Adhyaya 6

Verse 1

पाराशर्य उवाच । शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् । यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्

പാരാശര്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ സൂതാ! ശ്രുതിയോടു സഹോദരിയായ ഈ പവിത്രകഥ കേൾക്കുക; ഇതിനെ ഹൃദയത്തിൽ നിധാനിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഇവിടെ ധർമ്മാർഥകാമമോക്ഷഫലങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 2

ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः । अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः

അതിനുശേഷം മുനി ഭാര്യയോടുകൂടി, ശ്രീദർശനജന്യമായ ആനന്ദാമൃതധാരപോലെ ഒഴുകുന്ന ആ പ്രവാഹത്തിൽ അവഗാഹനം ചെയ്ത് പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।

Verse 3

वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस । शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्

ഹേ അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച, നിർമ്മലമനസ്സുള്ള സൂതാ! പണ്ടുകാലത്ത് പണ്ഡിതർ പറഞ്ഞ ഈ ഒരു ശ്രേഷ്ഠസുഭാഷിതം കേൾക്കുക।

Verse 4

परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् । नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे

സജ്ജനരുടെ ഹൃദയത്തിൽ പരോപകാരബോധം ജാഗ്രതയായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവരുടെ വിപത്തുകൾ നശിക്കുന്നു; പടിപടിയായി സമ്പത്ത് ലഭിക്കുന്നു।

Verse 5

तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् । तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते

തീർത്ഥസ്നാനം മാത്രം ചെയ്താൽ ആ ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല; ധാരാളം ദാനം ചെയ്താലും ആ ഫലം കിട്ടുകയില്ല. കഠിനതപസ്സുകളാലും അത് വാങ്ങാൻ കഴിയില്ല—പരോപകാരത്തിലൂടെയേ അത് സിദ്ധിക്കൂ.

Verse 6

परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः । एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः

പരോപകാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ധർമ്മവും ദാനാദികളിൽ നിന്നുള്ള ധർമ്മവും—വിധാതാവ് രണ്ടും ഒരുമിച്ച് തൂക്കുമ്പോൾ, ആദ്യത്തേതാണ് കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളത്; അതാണ് ശ്രേഷ്ഠമാർഗം.

Verse 7

परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि । नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्

വാക്കുകളുടെ ജാലം മഥിച്ച് കണ്ടെത്തിയ തീർച്ച ഇതാണ്—ഉപകാരത്തേക്കാൾ ഉയർന്ന ധർമ്മമില്ല; അപകാരത്തേക്കാൾ വലിയ പതനമില്ല.

Verse 8

उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् । क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्

ഉപകാരിയായ അഗസ്ത്യനിൽ നിന്നാണ് ഈ ദൃഷ്ടാന്തം ജനിച്ചത്—എവിടെ അത്തരമൊരു കാശീജന്യ ദുഃഖം, എവിടെ ശ്രീയുടെ ദീപ്തമുഖദർശനം!

Verse 9

करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु । तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता

ജീവിതം ആനയുടെ ചെവിയുടെ അഗ്രംപോലെ ചഞ്ചലം; സമ്പത്തും പല രൂപത്തിൽ അസ്ഥിരം. അതിനാൽ വിവേകി ഒരേയൊരു കാര്യത്തെ ശ്രേഷ്ഠമായി ചെയ്യണം—പരോപകാരം.

Verse 10

यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् । साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः

ലക്ഷ്മീനാമം മാത്രമേറ്റാലും മനുഷ്യൻ എവിടെയും നശിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മീദേവിയെ തന്നെ ദർശിക്കൂ; ഹേ മുനേ, അപ്പോൾ നീ കൃതകൃത്യനാകും.

Verse 11

गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत । यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः

അവൻ യദൃച്ഛയായി പോകുമ്പോൾ ദൂരത്തിൽ നിന്ന് ശ്രീശൈലം കണ്ടു; അവിടെ സാക്ഷാൽ ദേവൻ ശ്രീത്രിപുരാന്തകൻ വസിക്കുന്നു.

Verse 12

उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः । इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्

അപ്പോൾ ഹർഷഭരിതനായ മുനി ഭാര്യയോട് പറഞ്ഞു—“പ്രിയേ, ഇവിടെ തന്നെയிருந்து, എല്ലാറ്റിലും മീതെയുള്ള ആ പരമ മനോഹര ദർശനം കാണുക.”

Verse 13

श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् । पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्

ഈ ശ്രീശൈലത്തിന്റെ ശ്രിമദ് ശിഖരം—ഇത് ദർശിച്ചതുമാത്രത്തിൽ—മനുഷ്യരുടെ പുനർഭവം അവസാനിക്കാം; പിന്നെ എവിടെയും വീണ്ടും ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 14

गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः । सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्

ഈ പർവ്വതം എൺപത്തിനാലു യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളത്—അത്രയും വിശാലം, വിവരണാതീതം. ഇത് സർവത്ര ലിംഗമയമായതിനാൽ, ഇതിന് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യണം.

Verse 15

लोपामुद्रोवाच । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्

ലോപാമുദ്ര പറഞ്ഞു—സ്വാമിയുടെ അനുവാദമുണ്ടെങ്കിൽ ഞാൻ അല്പം അപേക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭർത്താവിന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ സംസാരിക്കുന്ന ഭാര്യ ദോഷഭാഗിനിയാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു।

Verse 16

अगस्त्य उवाच । किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता । न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ദേവി, നീ എന്താണ് പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? സംശയമില്ലാതെ സത്യം പറയുക. നിനക്കുപോലുള്ളവരുടെ വാക്കുകൾ ഭർത്താവിന് ഖേദകാരണമാകുകയില്ല।

Verse 17

ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता । सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये

അതിനുശേഷം ആ മഹതിയായ ദേവി മുനിയെ നമസ്കരിച്ചു ആദരത്തോടെ ചോദിച്ചു—സകലർക്കും ഹിതത്തിനായും, തന്റെ സംശയം നീക്കുന്നതിനായും।

Verse 18

लोपामुद्रोवाच । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते

ലോപാമുദ്ര പറഞ്ഞു—ശ്രീശൈലശിഖരം ദർശിച്ചാൽ പുനർജന്മം ഇല്ലെന്ന് കേൾക്കുന്നു. ഇതു മാത്രമേ സത്യമെങ്കിൽ, കാശിയിലേക്കു പോകേണ്ടതെന്ത്?

Verse 19

अगस्तिरुवाच । आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले । निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വരാരോഹേ, ഹേ അമലേ, കേൾക്കുക; നീ സത്യമായ ചോദ്യം ചോദിച്ചു. ഈ കാര്യം തത്ത്വചിന്തകരായ മുനിമാർ പലവട്ടം നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 20

मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः । तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्

മോക്ഷം നൽകുന്ന അനേകം തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയുടെ നിർണ്ണയവും അവിടെ തന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ അവയെ ഇവിടെ നിന്നോട് പറയുന്നു—ഒരു ക്ഷണം മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ശ്രവിക്കൂ।

Verse 21

प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् । कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्

ആദ്യം തീർത്ഥരാജനായ ‘പ്രയാഗം’ അത്യന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ഏറ്റവും അഭിലഷണീയം; ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം, മോക്ഷം എന്നിവ നൽകുന്നു।

Verse 22

नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका । अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती

നൈമിഷവും കുരുക്ഷേത്രവും; ഗംഗാദ്വാരം (ഹരിദ്വാർ)യും അവന്തികാ (ഉജ്ജയിനി)യും; അയോധ്യയും മഥുരയും; കൂടാതെ ദ്വാരകയും അമരാവതിയും—ഇവയും പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 23

सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः । कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्

സരസ്വതി; സിന്ധുവിന്റെ സംഗമം; ഗംഗയും സാഗരവും ചേരുന്ന സംഗമം; കാന്തി; ത്ര്യമ്പകം; കൂടാതെ ഗോദാവരീതീരത്തിലെ ഏഴ് പുണ്യപ്രദേശങ്ങൾ—ഇവയും പ്രശംസിതമാണ്.

Verse 24

कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः । महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्

കാലഞ്ജരവും പ്രഭാസവും; അതുപോലെ ബദരികാശ്രമം; മഹാലയം; ഓംകാരക്ഷേത്രം; കൂടാതെ പൗരുഷോത്തമം—ഇവ നിശ്ചയമായും മോക്ഷമാർഗത്തിലേക്കുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളാണ്.

Verse 25

गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् । श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च

ഗോകർണം, ഭൃഗുകച്ഛം, ഭൃഗുതുങ്ഗം, പുഷ്കരം, ശ്രീപർവതാദി തീർത്ഥങ്ങൾ, അതുപോലെ ധാരാതീർത്ഥം—ഇവയും മോക്ഷദായകമായ പ്രസിദ്ധ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു।

Verse 26

मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये । एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा

പ്രിയേ, സത്യാദികളായ ‘മാനസ’ തീർത്ഥങ്ങളും ഉണ്ട്. അവ നിശ്ചയമായും മോക്ഷദായകങ്ങൾ; ഇവിടെ സംശയമോ വാദമോ വേണ്ട।

Verse 27

गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् । पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि

ഗയാതീർത്ഥം പിതൃകൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നതായി പ്രസിദ്ധമാണ്. പിതാമഹരുടെ ഋണം തീർന്നാൽ അവരുടെ സന്തതിയും മോചിതരാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു।

Verse 28

सधर्मिण्युवाच । मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते । कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि

സധർമിണി പറഞ്ഞു: ഹേ മഹാമതേ, നിങ്ങൾ ‘മാനസ’ തീർത്ഥങ്ങളെയും പറഞ്ഞു. ഇവിടെ അവ ഏവ ഏവ? ദയവായി എനിക്ക് ഇത് വിശദീകരിക്കണം।

Verse 29

अगस्त्य उवाच । शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे । येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ഹേ അനഘേ, ഞാൻ പറയുന്ന ‘മാനസ’ തീർത്ഥങ്ങളെ കേൾക്കുക; അവയിൽ ശരിയായി സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 30

सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च

സത്യം തീർത്ഥം, ക്ഷമയും തീർത്ഥം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും തീർത്ഥം. സർവ്വഭൂതങ്ങളോടുള്ള ദയ തീർത്ഥം; ആർജവം—അന്തരംഗസരളത—അതും തീർത്ഥം തന്നെ.

Verse 31

दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता

ദാനം തീർത്ഥം, ദമം (സംയമം) തീർത്ഥം, സന്തോഷവും തീർത്ഥമെന്നു പറയുന്നു. ബ്രഹ്മചര്യം പരമ തീർത്ഥം; പ്രിയമായ മധുരവാക്കും തീർത്ഥം തന്നെ.

Verse 32

ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा

ജ്ഞാനം തീർത്ഥം, ധൃതി (ധൈര്യം/സ്ഥൈര്യം) തീർത്ഥം, തപസ്സും തീർത്ഥമെന്നു പ്രസിദ്ധം. എന്നാൽ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും അതേ തീർത്ഥം ശ്രേഷ്ഠം—മനസ്സിന്റെ പരമ വിശുദ്ധി.

Verse 33

न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः

വെള്ളത്തിൽ ദേഹം നനയുന്നതു മാത്രം ‘സ്നാനം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നില്ല. ദമത്തിൽ (സംയമത്തിൽ) സ്നാനം ചെയ്തവനാണ് യഥാർത്ഥ സ്നാതൻ—ശുചി, മനസ്സിലെ മലിനത ശുദ്ധമായവൻ.

Verse 34

यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः । सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः

ലോഭി, പിശുനൻ (ചാടിക്കാരൻ), ക്രൂരൻ, ദാംഭികൻ, വിഷയാസക്തൻ—ഇവൻ സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്താലും പാപിയും മലിനനും തന്നെയായിരിക്കും.

Verse 35

न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः । मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः

മനുഷ്യൻ ശരീരത്തിലെ മലിന്യം നീക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ശുദ്ധനാകുന്നില്ല. മനസ്സിലെ മലമൊഴിഞ്ഞാൽ അവൻ അന്തരത്തിൽ അത്യന്തം നിർമലനാകുന്നു.

Verse 36

जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः । न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः

ജലജീവികൾ വെള്ളത്തിലേ ജനിക്കുകയും വെള്ളത്തിലേ മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും മനോമലം ശുദ്ധിയാകാത്തവർ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുകയില്ല.

Verse 37

विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्

വിഷയങ്ങളോടുള്ള അത്യധികമായ ആസക്തിയെയാണ് മനസ്സിന്റെ മലമെന്ന് പറയുന്നു. അതേ വിഷയങ്ങളോടുള്ള വൈരാഗ്യമാണ് നിർമലതയായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്.

Verse 38

चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति । शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि

അന്തരത്തിൽ ദുഷ്ടമായ ചിത്തം തീർത്ഥസ്നാനങ്ങളാൽ ശുദ്ധിയാകുന്നില്ല; മദ്യപാത്രം നൂറുകണക്കിന് തവണ വെള്ളത്തിൽ കഴുകിയാലും അശുദ്ധമായിരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 39

दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा । सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः

ദാനം, ഇജ്യാ-പൂജ, തപസ്, ശൗചം, തീർത്ഥസേവ, ശാസ്ത്രശ്രവണം—ഭാവം നിർമലമല്ലെങ്കിൽ ഇവയൊക്കെയും ‘അതീർത്ഥം’, അഥവാ യഥാർത്ഥ തീർത്ഥമല്ല.

Verse 40

निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

മനുഷ്യൻ ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് എവിടെ വസിക്കുന്നുവോ, അതേ സ്ഥലമേ അവനു കുരുക്ഷേത്രവും നൈമിഷവും പുഷ്കരവും ആയിത്തീരുന്നു।

Verse 41

ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्

ജ്ഞാനത്താൽ പവിത്രമായ ജ്ഞാനജലത്തിൽ—രാഗദ്വേഷമലത്തെ അകറ്റുന്നതിൽ—മാനസ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 42

एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् । भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु

ദേവീ! നിനക്കു മാനസ തീർത്ഥത്തിന്റെ ലക്ഷണം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥങ്ങളുടെ പുണ്യത്വകാരണം കൂടി കേൾക്കുക।

Verse 43

यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः । तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः

ശരീരത്തിലെ ചില ഭാഗങ്ങൾ അത്യന്തം ശുദ്ധമെന്നു കരുതുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയിലും ചില പ്രദേശങ്ങൾ അത്യന്തം പുണ്യമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 44

प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता

ഭൂമിയുടെ അത്ഭുതപ്രഭാവം കൊണ്ടും, ജലത്തിലെ അന്തർനിഹിത തേജസ്സുകൊണ്ടും, മുണിമാരുടെ പരിഗ്രഹം (പാവന സാന്നിധ്യ-സ്വീകാരം) കൊണ്ടുമാണ് തീർത്ഥങ്ങളുടെ പുണ്യത്വം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 45

तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः । उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम

അതുകൊണ്ട് ഭൗമ തീർത്ഥങ്ങളിലും മാനസ തീർത്ഥങ്ങളിലും നിത്യമായി സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 46

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते

മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കാതെയും, തീർത്ഥങ്ങളിൽ പോകാതെയും, സ്വർണ്ണവും പശുവും ദാനം ചെയ്യാതെയും ഇരിക്കുന്നവൻ ‘ദരിദ്രൻ’ (പുണ്യഹീനൻ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 47

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्

അഗ്നിഷ്ടോമാദി യാഗങ്ങൾ ധാരാളം ദക്ഷിണയോടെ ചെയ്താലും, തീർത്ഥഗമനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഫലം അതിലൂടെ ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 48

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ആരുടെ കൈകളും കാലുകളും മനസ്സും നന്നായി സംയമിതമാണോ, വിദ്യയും തപസ്സും സുകീർത്തിയും ഉള്ളവനോ—അവൻ തന്നെയാണ് തീർത്ഥഫലം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നത്.

Verse 49

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् । अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते

പ്രതിഗ്രഹം (ഉപഹാരസ്വീകാരം) വിട്ടുനിൽക്കി, ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തനായി, അഹങ്കാരവിമുക്തനായവൻ—തീർത്ഥഫലം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 50

अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते

ദംഭരഹിതനും ആഡംബരപ്രദർശനമില്ലാത്തവനും അല്പാഹാരിയും ഇന്ദ്രിയജയിയും സർവ്വാസക്തികളിൽ നിന്നു വിമുക്തനുമായവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് തീർത്ഥഫലം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നത്.

Verse 52

अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः । कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्

കോപരഹിതനും നിർമലമതിയുള്ളവനും സത്യവാദിയും ദൃഢവ്രതനും സർവ്വഭൂതങ്ങളിൽ ആത്മസമഭാവം പുലർത്തുന്നവനും—അവൻ തീർത്ഥങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ധീരൻ ശ്രദ്ധയോടും സമാഹിതചിത്തത്തോടും കൂടി തീർത്ഥങ്ങളെ അനുഗമിച്ചാൽ, പാപം ചെയ്തവനായാലും ശുദ്ധനാകും; പിന്നെ ശുദ്ധകർമ്മം ചെയ്യുന്നവന്റെ കാര്യം എത്ര അധികം!

Verse 53

तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते । न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति

അവൻ തിര്യക്-യോണിയിലേക്കു വീഴുകയില്ല, കുദേശത്തിൽ ജനിക്കുകയുമില്ല; ദുഃഖിതനാകുകയില്ല—സ്വർഗ്ഗഭാഗ്യവും പ്രാപിച്ച് മോക്ഷോപായവും കണ്ടെത്തുന്നു.

Verse 54

अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः

ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവൻ, പാപബുദ്ധിയുള്ളവൻ, നാസ്തികൻ, സംശയം മുറിയാത്തവൻ, വെറും തർക്കവാദത്തിൽ നിഷ്ഠനായവൻ—ഈ അഞ്ചുപേരും തീർത്ഥഫലത്തിന് അർഹരല്ല.

Verse 55

तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः

ശാസ്ത്രോക്തവിധിപ്രകാരം തീർത്ഥങ്ങളെ സന്ദർശിച്ച്, ധീരരായി സർവ്വ ദ്വന്ദ്വങ്ങളും സഹിക്കുന്നവർ—അവർ സ്വർഗ്ഗഭാഗികൾ ആകുന്നു.

Verse 56

तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे । गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च

തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആദ്യം വീട്ടിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്, പിന്നെ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ഗണേശനെയും പിതൃകളെയും ബ്രാഹ്മണരെയും സാദുക്കളെയും വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം।

Verse 57

कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः । आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्

ഉപവാസം പാരണ ചെയ്ത്, സന്തോഷത്തോടെ നിയമനിഷ്ഠനായി അവൻ പുറപ്പെടണം; മടങ്ങിവന്ന് പിതൃകളെ ആരാധിച്ചാൽ ശാസ്ത്രോക്ത ഫലത്തിന്റെ ഭാഗഭാക്കാകുന്നു।

Verse 58

न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च । सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च

തീർത്ഥത്തിൽ അന്നം തേടുന്ന ബ്രാഹ്മണനെ പരിശോധിക്കരുത്; അവനെ നിർബന്ധമായി ഭോജനിപ്പിക്കണം. സക്തു, ചരു, പായസം എന്നിവകൊണ്ട് പിണ്ഡദാനം ചെയ്യാം।

Verse 59

कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्

ഋഷികൾ അംഗീകരിച്ച പ്രകാരം പിണ്യാകവും ശർക്കരയും കൊണ്ടും (അർപ്പണം) ചെയ്യുന്നത് യുക്തമാണ്. ആ തീർത്ഥത്തിൽ അർഘ്യവും ആവാഹനവും ഒഴിവാക്കി ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം।

Verse 60

अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्

അകാലമായാലും കാലമായാലും, തീർത്ഥത്തിൽ ശ്രാദ്ധവും തർപ്പണവും വൈകാതെ ചെയ്യണം; യാതൊരു വിഘ്നവും സൃഷ്ടിക്കുകയോ ക്ഷണിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്।

Verse 61

तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् । स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च

ആരെങ്കിലും സന്ദർഭവശാൽ തീർത്ഥത്തിലെത്തിയാലും അവിടെ തീർത്ഥസ്നാനം നിർബന്ധമായി ആചരിക്കണം. ആ സ്നാനജന്യ പുണ്യവും തീർത്ഥയാത്രാസംബന്ധമായ ഫലവും അവൻ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 62

नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् । यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्

പാപം ചെയ്ത മനുഷ്യർക്കു തീർത്ഥത്തിൽ പാപശമനം സംഭവിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധ നിറഞ്ഞ ഹൃദയമുള്ളവർക്ക് തീർത്ഥം ശാസ്ത്രോക്ത ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 63

षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति । अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति

മറ്റൊരാളുടെ കാര്യം കൊണ്ടു തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകുന്നവൻ പൂർണ്ണഫലത്തിന്റെ പതിനാറിലൊരുഭാഗം മാത്രമേ നേടൂ. എന്നാൽ സന്ദർഭവശാൽ പോകുന്നവൻ തീർത്ഥഫലത്തിന്റെ പകുതി ലഭിക്കും.

Verse 64

कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै

കുശപ്പുല്ലുകൊണ്ട് ഒരു പ്രതികൃതി ഉണ്ടാക്കി അത് തീർത്ഥജലത്തിൽ മുങ്ങിക്കൊള്ളിക്കണം. യമനെ ഉദ്ദേശിച്ച് മുങ്ങിച്ചാൽ, തീർത്ഥപുണ്യത്തിന്റെ എട്ടിലൊരുഭാഗം അവൻ നിശ്ചയമായി നേടും.

Verse 65

तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा । शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः

തീർത്ഥത്തിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കണം; അതുപോലെ ശിരോമുണ്ഡനവും ചെയ്യണം. കാരണം മുണ്ഡനക്രിയയാൽ തലയിൽ ചേർന്ന പാപങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നു.

Verse 66

यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे । उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्

തീർത്ഥത്തിലെത്തേണ്ട ദിവസത്തിന് മുൻദിവസം ഉപവാസം ആചരിക്കണം. എത്തുന്ന ദിവസം പിതൃകൾക്കായി ശ്രാദ്ധവും തർപ്പണ-ദാനവും നടത്തണം.

Verse 67

तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया । स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्

തീർത്ഥങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രസംഗത്തിൽ നിന്റെ സന്നിധിയിൽ തീർത്ഥയാത്രയുടെ അങ്കോപാംഗങ്ങളും ഞാൻ വിവരിച്ചു. ഇതു നിശ്ചയമായും സ്വർഗ്ഗസാധനവും മോക്ഷത്തിനുള്ള സത്യോപായവും ആകുന്നു.

Verse 68

काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि । मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः

കാശി, കാഞ്ചി, മായാ (ഹരിദ്വാർ), അയോധ്യ, ദ്വാരാവതി, മഥുര, അവന്തികാ—ഇവയാണ് ഇവിടെ മോക്ഷം നൽകുന്ന ഏഴ് പുണ്യപുരികൾ.

Verse 69

श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्

ശ്രീശൈലം പൂർണ്ണമായി മോക്ഷദായകം; അതിലും അധികം കേടാരം. ശ്രീശൈലത്തെയും കേടാരത്തെയും കടന്നുയരുന്നത് പ്രയാഗം—പരമ മോക്ഷദ തീർത്ഥം.

Verse 70

प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्

തീർത്ഥങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യമായ പ്രയാഗത്തേക്കാളും അവിമുക്തം വിശേഷമായി ശ്രേഷ്ഠം. അവിമുക്തത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ നിർവാണം മറ്റെവിടെയും ഇല്ല—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 73

अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः । श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्

മറ്റു മുക്തിക്ഷേത്രങ്ങളും കാശീപ്രാപ്തിക്ക് കാരണമാകുന്നു. നിയന്ത്രിതമനസ്സോടെ കാശിയെ ധ്യാനിച്ച് ഈ വൃത്താന്തം ശ്രവിക്കുകയും, ശ്രദ്ധാഭക്തിയുള്ള ദ്വിജന്മാർക്കും ശ്രവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവന് കാശീപ്രാപ്തിയിലേക്കും മോക്ഷത്തിലേക്കും നയിക്കുന്ന പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 74

क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः । शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः

ധർമ്മനിരതരായ ക്ഷത്രിയർ, സന്മാർഗ്ഗം പിന്തുടരുന്ന വൈശ്യർ, ദ്വിജന്മാരോടു ഭക്തിയുള്ള ശൂദ്രർ—ഇവർ (ഇത്തരത്തിലുള്ള ശ്രദ്ധാപൂർവ ശ്രവണ-ആചരണത്തിൽ) ഏർപ്പെടുമ്പോൾ ദ്വിജൻ പാപമുക്തനാകുന്നു.