Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 13

सर्गविभागवर्णनम्

Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ | prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ | tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate | vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

‘ഖാദന’ ‘അശീല’ മുതലായ വർഗങ്ങൾ ഭൂതാദി ജീവികളായി പരികീർത്തിതമാണ്. പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവാൽ മഹത്തത്ത്വത്തിന്റെ വികാസം ആദ്യ സൃഷ്ടി. തന്മാത്രകളുടെ സൃഷ്ടി രണ്ടാമത്; അതിനാൽ അത് ഭൂതസർഗ്ഗം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നാമത് ‘വൈകാരിക’ സർഗ്ഗം; ഇന്ദ്രിയശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിയെന്നു സ്മൃതം.

khādanāḥ(beings) that eat/devour
khādanāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkhādana (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya (conjunction)
apialso
api:
Sambandha-bhāva (भाव/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormAvyaya (particle)
aśīlāḥill-natured/without good conduct
aśīlāḥ:
Karta-pradhāna viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Roota-śīla (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; नञ्-समास/नकारार्थ (privative a-)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya (conjunction)
bhūta-ādyāḥbhūtas and others
bhūta-ādyāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhūta (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; समासः—तत्पुरुषः (भूताः आदिः येषां ते)
parikīrtitāḥhave been described
parikīrtitāḥ:
Kriyā (क्रिया; passive predicate)
TypeVerb
Rootpari-√kīrt (कीर्त् धातु) + ta (क्त)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; passive sense ‘have been described’
prathamaḥfirst
prathamaḥ:
Karta-pradhāna viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootprathama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with sargaḥ
mahataḥof Mahat (cosmic intellect)
mahataḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootmahat (प्रातिपदिक)
FormNeuter (or Masculine as tattva-name), Genitive (6th/षष्ठी), Singular
sargaḥcreation/evolution
sargaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
brahmaṇaḥof Brahmā/Brahman
brahmaṇaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
parameṣṭhinaḥof Parameṣṭhin (the Supreme Seated; Brahmā)
parameṣṭhinaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootparameṣṭhin (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular; epithet
tanmātrāṇāmof the subtle elements (tanmātras)
tanmātrāṇām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottanmātrā (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive (6th/षष्ठी), Plural
dvitīyaḥsecond
dvitīyaḥ:
Karta-pradhāna viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with (bhūtasargaḥ)
tubut/indeed
tu:
Sambandha-bhāva (भाव)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormAvyaya (particle; contrast/emphasis)
bhūta-sargaḥthe creation of elements/beings
bhūta-sargaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhūta (प्रातिपदिक) + sarga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; समासः—तत्पुरुषः (भूतानां सर्गः)
saḥthat (one)
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; demonstrative pronoun
ucyateis called
ucyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
FormPresent tense (लट्), Ātmanepada, 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular; passive sense ‘is called’
vaikārikaḥpertaining to modification (vaikārika)
vaikārikaḥ:
Karta-pradhāna viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootvaikārika (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with sargaḥ
tṛtīyaḥthird
tṛtīyaḥ:
Karta-pradhāna viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with sargaḥ
tuindeed
tu:
Sambandha-bhāva (भाव)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormAvyaya (particle)
sargaḥcreation
sargaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
aindriyakaḥpertaining to the senses
aindriyakaḥ:
Karta-pradhāna viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootaindriyaka (प्रातिपदिक; from indriya)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with sargaḥ
smṛtaḥis regarded (as)
smṛtaḥ:
Kriyā (क्रिया; passive predicate)
TypeVerb
Root√smṛ (स्मृ धातु) + ta (क्त)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; predicate ‘is considered/remembered’

Suta Goswami (narrating the Vāyavīya teachings to the sages at Naimisharanya)

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Sadyojāta

Role: creative

Cosmic Event: tattva-sṛṣṭi (emanation of mahat, tanmātras, indriyas)

B
Brahma

FAQs

It maps how manifestation unfolds from Mahat to subtle potentials and then to the sense-powers, implying that liberation in Shaiva thought involves tracing experience back through these layers to the Lord (Pati) who transcends them.

By identifying the senses and their creations as part of prakṛti’s evolutes, it encourages Linga/Saguna Shiva worship as a disciplined means to withdraw attention from sensory dispersion and re-center it on Shiva, the transcendent ground beyond Mahat and the tanmātras.

A practical takeaway is sense-restraint (indriya-nigraha) supported by japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) and inner contemplation that the senses and their objects are evolutes, not the Self nor Shiva.