാതന ലിംഗത്തിന് പരമ്പരാസഹിതമായ നാമവും സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 14

अमृतेश्वरनामेदं लिंगमानंदकानने । एतल्लिंगस्य संस्पर्शादमृतत्वं लभेद्ध्रुवम्

ആനന്ദകാനനത്തിലെ ഈ ലിംഗത്തിന് ‘അമൃതേശ്വര’ എന്ന നാമമാണ്. ഈ ലിംഗത്തെ സ്പർശിച്ചാൽ നിശ്ചയമായി അമൃതത്വം (മരണരഹിതാവസ്ഥ) ലഭിക്കും.

Verse 15

अमृतेशं समभ्यर्च्य जीवत्पुत्रः स वै मुनिः । स्वास्पदं समनुप्राप्तो दृष्टआश्चर्यवज्जनैः

അമൃതേശനെ വിധിപൂർവം ആരാധിച്ച്, പുത്രൻ ജീവിച്ചു ഉയർന്ന ആ മുനി തന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങി; ജനങ്ങൾ അത്ഭുതത്തോടെ അവനെ കണ്ടു.

Verse 16

तदाप्रभृति तल्लिंगममृतेशं मुनीश्वर । काश्यां सिद्धिप्रदं नृणां कलौ गुप्तं भवेत्पुनः

അന്നുമുതൽ, ഹേ മുനീശ്വരാ, കാശിയിൽ ‘അമൃതേശ’ എന്ന ആ ലിംഗം മനുഷ്യർക്കു സിദ്ധികൾ നൽകുന്നു; എന്നാൽ കലിയുഗത്തിൽ അത് വീണ്ടും ഗുപ്തമാകും.

Verse 18

अमृतेश समं लिंगं नास्ति क्वापि महीतले । तल्लिंगं शंभुना तिष्ये कृतं गुप्तं प्रयत्नतः

ഭൂമിയിൽ എവിടെയും അമൃതേശനോടു തുല്യമായ ലിംഗം ഇല്ല. തിഷ്യ (കലി) യുഗത്തിൽ ശംഭു ആ ലിംഗത്തെ പരിശ്രമപൂർവം ഗുപ്തമായി സൂക്ഷിച്ചു.

Verse 19

अमृतेश्वर नामापि ये काश्यां परिगृह्णते । न तेषामुपसर्गोत्थं भयं क्वापि भविष्यति

കാശിയിൽ ‘അമൃതേശ്വര’ എന്ന നാമം മാത്രം പോലും സ്വീകരിക്കുന്നവർക്ക്, എവിടെയും ഉപദ്രവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭയം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 20

मुनेऽन्यच्च महालिंगं करुणेश्वरसंज्ञितम् । मोक्षद्वार समीपे तु मोक्षद्वारेश्वराग्रतः

ഹേ മുനേ! ‘കരുണേശ്വര’ എന്ന പേരിലുള്ള മറ്റൊരു മഹാലിംഗം ഉണ്ട്. അത് മോക്ഷദ്വാരത്തിനടുത്ത്, മോക്ഷദ്വാരേശ്വരന്റെ നേരെ മുന്നിൽ സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 21

दर्शनात्तस्य लिंगस्य महाकारुणिकस्य वै । न क्षेत्रान्निर्गमो जातु बहिर्भवति कस्यचित्

ആ മഹാകരുണിക ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ആരും ഈ പുണ്യക്ഷേത്രമായ (കാശി) പരിധി വിട്ട് പുറത്തേക്ക് പോകുകയില്ല.

Verse 22

स्नातव्यं मणिकर्ण्यां च द्रष्टव्यः करुणेश्वरः । क्षेत्रोपसर्गजा भीतिर्हातव्या परया मुदा

മണികർണിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുകയും കരുണേശ്വരനെ ദർശിക്കുകയും വേണം. ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ഉപസർഗങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന ഭയം പരമാനന്ദത്തോടെ നീക്കിക്കളയണം.

Verse 23

सोमवासरमासाद्य एकभक्तव्रतं चरेत् । यष्टव्यः करुणापुष्पैर्व्रतिना करुणेश्वरः

സോമവാരത്തിൽ ഏകഭക്തവ്രതം (ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം) അനുഷ്ഠിക്കണം. വ്രതധാരി ‘കരുണാ’ പുഷ്പങ്ങളാൽ കരുണേശ്വരനെ പൂജിക്കണം.

Verse 24

तेन व्रतेन संतुष्टः करुणेशः कदाचन । न तं क्षेत्राद्बहिः कुर्यात्तस्मात्कार्यं व्रतं त्विदम्

ആ വ്രതത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ കരുണേശൻ ഒരിക്കലും ആ ഭക്തനെ ഈ ക്ഷേത്രപരിധിയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ഈ വ്രതം നിർബന്ധമായി അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 25

तत्पत्रैस्तत्फलैर्वापि संपूज्यः करुणेश्वरः । यो न जानाति तल्लिंगं सम्यग्ज्ञानविवर्जितः

അതിന്റെയിലകളാലോ അതിന്റെ ഫലങ്ങളാലോ കരുണേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. ആ ലിംഗത്തെ അറിയാത്തവൻ സമ്യക് ജ്ഞാനരഹിതൻ ആകുന്നു.

Verse 26

तेनार्च्यः करुणावृक्षो देवेशः प्रीयतामिति । यो वर्षं सोमवारस्य व्रतं कुर्यादिति द्विजः

അവ തന്നെയുള്ള അർപ്പണങ്ങളാൽ കരുണാവൃക്ഷത്തെ അർച്ചിച്ച്—‘ദേവേശ്വരൻ പ്രസന്നനാകട്ടെ’ എന്നു പ്രാർത്ഥിക്കണം. ദ്വിജൻ പറയുന്നു—ആർ ഒരു വർഷം തിങ്കളാഴ്ച വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുമോ…

Verse 27

प्रसन्नः करुणेशोत्र तस्य दास्यति वांछितम् । द्रष्टव्यः करुणेशोत्र काश्यां यत्नेन मानवैः

ഇവിടെ കരുണേശൻ പ്രസന്നനായാൽ ആഗ്രഹിച്ച വരം നൽകുന്നു. അതിനാൽ കാശിയിൽ മനുഷ്യർ പരിശ്രമത്തോടെ കരുണേശനെ ദർശിക്കണം.

Verse 28

इति ते करुणेशस्य महिमोक्तो महत्तरः । यं श्रुत्वा नोपसर्गोत्थं भयं काश्यां भविष्यति

ഇങ്ങനെ നിനക്കു കരുണേശന്റെ അതിമഹത്തായ മഹിമ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു. ഇത് കേട്ടാൽ കാശിയിൽ ദുരന്തജന്യമായ ഭയം ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 29

मोक्षद्वारेश्वरं चैव स्वर्गद्वोरेश्वरं तथा । उभौ काश्यां नरो दृष्ट्वा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

മോക്ഷദ്വാരേശ്വരനെയും സ്വർഗദ്വാരേശ്വരനെയും കാശിയിൽ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗവും മോക്ഷവും ഇരണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 30

ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं काश्यामन्यत्प्रकाशते । तस्य संपूजनाद्भक्ता ज्योतीरूपा भवंति हि

കാശിയിൽ ‘ജ്യോതിരൂപേശ്വര’ ലിംഗം അപൂർവ ദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിനെ പൂർണ്ണ ഭക്തിയോടെ സമ്പൂജിച്ചാൽ ഭക്തരും നിശ്ചയമായി ജ്യോതി-സ്വരൂപരാകുന്നു.

Verse 31

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं परम् । समभ्यर्च्याप्नुयान्मर्त्यो ज्योतीरूपं न संशयः

ചക്രപുഷ്കരിണീ തീരത്ത് പരമ ‘ജ്യോതിരൂപേശ്വര’നെ വിധിപൂർവ്വം അർച്ചിച്ചാൽ മർത്ത്യൻ നിസ്സംശയം ജ്യോതി-സ്വരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 32

यदा भागीरथी गंगा तत्र प्राप्ता सरिद्वरा । तदारभ्यार्चयेन्नित्यं तल्लिंगं स्वर्धुनी मुदा

നദിശ്രേഷ്ഠയായ ഭാഗീരഥീ ഗംഗ അവിടെ എത്തിയതുമുതൽ, സ്വർധുനി ആനന്ദത്തോടെ ആ ലിംഗത്തെ നിത്യവും അർച്ചിച്ചു വരുന്നു.

Verse 33

पुरा विष्णौ तपत्यत्र तल्लिंगं स्वयमेव हि । तत्राविरासीत्तेजस्वि तेन क्षेत्रमिदं शुभम्

പുരാതനകാലത്ത് വിഷ്ണു ഇവിടെ തപസ്സു ചെയ്തപ്പോൾ ആ ലിംഗം സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ദീപ്തിയോടെ അവിടെ അവിർഭവിച്ചതിനാൽ ഈ ക്ഷേത്രഭൂമി ശുഭമാണ്.

Verse 34

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं तदा । दूरस्थोपीह यो ध्यायेत्तस्य सिद्धिरदूरतः

ചക്രപുഷ്കരിണീ തീരത്തിലെ ആ ജ്യോതിരൂപേശ്വരനെ ഇവിടെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്‍, ദൂരസ്ഥനായാലും, സിദ്ധി അടുത്തുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 35

एतेष्वपि च लिंगेषु चतुर्दशसु सत्तम । लिंगाष्टकं महावीर्यं कर्मबीजदवानलम्

ഹേ സത്തമാ! ഈ പതിനാലു ലിംഗങ്ങളിലുമുള്ള ലിംഗാഷ്ടകം മഹാവീര്യമുള്ളത്—കർമ്മബീജം ദഹിപ്പിക്കുന്ന ദാവാനലത്തെപ്പോലെ.

Verse 36

ओंकारादीनि लिंगानि यान्युक्तानि चतुर्दश । तथा दक्षेश्वरादीनि लिंगान्यष्टौ महांति च

ഓംകാരത്തിൽ ആരംഭിച്ച് വിവരിക്കപ്പെട്ട പതിനാലു ലിംഗങ്ങളുണ്ട്; അതുപോലെ ദക്ഷേശ്വരത്തിൽ ആരംഭിച്ച് എട്ട് മഹാ ലിംഗങ്ങളും ഉണ്ട്.

Verse 37

अमृतेश्वर संस्पर्शान्मृता जीवंति तत्क्षणात् । अमृतत्वं भजंतेऽत्र जीवंतः स्पर्शमात्रतः

അമൃതേശ്വരന്റെ സ്പർശം കൊണ്ടു മരിച്ചവരും ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ജീവിക്കുന്നു; ജീവിക്കുന്നവരും ഇവിടെ സ്പർശമാത്രം കൊണ്ടു അമൃതത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 38

षदत्रिंशत्तत्त्वरूपोसौ लिगेष्वेषु सदाशिवः । अस्मिन्क्षेत्रे वसन्नित्यं तारकं ज्ञानमादिशेत्

ഈ ലിംഗങ്ങളിൽ സദാശിവൻ ഷട്ത്രിംശത് തത്ത്വങ്ങളുടെ രൂപമായി വസിക്കുന്നു; ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യമായി പാർത്തു താരകജ്ഞാനം—ഉദ്ധാരക വിദ്യ—ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 39

क्षेत्रस्य तत्त्वमेतद्धि षट्त्रिंशल्लिंगरूप्यहो । एतेषां भजनात्पुंसां न भवेद्दुर्गतिः क्वचित्

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തത്ത്വം ഇതുതന്നെ—അഹോ! ഇത് ഷട്ത്രിംശത് ലിംഗരൂപങ്ങളാൽ അത്ഭുതമായി ഘടിതമാണ്. ഇവയെ ഭജിക്കുന്നവർക്ക് ഒരിക്കലും ദുര്‍ഗതി ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 40

मुने रहस्यभूतानि र्लिगान्येतानि निश्चितम् । एतल्लिंगप्रभावाच्च मुक्तिरत्र सुनिश्चिता

ഹേ മുനേ, ഈ ലിംഗങ്ങൾ നിശ്ചയമായും രഹസ്യസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്. ഈ ലിംഗങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്താൽ കാശിയിൽ ഇവിടെ മോക്ഷം സംശയമില്ലാതെ ഉറപ്പാണ്.

Verse 41

मोक्षक्षेत्रमिंदं काशी लिंगैरेतैर्मेहामते । एतान्यन्यानि सिद्धानि संभवंति युगेयुगे

ഹേ മഹാമതേ, ഈ ലിംഗങ്ങളാൽ കാശി മോക്ഷക്ഷേത്രമാണ്. ഇത്തരത്തിലുള്ള മറ്റ് സിദ്ധപ്രകടനങ്ങളും യുഗം യുഗമായി വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 42

आनंदकाननं शंभोः क्षेत्रमेतदनादिमत् । अत्र संस्थितिमापन्ना मुक्ता एव न संशयः

ഇത് ശംഭുവിന്റെ ആനന്ദകാനനം—അനാദിയായ പുണ്യക്ഷേത്രം. ഇവിടെ സ്ഥിരത പ്രാപിക്കുന്നവർ സംശയമില്ലാതെ മുക്തരാണ്.

Verse 43

योगसिद्धिरिहास्त्येव तपःसिद्धिरिहैव हि । व्रतसिद्धिर्मंत्रसिद्धिस्तीर्थसिद्धिः सुनिश्चितम्

ഇവിടെയേ യോഗസിദ്ധി, ഇവിടെയേ തപസ്സിദ്ധി. വ്രതസിദ്ധി, മന്ത്രസിദ്ധി, തീർത്ഥഫലസിദ്ധി—എല്ലാം ഇവിടെ ഉറപ്പായി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 44

सिद्ध्यष्टकं तु यत्प्रोक्तमणिमादि महत्तरम् । तज्जन्मभूमिरेषैव शंभोरानंदवाटिका

അണിമാദി മഹത്തായ അഷ്ടസിദ്ധികൾ എന്നു പ്രസിദ്ധമായവയുടെ ജന്മഭൂമി ഇതുതന്നെ—ശംഭുവിന്റെ ഈ ആനന്ദവാടിക.

Verse 45

निर्वाणलक्ष्म्याः सदनमेतदानंदकाननम् । एतत्प्राप्य न मोक्तव्यं पुण्यैः संसारभीरुणा

ഈ ആനന്ദകാനനം നിർവാണലക്ഷ്മിയുടെ നിവാസമാണ്. ഇതിനെ പ്രാപിച്ച സംസാരഭീതൻ ഇതിനെ വിട്ടുകളയരുത്; പുണ്യകർമ്മങ്ങളാൽ ഇതിനെ ദൃഢമായി ആശ്രയിക്കണം.

Verse 46

अयमेव महालाभ इदमेव परं तपः । एतदेव महत्पुण्यं लब्धा वाराणसीह यत्

ഇതുതന്നെ മഹാലാഭം; ഇതുതന്നെ പരമതപസ്. ഇതുതന്നെ മഹാപുണ്യം—ഇവിടെ വാരാണസിയെ ലഭിച്ചതാണ്.

Verse 47

अवश्यं जन्मिनो मृत्युर्यत्र कुत्र भविष्यति । कर्मानुसारिणी लभ्या गतिः पश्चाच्छुभाशुभा

ജനിച്ചവന് മരണം നിർബന്ധം—അത് എവിടെയെങ്കിലും സംഭവിക്കും. തുടർന്ന് കർമ്മാനുസരിച്ച് ശുഭമോ അശുഭമോ ആയ ഗതി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 48

मृत्युं विज्ञाय नियतं गतिकर्मानुसारिणीम् । अवश्यं काशिका सेव्या सर्वकर्मनिवारिणी

മരണം നിശ്ചിതവും ഗതി കർമ്മാനുസാരിണിയുമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, കാശികയെ നിർബന്ധമായി സേവിച്ച് ആശ്രയിക്കണം; അവൾ സകല കർമ്മബന്ധങ്ങളും നീക്കുന്നു.

Verse 49

मानुष्यं प्राप्य यं मूढा निमेषमितजीवितम् । न सेवंते पुरीं काशीं ते मुष्टा मंदबुद्धयः

നിമിഷമാത്രം ക്ഷണഭംഗുരമായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും കാശീപുരിയെ സേവിക്കാത്ത മൂഢർ ദയനീയരും മന്ദബുദ്ധികളും ആകുന്നു.

Verse 50

दुर्लभं जन्म मानुष्यं दुर्लभा काशिकापुरी । उभयोः संगमासाद्य मुक्ता एव न संशयः

മനുഷ്യജന്മം ദുർലഭം; കാശികാപുരിയും ദുർലഭം. ഇരുവരുടെയും സംഗമം ലഭിച്ചാൽ മോക്ഷം ഉറപ്പ്—സംശയമില്ല.

Verse 51

क्व च तादृक्तपांसीह क्व तादृग्योग उत्तमः । यादृग्भिः प्राप्यते मुक्तिः काश्यां मोक्षोत्तमोत्तमः

ഇത്തരത്തിലുള്ള തപസ്സുകൾ എവിടെ? ഇത്തരത്തിലുള്ള ഉത്തമയോഗം എവിടെ? ഏതു മാർഗ്ഗങ്ങളാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുമോ, കാശിയിലാണ് ആ മോക്ഷം ‘സർവോത്തമോത്തമം’ ആയി ലഭിക്കുന്നത്.

Verse 52

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वं पुनःपुनः । न काशी सदृशी मुक्त्यै भूमिरन्या महीतले

സത്യം, സത്യം, വീണ്ടും സത്യം—സത്യത്തെ മുൻനിർത്തി വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു: ഭൂമിയിൽ മോക്ഷത്തിനായി കാശിയെപ്പോലെ മറ്റൊരു ഭൂമി ഇല്ല.

Verse 53

विश्वेशो मुक्तिदो नित्यं मुक्त्यै चोत्तरवाहिनी । आनंदकानने मुक्तिर्मुक्तिर्नान्यत्र कुत्रचित्

വിശ്വേശ്വരൻ നിത്യം മോക്ഷദാതാവാണ്; ഉത്തരവാഹിനി (ഗംഗ)യും മോക്ഷത്തിനായി തന്നെ. ആനന്ദകാനനത്തിൽ മാത്രമേ മോക്ഷം ഉള്ളൂ—മറ്റെവിടെയും ഇല്ല.

Verse 54

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । स एव काशीं प्रापय्य मुक्तिं यच्छति नान्यतः

വിശ്വേശ്വരൻ മാത്രമാണ് മോക്ഷദാതാവ്; മറ്റാരുമല്ല. അവൻ തന്നെ കാശിയിലേക്കെത്തിച്ച് മോക്ഷം നൽകുന്നു; മറ്റേതൊരു വഴിയിലുമല്ല.

Verse 55

सायुज्यमुक्तिरत्रैव सान्निध्यादिरथान्यतः । सुलभा सापि नो नूनं काश्यां मोक्षोस्ति हेलया

ഇവിടെയേ സായുജ്യ-മുക്തി (ഭഗവാനോടുള്ള ഏകത്വം); മറ്റിടങ്ങളിൽ സാന്നിധ്യാദി ഫലങ്ങൾ. ആ സായുജ്യവും യഥാർത്ഥത്തിൽ എളുപ്പമല്ല; എന്നാൽ കാശിയിൽ മോക്ഷം പ്രായേണ അനായാസം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 56

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग भविष्यं कथयाम्यहम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासोऽकथयद्यन्महद्वचः । निश्चिकेतुमनाः पश्चाद्यत्करिष्यति तच्छृणु

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ അഗസ്ത്യ, ശ്രവിക്ക; ഞാൻ ഭാവി പറയുന്നു. കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസൻ പറഞ്ഞ മഹത്തായ വചനം ശ്രവിക്ക; പിന്നെ തീരുമാനിക്കുവാൻ മനസ്സുറച്ച് അവൻ ചെയ്യുന്നതും ശ്രവിക്ക.

Verse 94

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धेऽमृतेशादिलिंगप्रादुर्भावोनाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സഹസ്ര ശ്ലോകസംഹിതയുടെ ചതുര്ഥ ഭാഗത്തിൽ, കാശീഖണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ ‘അമൃതേശാദി ലിംഗപ്രാദുർഭാവം’ എന്ന നാല്പത്തിനാലല്ല, തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.