सृष्टिपद्धतिवर्णनम् (Exposition of the Supreme Method of Creation and the Tirodhāna-Cakra)

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् । सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വരാനനേ! ഇനി ഞാൻ സൃഷ്ടിയുടെ പരമവിധി പ്രസ്താവിക്കുന്നു—സദാശിവനിൽ നിന്ന് മഹേശാദി ചതുഷ്ടയം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന്।

Verse 2

सदाशिवस्समष्टिस्स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः । अस्यैव व्यष्टितापन्नम्महेशादिचतुष्टयम्

സദാശിവൻ സമഷ്ടി-സ്വരൂപൻ—ആകാശത്തിന്റെ അധിപതിയായ പരമപ്രഭു. അവനിൽ നിന്നുതന്നെ വ്യഷ്ടി-രൂപം സ്വീകരിച്ച് മഹേശാദി ചതുഷ്ടയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 3

सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः । पुरुषाननरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः

സദാശിവന്റെ സഹസ്രാംശത്തിൽ നിന്ന് മഹേശൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പുരുഷാനന-രൂപം ധരിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ വായു-തത്ത്വത്തിന്റെ അധിപതിയും ആകുന്നു.

Verse 4

मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः । अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्

ഇടത്തുഭാഗത്ത് മായാശക്തിയോടുകൂടിയ ഭഗവാൻ സകല (വ്യക്ത) രൂപത്തിൽ ക്രിയയിൽ പ്രാധാന്യമുള്ളവൻ. ഇതേ തത്ത്വത്തിന്റെ വ്യഷ്ടിരൂപമാണ് ഈശ്വരാദി ചതുഷ്ടയം.

Verse 5

ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् । सर्वेश्वर इतीदन्तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्

അവൻ ‘ഈശ’ എന്നു, പിന്നെ ‘വിശ്വേശ്വര’ എന്നു, തുടർന്ന് ‘പരമേശ’ എന്നു, അതിനപ്പുറം ‘സർവേശ്വര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക്രമനാമങ്ങൾ എല്ലാം പരമ ‘തിരോധാന-ചക്ര’—ഭഗവാന്റെ ആവരണശക്തി—യോടു ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്.

Verse 6

तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः । अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः

തിരോഭാവം (ആവരണം) രണ്ടുവിധമായി ഭിന്നമാണ്. ഒന്നത് രുദ്രാദി ദിവ്യഗണങ്ങൾക്ക് ഗോചരമാകുന്നു; മറ്റത് ദേഹഭാവം (ശരീരാഭിമാനം) മൂലം ഉദ്ഭവിച്ച് പശുവർഗത്തിന്റെ സന്തതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 7

भोगानुरंजनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि । कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः

ഭോഗങ്ങളിൽ ആസ്വദിച്ചു രമിക്കുന്നവൻ കർമ്മസാമ്യം ലഭിക്കുന്ന ക്ഷണം വരെയേ ബന്ധിതനായി നിലകൊള്ളൂ. കർമ്മസാമ്യം സിദ്ധിക്കുമ്പോൾ, ആ ഏക സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭു അനുഗ്രഹമയനായി കൃപ നൽകുന്നു.

Verse 8

तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः

അവിടെ സർവേശ്വരന്മാരായി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്ന ദേവതകൾ സത്യത്തിൽ സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപരാണ്—നിർവികൽപരും നിരാമയരുമാണ്.

Verse 9

तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् । महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्

തിരോഭാവസ്വരൂപമായ ചക്രം ശാന്തി-കലാമയമാകുന്നു. ഈ അനുത്തമ പദം സ്വയം മഹേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിതമാക്കുന്നു.

Verse 10

एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् । माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्

മഹേശന്റെ പദസേവകരാൽ പ്രാപിക്കേണ്ടത് ഇതേ പദം തന്നേ. മാഹേശ്വരഭക്തർക്കു സാലോക്യം മുതലായ ക്രമത്തിലൂടെയേ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 11

महेश्वरसहस्रांशाद्रुद्रमूर्तिरजायत । अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः

മഹേശ്വരന്റെ സഹസ്രകിരണത്തിൽ നിന്ന് രുദ്രമൂർത്തി ഉദിച്ചു. അഘോരമുഖാകാരനായ അവൻ തേജസ്-തത്ത്വത്തിന്റെ അധിപതിയുമായിരുന്നു.

Verse 12

गौरीशक्तियुतो वामे सर्व्वसंहारकृत्प्रभुः । अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्

അവന്റെ വാമഭാഗത്ത് ഗൗരീശക്തി യുക്തയാണ്; ആ പ്രഭു സർവ്വസംഹാരക അധിരാജൻ. അതേ പരമത്തിന്റെ വ്യഷ്ടിരൂപം ‘ശിവാദി ചതുഷ്ടയം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 13

शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् । संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर

ഹേ മുനീശ്വരാ, ശിവൻ—ഹരൻ, മൃഡൻ, ശുഭഭവൻ—എന്നവന്റെ അത്ഭുതചക്രം പ്രസിദ്ധമാണ്; ‘സംഹാരം’ എന്ന നാമത്തിൽ ഖ്യാതമായ അതി ദിവ്യവും പരമവും ആകുന്നു.

Verse 14

स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः । नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः

ബുദ്ധിമാന്മാർ സംഹാരത്തെ നിത്യാദി ഭേദങ്ങളാൽ ത്രിവിധമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നിത്യസംഹാരം ജീവന്റെ ‘സുഷുപ്തി’ അവസ്ഥയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; നൈമിത്തികസംഹാരം വിധാതാവായ ബ്രഹ്മയോടു ബന്ധപ്പെട്ടതെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायामुपासनामूर्त्तिवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവ മഹാപുരാണത്തിന്റെ ആറാം ഗ്രന്ഥമായ കൈലാസസംഹിതയിൽ ‘ഉപാസനാമൂർത്തിവർണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള പതിനഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.

Verse 16

विश्रांत्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे । संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, വിശ്രമത്തിനും കര്‍മ്മഫലങ്ങള്‍ പരിപാകമാകുന്നതിനും വേണ്ടി, അപാരതേജസ്സുള്ള രുദ്രന്‍ സംഹാരത്തെ ത്രിവിധമായി കല്പിച്ചു।

Verse 17

रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् । संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः

രുദ്രന്റെ ദിവ്യകൃത്യങ്ങളിൽ ഈ ത്രയം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും, ഹേ വിഭോ, സംഹാരാവസ്ഥയിലും സൃഷ്ടി മുതലായ പഞ്ചകൃത്യങ്ങൾ അവനുടേതുതന്നെ।

Verse 18

मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः

ഹേ മുനേ, അവിടെ ഭവൻ (ശിവൻ) മുതലായ ദേവതകൾ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു—അവരുടെ സ്വരൂപം പരബ്രഹ്മം തന്നേ; അവർ ലോകങ്ങൾക്ക് അനുഗ്രഹം ചെയ്യുന്നവർ.

Verse 19

संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् । अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्

‘സംഹാര’ എന്ന നാമമുള്ള ഈ ചക്രം വിദ്യാരൂപമായ കലകളാൽ നിർമ്മിതമാണ്. ഇതിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവ് രുദ്രൻ; ഈ പദം നിരാമയം, എല്ലാ ദുഃഖ-രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തം.

Verse 20

एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकांक्षिणाम् । रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदम्मुने

രുദ്രാരാധന ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് പ്രാപിക്കേണ്ട പരമപദം ഇതുതന്നെ. ഹേ മുനേ, രുദ്രഭക്തർക്ക് രുദ്രലോകവാസം (സാലോക്യം) മുതൽ ക്രമേണ ഉയർന്ന് രുദ്രനോടു പൂർണ്ണ ഐക്യം (സായുജ്യം) പ്രാപിക്കുന്നതുതന്നെ അത്ഭുതസിദ്ധിയാണ്.

Verse 21

रुद्रमूर्त्तेस्सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः । स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः

രുദ്രമൂർത്തിയുടെ സഹസ്രാംശത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വിഷ്ണുവിന്റെ ജനനം ഉണ്ടായി. അദ്ദേഹം വാമദേവചക്രസ്വഭാവനും ജലതത്ത്വത്തിന്റെ ഏകാധിപതിയുമാണ്.

Verse 22

रमाशाक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् । चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः श्यामश्शंखादिचिह्नभृत्

ഇടത്തുഭാഗത്ത് രമാ (ലക്ഷ്മി)യും ശക്തിയും സഹിതനായ, സർവ്വരക്ഷ നൽകുന്ന മഹാപ്രഭു നിലകൊള്ളുന്നു. അദ്ദേഹം ചതുര്ഭുജൻ, പദ്മനയനൻ, ശ്യാമവർണ്ണൻ, ശംഖാദി ചിഹ്നധാരി.

Verse 23

अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् । उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्

ഈ പരമതത്ത്വം തന്നെയാണ് വാസുദേവാദി ചതുര്‍വ്യൂഹരൂപമായി വ്യഷ്ടിഭേദം പ്രാപിക്കുന്നത്. ഉപാസനയിൽ രതരായ വൈഷ്ണവർക്ക് അതു നിശ്ചയമായും വിമുക്തിദായകം.

Verse 24

वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततस्संकर्षणः परः । प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्

വാസുദേവൻ, അനിരുദ്ധൻ, തുടർന്ന് പരമ സംകർഷണൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ—ഇങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായത് അനുത്തമ ‘സ്ഥിതിചക്രം’. ശൈവദൃഷ്ടിയിൽ ഈ പരിപാലനശക്തികൾ പ്രഭുവിന്റെ അധീനതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ശിവൻ എന്നാൽ എല്ലാ ചക്രങ്ങൾക്കും അതീതനായ പരമപതി.

Verse 25

स्थितिस्सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् । आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्

സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ജഗത്തിന്റെ ‘സ്ഥിതി’ എന്നത് അതിന്റെ കര്‍ത്താവിനോടൊപ്പം അതിനെ സംരക്ഷിക്കുകയും ക്രമബദ്ധമായി പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. കര്‍മഫലം അനുഭവിക്കുന്ന ജീവന്മാർക്ക് ഇത് ആരംഭിച്ച കര്‍മഭോഗം തീരുന്നതുവരെ തുടരുന്നു.

Verse 26

विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः । स्थितावपि तु सृष्ट्यादि कृत्यानां पंचकं विभोः

ഇത് രക്ഷാവിധാനം ചെയ്യുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ കര്‍ത്തവ്യമെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും സ്ഥിതി (പാലനം) അവസ്ഥയിലും, ഹേ വിഭോ, സൃഷ്ടി മുതലായ അഞ്ചു ദിവ്യകര്‍മ്മങ്ങള്‍ അവനില്‍ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 27

तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः । निर्विकल्पा निरातंका मुक्तानंदकरास्सदा

അവിടെ പ്രദ്യുമ്നപ്രമുഖ ദേവതകള്‍ കീര്‍ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അവർ സദാ വികല്‍പരഹിതരും ഭയരഹിതരും, നിരന്തരം മോക്ഷാനന്ദം പകരുന്നവരുമാണ്.

Verse 28

स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन्प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् । जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഈ സ്ഥിതിചക്രം അത്യുത്തമം, പ്രതിഷ്ഠാസ്വരൂപമുള്ളത്. ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു) അധിഷ്ഠിതനായതിനാൽ ഇതിനെ പരമപദം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 29

एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् । वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्

വിഷ്ണുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ സേവിക്കുന്നവർക്ക് ഇതേ പദം ലഭിക്കുന്നു. വൈഷ്ണവർ ആദരിക്കുന്ന ഈ ദിവ്യചക്രം സാലോക്യാദി പദങ്ങൾ പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 30

विष्णोरेव सहस्रांशात्संबभूव पितामहः । सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः

വിഷ്ണുവിന്റെ സഹസ്രാംശത്തിൽ നിന്നുതന്നെ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) ഉദ്ഭവിച്ചു—അവന്റെ ആത്മാവ് സദ്യോജാതമുഖസ്വരൂപം, കൂടാതെ അവൻ പൃഥിവീ-തത്ത്വത്തിന്റെ നായകൻ (അധിപതി) ആകുന്നു.

Verse 31

वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः । चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्

ഇടത്തുഭാഗത്ത് വാഗ്ദേവിയോടുകൂടി ജഗത്പ്രഭുവായ സൃഷ്ടികർത്താവ് വിരാജിക്കുന്നു—ചതുര്മുഖൻ, രക്തവർണ്ണൻ, രജോഗുണസ്വരൂപൻ।

Verse 32

हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् । हिरण्यगर्भोथ विराट् पुरुषः काल एव च

ഹിരണ്യഗർഭത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന വ്യഷ്ടിരൂപ ചതുഷ്ടയം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ഹിരണ്യഗർഭൻ, തുടർന്ന് വിരാട്, പുരുഷൻ, കൂടാതെ കാലം (സമയം)।

Verse 33

सृष्टि चक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् । सर्व्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഈ സൃഷ്ടിചക്രം നിന്റെ പുത്രന്മാരും ഋഷിമാരും സേവിക്കുന്നു; ഇത് എല്ലാ ആഗ്രഹഫലങ്ങളും നൽകുകയും, ഹേ ബ്രഹ്മൻ, കുടുംബത്തിനും പരിവാരത്തിനും സുഖമംഗളം പകരുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 34

सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः । आनीय कर्मभोगार्थ साधनांगफलैस्सह

സൃഷ്ടി എന്നത് പ്രളയത്തിൽ സംഹൃതമായ ഈ ജീവനെ പ്രകൃതിയിൽ പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തുന്നതാണ്; അതുവഴി ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മുതലായ ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടെ തന്റെ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാനാകും।

Verse 35

संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः । जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद्व्यूहं सुखावहम्

ഈ പ്രവർത്തിയെ ‘സംയോജന’മെന്ന് പറയുന്നു; ഇത് പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ചെയ്യുന്ന കൃത്യമാണ്. ജഗത്സൃഷ്ടിക്രിയയിൽ നിപുണർ പ്രകടനത്തിന്റെ സമഗ്ര വ്യൂഹം സുഖാവഹമാണെന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 36

जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पंचकं विभोः । अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्त्तिताः

ഹേ മുനേ, ജഗത്സൃഷ്ടിയിലും സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിന് കൃത്യങ്ങളുടെ പഞ്ചകം ഉണ്ട്. അവിടെ കാലോദയവും നിലനിൽക്കുന്നു; അധിഷ്ഠാതൃ ദേവതകളെയും യഥാവിധി പരികീർത്തനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു॥

Verse 37

निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः । पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्

വിദ്വാന്മാർ ഈ സൃഷ്ടിചക്രത്തെ ‘നിവൃത്തി’ സ്വഭാവമുള്ളതെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അത് മോക്ഷത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുനയിക്കുന്നു. ഈ ശോഭന പദം പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) അധിഷ്ഠിതമായ സ്ഥാനവും ആകുന്നു॥

Verse 38

एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् । पैतामहानामेतद्धि सालोक्या दिविमुक्तिदम्

ബ്രഹ്മനിൽ അർപ്പിതമായ ധീ ഉള്ള മനുഷ്യർക്കു ഇതുതന്നെ പരമ വരം, പ്രാപ്യമാകേണ്ടത്. പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) അനുയായികൾക്കും ഇതുതന്നെ സത്യമായി സാലോക്യം നല്കി, ദിവ്യലോകത്തിൽ മോക്ഷം നൽകുന്നു।

Verse 39

अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् । महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः

ഈ ചതുഷ്ടയത്തിലും ചക്രങ്ങളുടെ വാചകമായി പ്രണവം (ഓം) എന്നു പറയുന്നു. മഹേശാദി ക്രമം മൂലം ആ പ്രണവം ഗൗണ (ലക്ഷണിക) വൃത്തിയിൽ അവയുടെ സൂചകമാകുന്നു।

Verse 40

इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् । पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदम्मुने

ഓ മുനേ, ഇതുതന്നെ ജഗച്ചക്രം; ഇതിന്റെ വൈഭവം ശ്രുതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ശ്രുതിയുതന്നെ ഇതിനെ “പഞ്ചാര ചക്രം” എന്നു സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 41

एकमेव जगच्चक्रं शम्भोश्शक्तिविजृंभितम् । सृष्ट्यादिपंचांवयवं पंचारमिति कथ्यते

ഈ സമസ്ത ജഗത്‌ചക്രം ഒന്നുതന്നെ—ശംഭുവിന്റെ ശക്തിയുടെ വിപുലമായ വികാസപ്രകടനം. സൃഷ്ടി മുതലായ അഞ്ചു അവയവങ്ങളുള്ളതിനാൽ ഇതിനെ ‘പഞ്ചാര’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 42

अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् । परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्

അലാതചക്രത്തിന്റെ ഭ്രമംപോലെ ഇതിൽ ലയവും ഉദയവും അവിഛിന്നമായി തുടർച്ചയായി തോന്നുന്നു. ഇങ്ങനെ ചുറ്റുമെങ്ങും പരിവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ ഇതിനെ ‘ചക്രം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 43

सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते । हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः

സൃഷ്ടിയുടെ ആദിമുതൽ തന്നെ അവന്റെ പ്രത്യക്ഷത അതിവിശാലമായതിനാൽ അവൻ ‘വിസ്തൃതൻ’ എന്നായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ആ സ്വർണമയൻ, ദിവ്യൻ, അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ശംഭുവെന്നു ബോധിക്കണം.

Verse 44

शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् । सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्

ഈ ചക്രം ശക്തിയുടെ പ്രവർത്തനമാണ്; ഇത് സ്വർണജ്യോതിയിൽ ആശ്രിതമാണ്. ഇത് ജലത്താൽ ആവൃതമാണ്; ആ ജലം വീണ്ടും അഗ്നിയാൽ ആവൃതമാണ്.

Verse 45

आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् । भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः

അഗ്നി വായുവാൽ ആവൃതമാണ്; മഹത്തത്ത്വം ആകാശത്താൽ ആവൃതമാണ്. അതുപോലെ ആകാശം ഭൂതാദിയാൽ ആവൃതം; ഭൂതാദി മഹത്തത്ത്വത്താൽ ആവൃതം—ഇങ്ങനെ തത്ത്വങ്ങൾ പരസ്പരം മൂടുന്നു.

Verse 46

अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः । ब्रह्माण्डमिति संप्रोक्तमाचार्य्यैर्मुनिसत्तम

മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അതുപോലെ മഹത്തത്ത്വം അവ്യക്തത്താൽ ആവൃതമാണ്. അതിനാൽ ആസ്തിക ആചാര്യന്മാർ ഇതിനെ ‘ബ്രഹ്മാണ്ഡം’—ബ്രഹ്മന്റെ അണ്ഡം—എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 47

उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये । चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते

ഈ വിശ്വത്തെ മറച്ചു സംരക്ഷിക്കാനായി ഏഴ് ആവരണങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ചക്രത്തിന് അപ്പുറം ജല-ആവരണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി പത്ത് മടങ്ങ് കൂടുതലായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 48

उपर्युपरि चान्योन्यमेवं दशगुणाधिकम् । ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद्द्विजैर्मुनिनायक

പാളി മേൽ പാളിയായി, ഓരോ മേലുള്ള ലോകവും താഴെയുള്ളതിനെക്കാൾ പത്തിരട്ടി വലുതാണ്. ഹേ മുനിനായകാ, ഈ സമസ്തത്തെയും “ബ്രഹ്മാണ്ഡം” എന്നു അറിയുക—ദ്വിജന്മാർ അങ്ങനെ ഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 49

इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् । सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिस्स्वयम्

ഈ അർത്ഥം അംഗീകരിച്ച് ശ്രുതി തന്നേ പറയുന്നു—ചക്രത്തിനടുത്ത് ജലത്തിന്റെ ചുറ്റിച്ചലനത്താൽ (സൂക്ഷ്മ തത്ത്വം) ‘ആ ജലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ’ വസിക്കുന്നു എന്നു ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 50

अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः । करोत्यविरतं लीलामेकश्शक्तियुतश्शिवः

തന്റെ ഏക പരമശക്തിയുമായി (ശക്തി) യുക്തനായ ഏക പരമേശ്വരൻ ശിവൻ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം, തിരോഭാവം (ആവരണം), അനുഗ്രഹം—ഈ പഞ്ചകൃത്യങ്ങളാൽ നിരന്തരം ദിവ്യലീല നടത്തുന്നു।

Verse 51

बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते । शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्

ഹേ മുനേ, ഇവിടെ അധികം പറയുന്നതിൽ എന്തു പ്രയോജനം? ഞാൻ നിനക്കു സാരം പറയുന്നു—ഈ സമസ്ത ജഗത്തും നിശ്ചയമായും ശിവൻ തന്നേ; പരാശക്തി (ശക്തി)യോടു യുക്തനായ ശിവൻ തന്നെയെന്നു ദൃഢമായി സ്ഥാപിതം.