Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

യയാതി പറഞ്ഞു—ഈ ദേഹം പാപം മൂലം വീഴുന്നു, ധർമ്മം മൂലവും; ഹേ മാതലി, കേൾക്കുക. ഈ ഭൂമിയിൽ പുണ്യത്തിനും പ്രത്യേകമായ ഭേദം ഞാൻ കാണുന്നില്ല।

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

മുമ്പ് പതനം ഉണ്ടായതുപോലെ ദേഹം വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദേഹം എങ്ങനെ ഉത്ഭവിക്കുന്നു? അത് എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക।

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

മാതലി പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ നരകസ്ഥരായ മനുഷ്യരുടെ ദേഹം അധർമ്മത്തിൽ നിന്നുമാത്രം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; ക്ഷണമാത്രത്തിൽ അത് ഭൂതതത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു।

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

അതുപോലെ ഒരേയൊരു ധർമ്മകർമ്മത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ദേവന്മാർക്കു യോജ്യമായ, ഭൂതസാരത്തിൽ നിന്നു നിർമ്മിതമായ ദിവ്യശരീരം ക്ഷണത്തിൽ സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

മഹാത്മാക്കളുടെ ശരീരം മിശ്രകർമ്മങ്ങളാൽ രൂപപ്പെടുന്നതാകയാൽ, അതിന്റെ രൂപപരിണാമഭേദം അനുസരിച്ച് അത് ചതുര്വിധമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

ഉദ്ഭിജ്ജങ്ങൾ സ്ഥാവരങ്ങൾ—തൃണം, ഗുല്മം മുതലായ രൂപധാരികൾ—എന്നു അറിയുക; കൃമി, കീടം, പതംഗം മുതലായവ സ്വേദജ ദേഹധാരികളാണ്।

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

ഹേ ഭൂപതേ! എല്ലാ പക്ഷികളും അണ്ഡജങ്ങൾ; സർപ്പങ്ങളും നക്രങ്ങളും (മുതലകളും) അതുപോലെ. ജരായുജങ്ങൾ എന്നു മനുഷ്യരും ചതുഷ്പദങ്ങളും അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

അവിടെ ജലത്താൽ നനഞ്ഞ ഭൂമി, രക്തിമ മണ്ണിൽ ഉഷ്ണതയാൽ പാകപ്പെട്ടു, വായുവാൽ ഊതപ്പെടുകയും ചെയ്ത് ക్షേത്രമാകുന്നു; അതിൽ വിത്ത് ആശ്രയിച്ചു ഫലിക്കുന്നു।

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

എങ്ങനെ വിതച്ച വിത്തുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ജലസേചനം ലഭിക്കുമ്പോൾ മൃദുവായി, പിന്നെ വേരുറപ്പിക്കുന്ന നിലയിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നുവോ।

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

അതിന്റെ വേരിൽ നിന്ന് മുള ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; മുളയിൽ നിന്ന് ഇലകൾ ജനിക്കുന്നു. ഇലയിൽ നിന്ന് തണ്ട്, പിന്നെ കാമ്പ്; കാമ്പിൽ നിന്ന് വീണ്ടും തുടർവളർച്ച സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

പ്രഭവത്തിൽ നിന്ന് പാൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; പാലിൽ നിന്ന് അരി ജനിക്കുന്നു. അരി പാകം ചെയ്താൽ, അതുപോലെ ഔഷധികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

യവം മുതൽ ശാലി (നെല്ല്) വരെ പതിനേഴു തരത്തിലുള്ള ധാന്യങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഔഷധികൾ ഫലസാരസമൃദ്ധം; ശേഷമുള്ളവ ക്ഷുദ്രമെന്നു പ്രസിദ്ധം।

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

ഇവയെ മുറിച്ചും അരച്ചും മുനിമാർ മുൻകൂട്ടി സംസ്കരിച്ചു—ശൂർപ്പം, ഉഖലി, പാത്രാദികൾ എന്നിവകൊണ്ടും, കൂടാതെ കലശം, ജലം, അഗ്നി എന്നിവകൊണ്ടും।

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

അവ തങ്ങളുടെ തത്ത്വഭേദപ്രകാരം നിശ്ചയമായും ആറുവിധമായി പരിണമിക്കുന്നു; പരസ്പര രസസംഗമം മൂലം അനേകവിധ സ്വാദവൈവിധ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

ഹേ ഭൂപതേ! ആഹാരം ആറുവിധം—ഭക്ഷ്യം, ഭോജ്യം, പേയം, ലേഹ്യം, ചോഷ്യം, ഖാദ്യം. ഇവയുടെ ഭേദങ്ങളും ആറു; മധുരാദിയായ ആറു രസഗുണങ്ങളും ഉണ്ട്।

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

ആ അന്നം ദേഹികളാൽ പിണ്ഡം, കവലം, ഗ്രാസം എന്നിങ്ങനെ ഭുജിക്കപ്പെട്ട ശേഷം, അന്നമൂലാശയത്തിൽ (ജഠരസ്ഥ പചനാധാരത്തിൽ) ക്രമേണ സർവ്വ പ്രാണശക്തികളെയും സ്ഥാപിച്ച് ധാരണം ചെയ്യുന്നു।

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

അപക്വമായി ഭുജിക്കപ്പെട്ട ആഹാരത്തെ ആ വായു രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു; അന്നത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിനെ പാകപ്പെടുത്തി, അതിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങൾപ്രകാരം വേർതിരിക്കുന്നു।

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

അഗ്നിയുടെ മുകളിൽ ജലം സ്ഥാപിച്ച്, ആ ജലത്തിന്മേൽ അന്നം വെച്ച്, ജലത്തിന്റെ താഴെ സ്വയം പ്രാണൻ നിലകൊണ്ട്, പതുക്കെ പതുക്കെ അഗ്നിയെ ഊതി ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

വായുവാൽ ഊതിക്കൊളുത്തിയ അഗ്നി ജലത്തെ അത്യന്തം ഉഷ്ണമാക്കുന്നു; പിന്നെ ആ ഉഷ്ണസ്പർശം കൊണ്ടു ആ അന്നം ചുറ്റുമെല്ലാം വീണ്ടും പാകമാകുന്നു.

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

ആ പചിച്ച അന്നം രണ്ടായി മാറുന്നു—ഒരുവശം കിറ്റ്ടം (മലം), മറ്റുവശം രസം. ദ്വാദശ മലഭേദങ്ങളായി വിഭജിച്ച കിറ്റ്ടം ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

കർണം, കണ്ണ്, മൂക്ക്, നാവ്, പല്ല്-ചുണ്ട്, ജനനേന്ദ്രിയം, ഗുദം—ഇവയിൽ നിന്ന് മാലിന്യങ്ങൾ സ്രവിക്കുന്നു; കൂടാതെ സ്വേദം, വിണ്, മൂത്രം—ഇവയാണ് ദ്വാദശം എന്നു സ്മൃതം.

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

ഹൃദയപദ്മത്തിൽ ചുറ്റുമെല്ലാം സർവ്വ നാഡികളും ബന്ധിതങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു; അവയുടെ മുഖങ്ങളിൽ പ്രാണൻ ആ സൂക്ഷ്മ രസം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

അതേ രസത്താൽ പ്രാണൻ വീണ്ടും നാഡികളെ നിറയ്ക്കുന്നു; നിറഞ്ഞ നാഡികൾ ദേഹത്തെ ചുറ്റുമെല്ലാം സന്തർപ്പിച്ചു പോഷിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

അപ്പോൾ നാഡികളുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതമായ ആ ദേഹരസം ശരീരോഷ്മയാൽ പചിക്കപ്പെടുന്നു; പചിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും ദ്വിവിധ പാകരൂപ പരിപാകമായി മാറുന്നു।

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

ത്വക്കിൽ നിന്ന് മാംസം, അസ്ഥി, മജ്ജ, മേദസ് (കൊഴുപ്പ്) എന്നിവയും രുധിരവും ജനിക്കുന്നു. രുധിരത്തിൽ നിന്ന് ലോമങ്ങൾ; മാംസത്തിൽ നിന്ന് കേശങ്ങളും സ്നായുക്കളും ജനിക്കുന്നു.

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

സ്നായുക്കളിൽ നിന്ന് മജ്ജയും അതുപോലെ അസ്ഥികളും ജനിക്കുന്നു; മജ്ജ-അസ്ഥികളിൽ നിന്ന് വസാ (കൊഴുപ്പ്) ഉത്ഭവിക്കുന്നു. മജ്ജയുടെ ശരിയായ രൂപീകരണത്തിൽ വൈകല്യം വന്നാൽ, പ്രസവസ്വഭാവമുള്ള ശുക്രവും ദോഷപ്പെടുന്നു.

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

ഇങ്ങനെ ശാന്തമായ (ആഹാരരസത്തിന്റെ) ദ്വാദശ പരിണാമങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചു. അതിന്റെ അന്തിമ പരിണാമം ശുക്രം; ശുക്രത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ദേഹസംബവം ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

ഋതുകാലത്ത് ദോഷരഹിതമായ ശുക്രം യോനിയിൽ സ്ഥിതമാകുമ്പോൾ, അത് വായുവുമായി സംയുക്തമായി സ്ത്രീരക്തത്തോടു ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

ശുക്രവിസർജനസമയത്ത് കാരണങ്ങളോടു ചേർന്ന ജീവാത്മാവ് തന്റെ തന്നെ കർമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിതനായി നിത്യവും ഗർഭയോണിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

ശുക്രത്തോടൊപ്പം രക്തം ചേർന്ന് ഒരു ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ‘കലല’ (ജെല്ലിപോലുള്ള പിണ്ഡം) ആകുന്നു; അഞ്ചു രാത്രികളിൽ ആ കലല തന്നെ ‘ബുദ്ബുദ’ (ബുബ്ബിള്‍പോലുള്ള) രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

ഒരു മാസത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ മാംസത്വം അഞ്ചുവിധമായി പ്രകടമാകുന്നു—ഗ്രീവ, ശിരസ്, സ്കന്ധങ്ങൾ, പൃഷ്ഠവംശം, ഉദരം.

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

തുടർന്ന് കൈകാലുകൾ, പാർശ്വങ്ങൾ, കടി, ദേഹവും രൂപപ്പെടുന്നു; രണ്ടുമാസം വീതമുള്ള ഇടവേളകളിൽ ക്രമമായി സന്ധികൾ (പർവങ്ങൾ) ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

മൂന്ന് മാസങ്ങളിൽ നൂറുകണക്കിന് അങ്കുരസദൃശ സന്ധി-രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; നാലാം മാസത്തിൽ ക്രമമായി വിരലുകൾ മുതലായവ രൂപപ്പെടുന്നു.

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

അഞ്ചു മാസത്തിൽ മുഖം, നാസിക, കർണ്ണങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുന്നു. തുടർന്ന് ദന്തപങ്ക്തിയും ജിഹ്വയും വികസിക്കുന്നു; പിന്നെ നഖങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

ആറ് മാസത്തിനുള്ളിൽ കർണ്ണങ്ങളിൽ രന്ധ്രം ഉണ്ടാകുന്നു. തുടർന്ന് പായു, വൃഷണങ്ങൾ, ഉപസ്ഥപ്രദേശം, ശിശ്നം എന്നിവയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

ഏഴാം മാസത്തിൽ അവയവങ്ങളിലെ സന്ധികൾ രൂപംകൊള്ളുന്നു. തലയും അങ്ങപ്രത്യങ്ങങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണമായി കേശങ്ങളാൽ യുക്തമാകുന്നു.

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

എട്ടാം മാസത്തിൽ അവയവങ്ങൾ വ്യക്തമായി വിഭജിതമാകുന്നു. പഞ്ചതത്ത്വസമന്വിതനായി അവൻ പരിപക്വനായി സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

മാതാവിന്റെ ആഹാരവീര്യത്താലും ഷഡ്രസങ്ങളാലും പോഷിതനായി, നാഭിസൂത്രത്തിൽ ബന്ധിതനായ ആ ഗർഭം ദിനംപ്രതി വർദ്ധിക്കുന്നു.

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

അപ്പോൾ ജീവൻ സ്മൃതി പ്രാപിച്ച് ഈ ശരീരത്തിൽ പൂർണ്ണമായി നിലകൊള്ളുന്നു; സുഖവും ദുഃഖവും അറിയുന്നു; മുൻകൃതകർമ്മഫലമായി നിദ്രയും സ്വപ്നവും അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

ഞാൻ മരിച്ച് വീണ്ടും ജനിച്ചു; ജനിച്ച് വീണ്ടും മരിച്ചു. പലവിധമായി ഞാൻ ആയിരക്കണക്കിന് വ്യത്യസ്ത യോനികളെ (ജന്മരൂപങ്ങളെ) കണ്ടിട്ടുണ്ട്।

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

ഇപ്പോൾ ഞാൻ പുതുതായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; വിധിസംസ്കാരങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ വീണ്ടും ഗർഭപ്രവേശം (പുനർജന്മം) ഉണ്ടാകാതിരിക്കുവാൻ ശ്രേയസ്കരമായത് ഞാൻ ആചരിക്കും।

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

ഗർഭസ്ഥനായി അവൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു—“ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നാൽ, സംസാരത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു നിർത്തുന്ന പരമജ്ഞാനം ഞാൻ പഠിക്കും।”

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

ഗർഭദുഃഖത്തിന്റെ മഹാപീഡയിൽ അനിവാര്യമായി പീഡിതനായ ജീവൻ കർമവശനായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനാൽ മോക്ഷോപായം ചിന്തിക്കണം।

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

എങ്ങനെ മഹാപർവ്വതത്തിന്റെ കീഴിൽ ഞെരിഞ്ഞ ഒരാൾ വേദനയിൽ മാത്രമേ നില്ക്കുകയുള്ളൂ, അതുപോലെ ജരായു (ഗർഭഝില്ലി) കൊണ്ട് അമർന്നു ദേഹി ദുഃഖിതനായി ദുഃഖത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

എങ്ങനെ സമുദ്രത്തിൽ വീണ ഒരാൾ വ്യാകുലനായി ദുഃഖത്തിൽ കഴിയുന്നുവോ, അതുപോലെ ഗർഭജലത്തിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങളുള്ള ദേഹി അന്തരത്തിൽ വ്യാകുലനായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

എങ്ങനെ ഇരുമ്പുകുംഭത്തിൽ വെച്ച ഒരാൾ അഗ്നിയാൽ വേവിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതുപോലെ ഗർഭകുംഭത്തിൽ എറിഞ്ഞിടപ്പെട്ട ജീവൻ ജഠരാഗ്നിയാൽ വേവിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

അഗ്നിവർണ്ണ സൂചികളുപോലെ മൂർച്ചയുള്ള മുനകളാൽ നിരന്തരം കുത്തിപ്പൊളിക്കപ്പെട്ട അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദുഃഖം, ഗർഭത്തിൽ എട്ടിരട്ടിയായി വർധിക്കുന്നു।

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

ദേഹികള്ക്ക് ഗർഭവാസത്തേക്കാൾ കഠിനമായ വാസം എവിടെയും ഇല്ല; അത് ഉപമയില്ലാത്ത ദുഃഖം—അതിഭയങ്കരവും മഹാസങ്കടവും ആകുന്നു।

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

ഇങ്ങനെ പ്രാണികളുടെ ഗർഭദുഃഖം വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടു—ചരവും സ്ഥിരവും ആയ സർവ്വ ജീവികളുടേയും, ഓരോരുത്തന്റെ സ്വന്തം ഗർഭസ്വഭാവാനുസരിച്ച്।

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

യോനിയന്ത്രത്തിന്റെ ഞെരുക്കം മൂലം ജനനസമയത്ത് ദേഹിക്ക് ഗർഭത്തിലെ പീഡയെക്കാൾ കോടിഗുണം അധിക വേദന ഉണ്ടാകുന്നു; ജന്മിക്കുന്നവൻ മൂർച്ചിതനാകുന്നു।

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

അവൻ കരിമ്പുപോലെ ഞെരുക്കപ്പെടുന്നു—പൂർവ്വപാപങ്ങളുടെ മുദ്ഗരത്തിൽ പിഷ്ടനായി; പ്രസവവായുക്കളുടെ പ്രബല വേഗത്തിൽ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു।

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

അത്യന്തം മഹാദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു; രക്ഷയൊന്നും ലഭിക്കില്ല; യന്ത്രത്തിൽ ഞെരുക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവർ കരിമ്പുപോലെ സാരശൂന്യരാകുന്നു।

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

അതുപോലെ ഗർഭസ്ഥമായ ശരീരം യന്ത്രപീഡനത്താൽ താഴേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു—അസ്ഥികളാൽ നിറഞ്ഞത്, വൃത്താകാരം ഉള്ളത്, സ്നായുബന്ധനങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞത്।

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

ഈ ദേഹം രക്തം, മാംസം, മേദസ്സ് എന്നിവയിൽ ലിപ്തമായി, മല‑മൂത്രദ്രവ്യങ്ങളുടെ പാത്രമാണ്; കേശം, രോമം, നഖം എന്നിവകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട—രോഗങ്ങളുടെ ഉത്തമ ആവാസം തന്നേ.

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

വായ ഒരു മഹാദ്വാരമാണ്; എട്ട് ഗവാക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം. അതിന്റെ കപാടങ്ങൾ രണ്ടു അധരങ്ങൾ; ദന്തം, ജിഹ്വ, കണ്ഠം എന്നിവയോടുകൂടിയത്.

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

ഇത് നാഡി‑സ്വേദപ്രവാഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, കഫ‑പിത്തം കൊണ്ട് പ്ലാവിതവുമാണ്; ജരയും ശോകവും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു; കാലന്റെ (മൃത്യുവിന്റെ) മുഖാഗ്നിയിൽ സ്ഥിതമാണ്.

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

ഇത് കാമ‑ക്രോധങ്ങളാൽ ആക്രാന്തം, പ്രാണശ്വാസങ്ങളുടെ അടിച്ചമർത്തലാൽ പീഡിതം; ഭോഗതൃഷ്ണയിൽ കാതരം, ഉള്ളിൽ ഗൂഢമായി—രാഗ‑ദ്വേഷങ്ങളുടെ വശം അനുസരിക്കുന്നു.

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

അംഗ‑പ്രത്യംഗങ്ങൾ യഥാവിധി രൂപപ്പെട്ട്, ജരായു (ഗർഭപടലം) കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞ്; ഇടുങ്ങിയ, ഇനിയും വിശാലമാകാത്ത യോനിമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ—കഷ്ടത്തിനിടയിൽ—പുറത്തേക്ക് വരുന്നു.

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

ഈ കലെവരത്തിൽ അവയവങ്ങൾ മല, മൂത്രം, രക്തം എന്നിവകൊണ്ട് ലിപ്തമാണ്; ഇത് ഷട്കോശങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ചതും, അസ്ഥിപഞ്ജരത്തിന്റെ ഒരു കൂട്ടമാത്രവുമെന്നു അറിയുക।

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

ഇതിൽ മൂന്നു നൂറ് ഒന്ന് അസ്ഥികളും, അഞ്ചു നൂറ് പേശികളും ഉണ്ട്; ശരീരം ചുറ്റുമെല്ലാം സാഡെ മൂന്ന് കോടി രോമങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

ഈ ശരീരം സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ, ദൃശ്യ-അദൃശ്യമായ മാംസനാഡികളാൽ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അനന്തകോടി നാഡികളാൽ തന്നെയാണ് ഇത് ഘടിതം।

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

വിയർപ്പ് അശുചിയാണ്; അതിനാൽ അകത്ത് നിലകൊള്ളുന്നതും അശുചിയാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് പല്ലുകൾ മുപ്പത്തിരണ്ട് എന്നും നഖങ്ങൾ ഇരുപത് എന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

പിത്തത്തിന്റെ അളവ് ഒരു കുടവം എന്നു അറിയുക; കഫത്തിന്റെ അളവ് അർദ്ധ ആഢകം. വസ അഞ്ചു പലം; ഫലകത്തിന്റെ അളവ് അതിന്റെ പകുതി എന്നു പറയുന്നു।

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

മേദസ് (കൊഴുപ്പ്) പത്ത് പലമെന്ന് അറിയുക; മഹാരക്തം മൂന്ന് പല; മജ്ജ രക്തത്തിന്റെ നാലിരട്ടി—ഇവ ദേഹപരിമാണങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

ശുക്രത്തിന്റെ പരിമാണം അർദ്ധകുടവമെന്ന് അറിയുക; അതിന്റെ അർദ്ധം ദേഹികളുടെ ബലം. മാംസത്തിന്റെ ഒരു പിണ്ഡം ആയിരം പലമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീപദ്മപുരാണത്തിലെ ഭൂമിഖണ്ഡത്തിൽ വേനോപാഖ്യാനാന്തർഗത പിതൃമാതൃതീർത്ഥമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്ന അറുപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

വിശുദ്ധനായവനിലും കർമബന്ധം നിർമ്മിച്ച അശുദ്ധ ദേഹാവസ്ഥ ചിലപ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; കാരണം ശുക്ര-ശോണിത സംയോഗത്തിൽ നിന്നു ചിലപ്പോൾ ശരീരം ജനിക്കുന്നു.

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

ദേഹം നിത്യം വിണ്മൂത്രങ്ങളോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ അശുചിയെന്ന് സ്മരിക്കുന്നു; പുറത്തു കഴുകിയ ഘടം ഉള്ളിൽ മലത്തോടെ നിറഞ്ഞാൽ അത് ശുചിയല്ല.

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

ശൗചകർമ്മങ്ങളാൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നിട്ടും ഈ ദേഹം അശുചിയായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കും; എന്നാൽ അവനെ പ്രാപിച്ചാൽ പരമപാവനമായ പഞ്ചഗവ്യവും യജ്ഞഹവിസ്സുകളും യഥാർത്ഥത്തിൽ പവിത്രമാകുന്നു।

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

അശുചിത്വം വേഗത്തിൽ തന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, കാരണം ഈ ദേഹം തന്നേ അശുചിയാണ്; ഹൃദ്യമമായ അന്നപാനങ്ങളും ഇതിനെത്തുമ്പോൾ, സുഗന്ധമുള്ളവയായാലും, ദുർഗന്ധമാകുന്നു।

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

അശുചിത്വം വേഗത്തിൽ വരുന്നു; അപ്പോൾ മറ്റാരെയാണ് ശുചിയെന്ന് പറയുക? ഹേ ജനങ്ങളേ, ദിനംപ്രതി പുറത്തേക്ക് പോകുന്നതെന്തെന്നു നിങ്ങൾ കാണുന്നില്ലേ?

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

മലവും ദുർഗന്ധവും ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു; അവയുടെ ആധാരമായ ദേഹം എങ്ങനെ ശുചിയാകും? പഞ്ചഗവ്യവും കുശാസംസ്കൃത ജലവും കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിച്ചാലും ദേഹത്തിന്റെ അശുചിത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ നീങ്ങുന്നില്ല।

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

ഉരിയുന്ന അങ്കാരം ഉരച്ചാലും നിർമ്മലമാകാത്തതുപോലെ, ആരുടെ അന്തഃസ്രോതസ്സുകൾ രജസ്-ചഞ്ചലതയാൽ പർവ്വതധാരകളെപ്പോലെ നിരന്തരം ഒഴുകുന്നുവോ, അവൻ ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുകയില്ല।

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

കഫം, മൂത്രം മുതലായവകൊണ്ട് അശുചിയായ ഈ ദേഹം എങ്ങനെ ശുദ്ധമാകും? സകല അശുചികളുടെ നിധിയായ ശരീരത്തിൽ യഥാർത്ഥ ശുദ്ധി ഇല്ല।

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

ഒരു ഭാഗം ശുചിയെന്നു തോന്നിയാലും, വിധിപൂർവ ശോധനം കൂടാതെ യഥാർത്ഥ ശുചിത്വം ഉണ്ടാകില്ല. പകലോ രാത്രിയോ, മണ്ണും വെള്ളവുംകൊണ്ട് കൈ ശുദ്ധമാകുന്നു।

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

എങ്കിലും പുറംശുചിത്വം മാത്രത്താൽ മനുഷ്യർ അന്തരത്തിൽ വിരക്തരാകുന്നില്ല. ഈ ദേഹം ഉത്തമ ധൂപ-ഗന്ധാദികളാൽ പരിശ്രമിച്ച് അലങ്കരിച്ചാലും, അതുകൊണ്ട് മാത്രം വൈരാഗ്യം ജനിക്കില്ല।

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വഭാവം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല—വളച്ചാലും നായയുടെ വാൽ തന്റെ സ്വരൂപം വിടാത്തതുപോലെ. അതുപോലെ ജന്മത്തിൽ കറുത്ത ഉണ്ണ് ഒരിക്കലും വെളുത്തതായി ജനിക്കില്ല।

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

ശോധനം നടക്കുമ്പോഴും ദേഹധാരി യഥാർത്ഥത്തിൽ നിർമ്മലനാകുന്നില്ല—സ്വദുർഗന്ധം മണത്താലും, സ്വന്തം മലിനത കണ്ടാലും.

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

മൂക്ക് ഞെരിച്ച് പീഡിപ്പിച്ചാലും ഈ ലോകം വിരക്തിയിലേക്കു തിരിയുന്നില്ല. അയ്യോ, മോഹത്തിന്റെ മഹിമ ഇങ്ങനെ—അതുകൊണ്ട് സർവ്വജഗത്തും പൂർണ്ണമായി വ്യാമോഹിതമായിരിക്കുന്നു.

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

ശരീരത്തിലെ സ്വന്തം ദോഷങ്ങളെ മണത്താലും കാഴ്ചയാലും അറിഞ്ഞിട്ടും അവൻ വിരക്തനാകുന്നില്ല. സ്വന്തം ദേഹത്തിന്റെ ദുർഗന്ധത്താലും വിരക്തിയില്ലാത്ത മനുഷ്യൻ എത്ര മോഹഗ്രസ്തൻ!

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

അവന്റെ വിരാഗത്തിനായി മറ്റെന്തു കാരണമുപദേശിക്കണം? സത്യത്തിൽ സർവ്വജഗത്തും പവിത്രമാണ്; പരമ അശുചി ഈ ദേഹം മാത്രമാണ്.

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

മലമയമായ അവയവങ്ങളുടെ സ്പർശം കൊണ്ടു ശുചിയുള്ളവനും അശുചിയാകുന്നു. അതിനാൽ ദുർഗന്ധവും മലിനലേപവും നീക്കാൻ ദേഹശൗചം വിധിയായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

ദ്വൈതം അകന്ന ശേഷം ഭാവശുദ്ധിയാൽ മനുഷ്യൻ വിശുദ്ധനാകുന്നു; അതുപോലെ ഗംഗാജലത്തിന്റെ സർവ്വവിധ ഉപയോഗത്താലും, പവിത്ര മണ്ണിനെ ധാരാളമായി ദേഹത്തിൽ ലേപനം ചെയ്‌താലും (ശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു).

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

ദേഹം ദുർഗന്ധമുള്ളതും അന്തർഭാവം ദുഷ്ടമായതുമായ മർത്ത്യൻ ശുദ്ധനാകുകയില്ല. തീർത്ഥസ്നാനവും തപസ്സും ചെയ്താലും ദുഷ്ടാത്മാവ് ശുദ്ധിയിലാകുന്നില്ല.

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹം കഴുകിയാലും ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല; അന്തർഭാവം മലിനനായവൻ അഗ്നിയിൽ കടന്നാലും അശുദ്ധനായി തന്നെയിരിക്കും.

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

സ്വർഗ്ഗവും അല്ല, അപവർഗ്ഗം (മോക്ഷം) പോലും അല്ല—ഇവയാണ് പരമ ലക്ഷ്യമല്ല; പരമ ദഹനം ദേഹാഭിമാനത്തിന്റെ ദഹനമാണ്. ഭാവശുദ്ധിയേ പരമ ശൗചം; അതുതന്നെ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളിലും പ്രമാണം.

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

ഭാവഭേദം മൂലം പ്രിയയെ ഒരു വിധത്തിലും പുത്രിയെ മറ്റൊരു വിധത്തിലും കാണുന്നു. വസ്തുക്കൾ അഭിന്നമായാലും മനസ്സാൽ വൃത്തി വിഭജിതമാകുന്നു.

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

ഹേ മഹാഭാഗാ! സതീയായ ഭാര്യ പുത്രനെ ഒരു വിധത്തിലും ഭർത്താവിനെ മറ്റൊരു വിധത്തിലും ചിന്തിക്കുന്നു—അവരവരുടെ സ്വഭാവാനുസരിച്ച്, എന്ന് ഉദാഹരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

പുരുഷൻ ഭാര്യയെ ആലിംഗനം ചെയ്താലും, അവൾ സ്നേഹഭാവം ഇല്ലാത്തവളായാൽ അവളോടു ഭോഗത്തിൽ ഏർപ്പെടരുത്. നാനാവിധ ആഹാരങ്ങളും രുചികരവും സുഗന്ധമുള്ള ലാലസാജനക വിഭവങ്ങളും കഴിക്കരുത്.

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ അകത്തെ ഭാവത്താൽ തന്നെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്; എല്ലാറ്റിനും കാരണം ഭാവം തന്നെ. പരിശ്രമത്തോടെ ചിത്തം ശുദ്ധീകരിക്കൂ—മറ്റുള്ള ബാഹ്യശുദ്ധികൾ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

സദ്ഭാവത്താൽ ശുചിയും ശുദ്ധാത്മാവുമായവൻ സ്വർഗവും മോക്ഷവും രണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ നിർമല ജലവും വൈരാഗ്യത്തിന്റെ മൃദുമണ്ണും ചേർന്ന് മനുഷ്യനെ വീണ്ടും ശുദ്ധീകരിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

അവിദ്യയുടെ ലേപം—രാഗം, മലവും മൂത്രവും സഹിതം—ശോധനക്രിയകളാൽ നീങ്ങാം. എങ്കിലും ജ്ഞാനികൾ ഈ ശരീരത്തെ സ്വഭാവതഃ അശുചിയെന്നു അറിയുന്നു.

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

സാരമില്ലാത്ത വിദ്യ വാഴത്തണ്ടിന്റെ ഉള്ള്സാരത്തെപ്പോലെ പൊള്ളയാണെന്ന് അറിഞ്ഞും, ദേഹം ദോഷഭരിതമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞും, പ്രാജ്ഞൻ വൈരാഗ്യത്തോടെ ആസക്തി വിട്ട് ശമിക്കുന്നു.

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

ഇങ്ങനെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ട് ജീവൻ സംസാരം അതിക്രമിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം ജന്മത്തിൽ നിഹിതമായ മഹാകഷ്ടം—ജന്മദുഃഖം—പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

മനുഷ്യരുടെ അജ്ഞാനദോഷത്താലും നാനാവിധ കർമ്മങ്ങളുടെ വശത്താലും, ഗർഭസ്ഥനുണ്ടായിരുന്ന ബോധം ജനിച്ച ഉടൻ നശിച്ചുപോകുന്നു।

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

യോനി-യന്ത്രത്തിന്റെ നിപീഡനത്തിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം മൂലം അവൻ അത്യന്തം മൂർച്ചിതനാകുന്നു; ബാഹ്യവായുവിന്റെ പ്രഹരങ്ങളാലും മോഹസംഗബന്ധത്താലും ദേഹികൾ ക്ലേശം അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

ആ ഭയങ്കരമായ (സ്പർശം) വെറും സ്പർശം കൊണ്ടുതന്നെ ജ്വരം ഉദിക്കുന്നു; ആ മഹാജ്വരത്തിൽ നിന്ന് മഹാമോഹം ജനിക്കുന്നു।

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

മോഹഗ്രസ്തനിൽ സ്മൃതിഭ്രംശം വേഗത്തിൽ വീണ്ടും ഉണ്ടാകുന്നു; ആ സ്മൃതിഭ്രംശത്തിൽ നിന്ന്, പൂർവകർമ്മവശാൽ, തുടർഫലങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

അതേ ജന്മത്തിലേ തന്നെ ആ ജീവിയിൽ രതി (ആസക്തി) ഉദിക്കുന്നു; ഈ ലോകം രാഗത്തിൽ രഞ്ജിതവും മോഹത്തിൽ മൂഢവുമായിട്ട് അകർമ്മ്യത്തിലേക്ക് പ്രവൃത്തിക്കുന്നു।

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

അവൻ തന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തെയും അറിയുന്നില്ല, പരമത്തത്ത്വത്തെയും ദൈവത്തെയും അറിയുന്നില്ല; പരമ ശ്രേയസ്സിനെ കേൾക്കുന്നില്ല, കണ്ണുണ്ടായിട്ടും സത്യത്തെ കാണുന്നില്ല।

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

സമമായ പാതയിൽ പതുക്കെ നടന്നാലും അവൻ ഓരോ പടിയിലും തട്ടിമറിക്കുന്നതുപോലെ; ‘ഇതേ സത്യം’ എന്നു കരുതി ബുദ്ധിയിൽ ഉറച്ച്, പണ്ഡിതർ ബോധിപ്പിച്ചാലും അവൻ ഗ്രഹിക്കില്ല।

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

അതുകൊണ്ട് സംസാരത്തിൽ ലോഭത്തിന്റെ അധീനനായി നടക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ക്ലേശപ്പെടുന്നു; ഗർഭസ്മൃതിയുടെ അഭാവം കൊണ്ടാണ് ഈ ഉപദേശം ശാസ്ത്രത്തിൽ—ശിവനും—പ്രഖ്യാപിച്ചത്।

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

ആ ദുഃഖം വിവരിക്കാനായി സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും സാധിപ്പിക്കുന്ന ആ ഉപായം ഞാൻ പറയുന്നു; ആ ശിവതത്ത്വം (മംഗളസ്വരൂപം) അറിഞ്ഞാൽ ധർമ്മ-കാമ-അർത്ഥങ്ങളുടെ സാധനവും സിദ്ധമാകും।

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

അവർ തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ്സിനെ പിന്തുടരുന്നില്ല—ഇത് ഇവിടെ മഹാ അത്ഭുതം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബുദ്ധിയും ഇനിയും അവ്യക്തമായതിനാൽ ബാല്യത്തിൽ വീണ്ടും മഹാദുഃഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

ഇച്ഛിച്ചാലും അവന് സംസാരിക്കാനോ പ്രവർത്തിക്കാനോ കഴിയില്ല; സത്കൃതനായവനും ആദരം ലഭിക്കാതെ പോകുന്നു. അതുപോലെ പല്ല് മുളയ്ക്കുന്നതിലെ മഹാദുഃഖം ചഞ്ചലതയും വായുവിന്റെ വിക്ഷോഭവും മൂലമാണ്.

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

അവൻ പലവിധ ബാലരോഗങ്ങളാൽ പീഡിതനാകുന്നു; ബാലഗ്രഹങ്ങളുടെ പീഡയും അനുഭവിക്കുന്നു. ദാഹവും വിശപ്പും മൂടിയ ശരീരത്തോടെ ചിലപ്പോൾ നിൽക്കും, ചിലപ്പോൾ അലഞ്ഞുതിരിയും.

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

മോഹവശാൽ കുട്ടി മലമൂത്രഭക്ഷണം മുതലായ പ്രവൃത്തികളും ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ കൗമാരത്തിൽ കർണവേധവും മാതാപിതാക്കളുടെ താഡനവും (ദുഃഖമായി) അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

കാമരാഗങ്ങളാൽ പീഡിതരായവർ അക്ഷരപഠനം മുതലായവയിൽ നിന്നും, ഗുരുക്കന്മാരുടെയും മുതിർന്നവരുടെയും ശാസനശിക്ഷണത്തിൽ നിന്നും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അശ്രദ്ധാപരമായ പ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നും കൂടി ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

എപ്പോഴും രോഗപീഡിതനായവന് യുവാവസ്ഥയിലും സുഖം എവിടെ? അസൂയയിൽ മഹാദുഃഖം; മോഹത്തിൽ നിന്നാണ് ദുഃഖം ജനിക്കുന്നത്.

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

ആ അവസ്ഥയിൽ കോപിതനായവന്റെ ആസക്തി ദുഃഖത്തിനേ കാരണമാകുന്നു. കാമാഗ്നിയാൽ പീഡിതനായി അവൻ രാത്രിയിൽ നിദ്ര ലഭിക്കാതെ പോകുന്നു.

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

ധനം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ചിന്തയിൽ പകലിലും സുഖം എവിടെ? സ്ത്രീകളിൽ ശരീരം ക്ഷീണിപ്പിക്കുന്ന പുരുഷന്റെ ശുക്രബിന്ദുക്കൾ അവിടെ വ്യർത്ഥമായി ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

ആ ബിന്ദുക്കൾ സുഖകരമെന്ന് കരുതരുത്—അവ വിയർപ്പുതുള്ളികളുപോലെ മാത്രം—കൃമികളാൽ പീഡിതനായ ദീന കുഷ്ഠരോഗിക്കെന്നപോലെ.

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

സ്ത്രീകളിൽ ലഭിക്കുന്ന ‘സുഖം’ എന്നത് ചൊറിച്ചിൽ ചുരണ്ടുമ്പോൾ കത്തുന്ന ചൂട് ശമിക്കുന്നതുപോലെയെന്ന് പറയുന്നു; അതുപോലെ ധനസമ്പാദനചിന്തയിലും മനുഷ്യൻ അത്തരം സുഖം തന്നെയെന്ന് കരുതുന്നു.

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

സ്ത്രീവിഷയത്തിൽ അത്തരം അനുഭവം തന്നെയാണ് പരമമെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; അതിനേക്കാൾ മേലൊന്നുമില്ല. മർത്ത്യന് അതേ വേദനയാണ്; അതില്ലാതെ ചിത്തത്തിന് ശാന്തി ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

അതുകൊണ്ട് പണ്ടുകാലത്ത് ഇരുവരും പരസ്പരം നേടിയതു, അവസാനം വേറെയായി മാറാം. ഇങ്ങനെ പ്രിയമായതു ജരയാൽ ഗ്രസ്തമായി, രോഗങ്ങളാൽ വ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

സ്വന്തം ശരീരം മുൻപുപോലെ അല്ലാതെ ജരയാൽ പീഡിതമാകുന്നതു കണ്ടിട്ടും വൈരാഗ്യം വരാത്തവൻ—അവനേക്കാൾ അചേതനൻ മറ്റാരുണ്ട്?

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

ജരയാൽ അധീനനായ ജീവിയും അശക്തത കാരണം ഭാര്യ, പുത്രൻ മുതലായ ബന്ധുക്കളാലും ദുഷ്ടാചാരമുള്ള സേവകരാലും പരിഹസിക്കപ്പെടുകയും അപമാനിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

ജരയുടെ ഭാരമുള്ള മനുഷ്യന് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം—ഇവ ഒന്നും സാധിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ യുവാവസ്ഥയിൽ തന്നെ ധർമ്മം ശ്രദ്ധയോടെ ആചരിക്കണം.

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

വാതം, പിത്തം, കഫം മുതലായവയുടെ അസമത്വം തന്നെയാണ് ‘വ്യാധി’ എന്നു പറയുന്നത്. ഈ ദേഹം വാതാദി ദോഷങ്ങളുടെ സമുച്ചയമായിട്ടാണ് പ്രസിദ്ധം.

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിന്റെ ഈ ശരീരം ‘വ്യാധിമയം’ എന്നു തന്നെ അറിയണം; വാതാദി ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇത് വേറിട്ടതല്ല, രോഗങ്ങളുടെ പഞ്ജരമെന്നപോലെയും ആണ്.

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

നാനാവിധ രോഗങ്ങളാൽ പീഡിതനായ ദേഹി അനേകരീതിയിൽ അനവധി ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. അവ സ്വാത്മാവിനുതന്നെ അറിയാവുന്നവ—ഞാൻ മറ്റെന്തു പറയാം?

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

ഈ ദേഹത്തിൽ നൂറൊന്ന് മരണങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. അവയിൽ ഒന്ന് കാലസംബന്ധമായ (കാലനിയത)താണ്; ശേഷമുള്ളവ ആഗന്തുക (ആകസ്മിക)മെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

ഇവിടെ ആഗന്തുകമെന്നു പറയപ്പെട്ട വ്യാധികൾ ഔഷധങ്ങളാൽ ശമിക്കുന്നു; ജപം, ഹോമം, ദാനം എന്നിവയാലും. എന്നാൽ കാലനിയതമായ മരണം ശമിക്കുകയില്ല.

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

അകാലമരണം എന്നൊന്നില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ ഭയമില്ലാതെ വിഷം രുചിച്ചേനേ; എന്നാൽ അവൻ വിഷം കഴിക്കാത്തതിനാൽ അകാലമരണത്തെയേ ഭയപ്പെടുന്നു.

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

അവിടെ നാനാവിധ രോഗങ്ങളും, സർപ്പാദി ജീവികളും, വിഷങ്ങളും അഭിചാരക്രിയകളും—ഇവയൊക്കെയാണ് ദേഹികള്ക്ക് മരണത്തിന്റെ വാതിലുകൾ.

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

നിശ്ചിത കാലം വന്നാൽ, സർവരോഗങ്ങളാൽ പീഡിതനായവനെ സ്വയം ധന്വന്തരിയും സുഖപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല; അതു മറ്റെങ്ങനെ ആകുകയും ഇല്ല.

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ഔഷധവും അല്ല, തപസ്സും അല്ല, ദാനവും അല്ല—മാതാവോ ബന്ധുക്കളോ പോലും—കാലം പീഡിപ്പിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല.

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

മഹാത്മാക്കൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന രസായനസാധന, തപസ്സ്, ജപം, യോഗസിദ്ധി എന്നിവയുടെ പരിപൂർണ്ണ ശീലനത്തിലൂടെ അവിച്ഛിന്ന ശാന്തി ലഭിക്കുന്നു; അകാലമരണത്തെയും ജയിക്കാം.

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

കർമ്മവശാൽ മരിച്ച ജീവൻ വീണ്ടും യോനിജ ജീവികളിലും കീടങ്ങളിലുമാണ് ജനിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ദേഹഭേദവിവേകത്തോടെ കർമ്മക്ഷയത്തിൽ നിന്നുള്ള ദേഹവിയോഗം കാണുന്നവൻ യഥാർത്ഥദർശിയാണ്.

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

ഇതെയാണ് ‘മരണം’ എന്നു നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്; പരമാർത്ഥത്തിൽ ഇത് നാശമല്ല. മഹാതമസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചവന്റെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ ഛേദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥ സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

മരണസമയത്ത് ജീവിക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന ദുഃഖത്തിന് ഈ ലോകത്ത് എവിടെയും ഉപമയില്ല. അത്യന്തം വ്യാകുലനായി ‘ഹാ പിതാവേ! ഹാ മാതാവേ! ഹാ പ്രിയേ!’ എന്നു പറഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിക്കുന്നു.

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

പാമ്പ് തവളയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, മരണം ലോകത്തെ ഗ്രസിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ബന്ധുക്കളാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രിയർ ചുറ്റുമുണ്ടായാലും പോലും.

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

അവൻ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നിശ്വാസം വിടുന്നു; വായ് വരണ്ടുപോകുന്നു. കട്ടിലിൽ മറിഞ്ഞുമറിഞ്ഞ് കിടന്ന്, വീണ്ടും വീണ്ടും മോഹാവസ്ഥയിൽ തളരുന്നു.

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

അത്യന്തം മോഹഗ്രസ്തനായി അവൻ വ്യാകുലതയിൽ കൈകാലുകൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും എറിഞ്ഞുലയ്ക്കുന്നു. കട്ടിലിൽ നിന്ന് നിലം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിലത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും കട്ടിൽ—ഇങ്ങനെ പുനഃപുനഃ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

അവൻ നിർവശനായി ലജ്ജ ഉപേക്ഷിച്ച് മൂത്ര-വിഷ്ഠയിൽ ലിപ്തനാകുന്നു. കഴുത്തും അധരങ്ങളും താലുവും വരണ്ടതിനാൽ വെള്ളത്തിനായി യാചിക്കുന്നു.

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

അവൻ തന്റെ ധനം ചിന്തിക്കുന്നു—‘ഞാൻ മരിച്ചാൽ ഇവ ആരുടേതാകും?’ യമദൂതന്മാർ അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; കാലപാശംകൊണ്ട് വലിച്ചിഴക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

ഇങ്ങനെ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോഴേ അവൻ മരിക്കുന്നു; കഴുത്തിൽ ഘുരഘുര ശബ്ദം ഉയരും. ജീവൻ പുല്ലിലും വെള്ളത്തിലും പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ജലൗകപോലെ, ക്രമേണ ഒരു ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ദേഹത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

അവൻ ഉന്നതാവസ്ഥ പ്രാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആദ്യം ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കണം. വിവേകികൾക്ക് യാചനയിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം മരണദുഃഖത്തേക്കാൾ അധികമാണ്.

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

മരണസമയത്തെ ദുഃഖം ക്ഷണികം; എന്നാൽ പ്രാർത്ഥനകൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന ഫലം അനന്തം. അതുകൊണ്ട് ലോകാധിപനായ വിഷ്ണു, അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ, വാമനരൂപം ധരിച്ചു।

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

അതുകൊണ്ട് വിനയത്തിലേക്ക് വരാത്തവന്റെ കോപം അത്യധികമാകും. ഇപ്പോൾ എനിക്ക് വ്യക്തമായി ബോധ്യമായി—അത് മരണത്തിനും ഗുരുവാകുന്നു।

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

തൃഷ്ണ കുറയ്ക്കാനെന്നാലും വീണ്ടും വീണ്ടും അധികം അപേക്ഷിക്കരുത്. കാരണം തുടക്കത്തിൽ ദുഃഖം, നടുവിൽ ദുഃഖം, അവസാനം ഭീകര ദുഃഖം ഉണ്ടാകും।

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

സകലഭൂതങ്ങളുടെയും സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ദുഃഖത്തിന്റെ അറ്റമില്ലാത്ത പരമ്പര ഉയരുന്നു—ഇവ ഇപ്പോഴുള്ളതും കഴിഞ്ഞുപോയതുമായ ദുഃഖങ്ങളാണ്।

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

മനുഷ്യൻ തന്റെ ജന്മത്തെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കരുത്; അതുകൊണ്ട് മാത്രം വൈരാഗ്യവും സ്വീകരിക്കരുത്. അതിഭോജനത്തിൽ മഹാദുഃഖം; അൽപാഹാരത്തിൽ അത് താരതമ്യേന കുറവാണ്।

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

ഭക്ഷണം ചെയ്യുമ്പോൾ കണ്ഠം മുട്ടുന്നു; അപ്പോൾ ഭക്ഷണത്തിൽ സുഖം എവിടെ? കാരണം ക്ഷുധയെ എല്ലാ രോഗങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും പ്രധാന വ്യാധിയായി സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

സത്യമായി ശമിപ്പിക്കുന്ന ഔഷധലേപം പുരട്ടിയാൽ അത് ക്ഷണമാത്രം ശമിക്കുന്നു; എന്നാൽ ക്ഷുധാ-വ്യാധിയുടെ തീക്ഷ്ണ വേദന സർവ്വബലവും നിശ്ശേഷം മുറിച്ചുകളയുന്നു.

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

അതാൽ അധീനനായ മനുഷ്യൻ മറ്റു വ്യാധികളാൽപോലെ തന്നെ മരിക്കുന്നു; അതിന്റെ രുചിയിലും സുഖമെന്ത്, അത് നാവിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ക്ഷണികമായി മാത്രം മാറിമറിയുന്നതല്ലേ?

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

ക്ഷണത്തിൽ—അർദ്ധക്ഷണത്തിനുള്ളിൽ—അത് കണ്ഠത്തിലെത്തി മടങ്ങിപ്പോകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ക്ഷുധാ-വ്യാധിയിൽ തപ്തർക്കു അന്നം ഔഷധംപോലെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയിൽ പണ്ഡിതർ അതിനെ സുഖമെന്ന് കരുതരുത്—മനുഷ്യൻ മരിച്ചവനെപ്പോലെ കിടന്ന് എല്ലാ കർത്തവ്യ-കർമ്മങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ.

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

അവിടെയും തമസ്സാൽ പ്രേരിതമായ മനസ്സിന് സുഖം എവിടെ? ഉണർന്നാലും കര്‍മഭാരത്താൽ ക്ഷതപ്പെട്ട ആത്മാവിന് സുഖം എവിടെ?

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

കൃഷി, വാണിജ്യം, സേവനം മുതലായവയും ഗോരക്ഷണം പോലുള്ള കഠിനശ്രമങ്ങളും മൂലം—പ്രഭാതത്തിൽ മൂത്ര-മലവിസർജനത്താൽ, മധ്യാഹ്നത്തിൽ വിശപ്പ്-ദാഹത്താൽ (ജീവൻ ക്ലേശിക്കുന്നു).

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

തൃപ്തരായാലും ജീവികൾ ആഗ്രഹത്താൽ ബന്ധിതരാകുന്നു; രാത്രിയിൽ നിദ്ര അവരെ കീഴടക്കുന്നു. ധനം സമ്പാദിക്കുന്നതിൽ ദുഃഖം, സമ്പാദിച്ചതിനെ കാക്കുന്നതിലും ദുഃഖം.

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

ധനം നശിച്ചാൽ ദുഃഖം, ചെലവായാലും ദുഃഖം—അപ്പോൾ ധനത്തിൽ സുഖം എവിടെ? കള്ളന്മാർ, വെള്ളം, തീ, സ്വജനങ്ങൾ, രാജാവു വരെ അതിനെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

ധനവാന്മാർക്ക് നിത്യഭയം; ദേഹധാരികൾക്ക് മരണഭയം ഉള്ളതുപോലെ. ആകാശത്ത് പക്ഷികളും ഭൂമിയിൽ ശ്വാപദങ്ങളും മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

ജലത്തിൽ അവൻ മത്സ്യങ്ങൾകൊണ്ട് ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ എല്ലായിടത്തും ധനവാൻ ബന്ധിതനാകുന്നു. സമ്പത്തിൽ മോഹിതനാകുന്നു, വിപത്തിൽ നിയന്ത്രിതനാകുന്നു.

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

സമ്പാദനകാലത്ത് തുച്ഛധനവും ഖേദം വരുത്തുന്നു; പിന്നെ അത് സുഖകരമാകുമോ? മുമ്പ് ധനാർത്ഥി ഉദ്വിഗ്നനാകുന്നു, പിന്നെ സർവ്വഭോഗങ്ങളിൽ നിസ്പൃഹനാകുന്നു.

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

ഇരുവരിൽ ധനാധിപൻ ദുഃഖിതൻ; വിരക്തബുദ്ധിയുള്ളവനെയാണ് ഞാൻ സുഖിയെന്ന് കരുതുന്നത്. വസന്ത-ഗ്രീഷ്മ താപം ദാരുണം; മഴക്കാലത്തിന്റെ മാറിവരവുകളും അങ്ങനെ തന്നെ കഠിനം.

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

കാറ്റും ചൂടും മഴയും കൊണ്ട്—കാലം അനുസരിച്ചാലും—ഇങ്ങനെ ആയാൽ സുഖം എവിടെ? വിവാഹത്തിന്റെ വിപുലചടങ്ങുകളിൽ ദുഃഖം; പിന്നെ ഗർഭം ധരിച്ചു വഹിക്കുന്നതിലും വീണ്ടും ദുഃഖം.

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

“അസമമായ പ്രസവവേദനകളാൽ ഞാൻ പീഡിതയാണ്; മലമൂത്രാദി കാര്യങ്ങളുടെ ദുഃഖവും ഉണ്ട്. ഇനി എന്റെ പുത്രന് പല്ലിന്റെയും കണ്ണിന്റെയും രോഗങ്ങൾ—ഹാ കഷ്ടം! ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും?”

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

എന്റെ പശുക്കൾ നഷ്ടപ്പെട്ടു, കൃഷി തകർന്നു, ഭാര്യയും ഓടിപ്പോയി. ഇപ്പോൾ ഈ അലഞ്ഞുതിരിയുന്ന ദുഷ്ടർ എന്റെ വീട്ടിലെത്തി എനിക്ക് ഭയം വരുമെന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു.

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

എന്റെ ഭാര്യ ഇപ്പോഴും ചെറുപ്പമാണ്; ചെറിയ കുഞ്ഞും ഉണ്ട്—അടുക്കളപ്പണി ആരാണ് ചെയ്യുക? പിന്നെ കന്യയുടെ വിവാഹസമയത്ത് എങ്ങനെയുള്ള വരൻ വേണം?

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

ഇത്തരം ആശങ്കകളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഗൃഹസ്ഥർക്കു സുഖം എവിടെ നിന്നു ലഭിക്കും?

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

കുടുംബചിന്തയിൽ കലങ്ങിയ മനുഷ്യന്റെ ശ്രുതജ്ഞാനം, ശീലം, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും—ചുട്ടിട്ടില്ലാത്ത മൺകുടത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച വെള്ളംപോലെ—ദേഹത്തോടൊപ്പം തന്നെ നശിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

രാജ്യത്തിലും സന്ധി-വിഗ്രഹചിന്തയിൽ സുഖം എവിടെ? സ്വന്തം പുത്രനിൽ നിന്നുപോലും ഭയം ഉള്ളിടത്ത് സുഖം എങ്ങനെയുണ്ടാകും?

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

പ്രായം എല്ലാ ദേഹധാരികൾക്കും ഭയം സ്വജാതീയരിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരേ വസ്തുവിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനാൽ നായകളെപ്പോലെ പരസ്പരം വൈരികളാകുന്നു॥

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കാതെ ഭൂമിയിൽ ഒരു രാജാവും ഖ്യാതി നേടിയിട്ടില്ല. എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് നിർഭയനായി സുഖത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ തന്നെയാണ് നിശ്ചിന്തൻ॥

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

യുദ്ധത്തിൽ ആ പ്രതാപശാലിയായ ഋഷിപുത്രൻ ശ്രീമാൻ കാർതവീര്യന്റെ സഹസ്രബാഹുക്കളെ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി॥

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

ഋഷിപുത്രനായ രാമൻ (പരശുരാമൻ) എന്ന മഹാത്മാവിന്റെ അതുല വീര്യം—ഉന്നതമായ തേജസ്സോടെ നിലകൊണ്ടതിനെ—ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ അടക്കി॥

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

ജരാസന്ധൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ രാമന്റെ യശസ്സിനെ മങ്ങിച്ചു; ജരാസന്ധന്റെ യശസ്സിനെ ഭീമൻ നശിപ്പിച്ചു—ഭീമന്റേതും പവനപുത്രൻ (ഹനുമാൻ) മങ്ങിച്ചു॥

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

ഹനുമാനും സൂര്യന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ വിക്ഷിപ്തനായി ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു; അവൻ തന്നെയല്ലോ അപ്രവേശ്യ കവചധാരികളായ, ബലദർപ്പത്തിൽ മദിച്ച സർവ്വ ദാനവരെയും നേരിട്ടവൻ।

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

ശത്രുഹന്തനായ ശ്രീമാൻ അർജുനനും ഗോപാലന്മാരാൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു; പ്രതാപസമ്പന്നനായ സൂര്യനും ചിലപ്പോൾ മേഘങ്ങളാൽ മറയുന്നു।

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

മേഘം വായുവാൽ തള്ളപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ വായുവിന്റെ വീര്യം പർവതങ്ങൾ തടയുന്നു. പർവതങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ അഗ്നി ജലത്താൽ ശമിക്കുന്നു।

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

ആ ജലം സൂര്യന്മാർ ശോഷിക്കുന്നു; ആ സൂര്യന്മാരും ജലത്തോടൊപ്പം—സമസ്ത ത്രൈലോക്യത്തോടുകൂടെ—ബ്രഹ്മദിനാന്തത്തിൽ നശിക്കുന്നു।

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരോടൊപ്പം വീണ്ടും പ്രളയത്തിൽ ലീനനാകുന്നു; രണ്ട് പരാർദ്ധകാലാന്തത്തിൽ പരമാത്മാവായ ശിവൻ എല്ലാം ഉപസംഹരിക്കുന്നു।

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

ഈ ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ പരമോന്നതമായ ശക്തി ഒന്നുമില്ല—അവ്യയ പരമാത്മാവായ ജഗന്നാഥനെ ഒഴികെ।

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

മേന്മ സാപേക്ഷമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, സ്വന്തം ബുദ്ധിയിലെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ഉപേക്ഷിക്കണം. ഇത്തരമൊരു ലോകത്തിൽ ആരാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ വിശിഷ്ടൻ—ദേവനോ പണ്ഡിതനോ?

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

ആരും സർവ്വജ്ഞനല്ല; അതുപോലെ ആരും എല്ലാറ്റിലും പൂർണ്ണമായ മൂഢനുമല്ല. ഒരാൾ എന്തിനെ എത്രമാത്രം അറിയുന്നുവോ, അത്രത്തോളം ആ വിഷയത്തിൽ അവൻ പണ്ഡിതനാണ്.

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

കാര്യപരിഹാരത്തിൽ സാധാരണയായി പ്രഭാവം എല്ലായിടത്തും സമമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ധനത്തിന്റെ അതിശയത്വം മൂലം ചിലരുടെ സ്വാധീനം ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ കൂടുതലാകുന്നു.

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

ദേവന്മാർ ദാനവന്മാരാൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു; ആ ദാനവന്മാർ വീണ്ടും ദേവന്മാരാൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ലോകം പരസ്പരാശ്രിതമാണ്—ഭാഗ്യജന്യ ജയപരാജയങ്ങളാൽ.

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

ഇങ്ങനെ രാജാക്കന്മാർക്കു വസ്ത്രയുഗം മാത്രവും പ്രസ്ഥപരിമിതമായ അന്നജലവും മതി; രഥം, ശയ്യ, ആസനം മുതലായവ—ഇതിലധികമൊക്കെയും ദുഃഖകാരണമാത്രം.

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

ഏഴാമത്തെ വസതിയിലുപോലും സമ്പാദ്യം ഒരു കട്ടിൽ മാത്രമാണ്; ആയിരം ജലകുംഭങ്ങളോടു താരതമ്യപ്പെടുത്തിയാലും അതും ക്ലേശവും അധ്വാനവും പകരുന്ന വലിയ ഭാരമാകുന്നു.

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

പ്രത്യൂഷയിൽ നഗരവാസികളോടൊപ്പം തൂര്യനാദം മുഴങ്ങുന്നു; എന്നാൽ എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ അത് രാജാഭിമാനത്തിന്റെ പ്രകടനമാത്രമായി വാദ്യമാകുന്നു.

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

എല്ലാ ആഭരണവും ഭാരമാണ്, എല്ലാ ലേപന-ശൃംഗാരവും മലമാണ്; എല്ലാ പ്രലാപവും ഗാനമെന്നു തോന്നുന്നു, നൃത്തം ഉന്മത്തന്റെ ചേഷ്ടയാണ്.

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

ഇങ്ങനെ രാജ്യസുഖഭോഗങ്ങളെ വിചാരിച്ചാൽ സുഖം എവിടെ? രാജാക്കന്മാർക്ക് വിഗ്രഹ-യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം മൂലം ചിന്ത മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ.

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

പലപ്പോഴും നഹുഷാദി മഹാരാജാക്കന്മാർ ശ്രീസമൃദ്ധിയുടെ മദലേപത്തിൽ മോഹിതരായി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചിട്ടും അവിടെ നിന്ന് പതിച്ചു. വെറും ഐശ്വര്യത്താൽ സ്ഥിരസുഖം ആര് നേടും?

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

സ്വർഗ്ഗത്തിലും സുഖം എവിടെ? മറ്റുള്ളവരുടെ ദീപ്തമായ ശ്രേഷ്ഠ ഐശ്വര്യം കണ്ടാൽ—ദേവന്മാരിലും ഒരാൾ മറ്റൊരാളിനേക്കാൾ മേല്മേലായി, പരസ്പരം അതിശയസ്ഥാനത്തിലാണ്.

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

മനുഷ്യർ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പുണ്യഫലം വേരറുത്തതുപോലെ മാത്രം ഭുജിച്ച് ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ പുതിയ കര്‍മ്മം ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല. ഇതാണ് ഇവിടെ അത്യന്തം ദാരുണ ദോഷം.

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

വേരറുത്ത വൃക്ഷം ചില ദിവസങ്ങൾക്കുശേഷം ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നതുപോലെ, പുണ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗവാസികളും പതിക്കുന്നു.

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

സുഖാഭിലാഷയിൽ നിഷ്ഠരായവർക്ക്, ഭോഗവിലാസങ്ങളുടെ പ്രളയത്തിനിടയിൽ ദുഃഖം അപ്രതീക്ഷിതമായി പതിക്കുന്നത് അത്യന്തം ക്ലേശകരമാണ്—സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്കും പോലും.

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

ഇങ്ങനെ സ്വർഗ്ഗത്തിലുപോലും ദേവന്മാർക്ക് ആലോചിച്ചാൽ യഥാർത്ഥ സുഖം ഇല്ല. ഭോഗവിഷയങ്ങൾ സിദ്ധിക്കാതിരുന്നാൽ, സ്വർഗ്ഗഭോഗത്തിനായി ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ പുണ്യവും ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

അവിടെ നരകാഗ്നികളിൽ ദേഹികൾക്ക് മഹാദുഃഖവും മഹാകഷ്ടവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. വാക്ക്, മനസ്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുയരുന്ന ഭീകരവും വിവിധവുമായ പീഡകളാൽ അവർ ദഹിക്കുന്നു.

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

അവിടെ കോടാലികളാൽ കഠിനമായ വെട്ട് നടക്കുന്നു; തൊലിയും ചീന്തിപ്പറിക്കുന്നു. പ്രചണ്ഡമായ കാറ്റിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ ഇലകളും കൊമ്പുകളും ഫലങ്ങളും താഴെ വീഴുന്നു.

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

സ്ഥാവരജാതികളിൽ (വൃക്ഷലതാദികൾ) നദികൾ വേരോടെ പിഴുതെടുക്കുന്നതാൽ, ആനകളും മറ്റു ദേഹികളും വരുത്തുന്ന നാശത്താൽ, കൂടാതെ കാട്ടുതീ, ഹിമം, ഉണക്കുന്ന ചൂട് എന്നിവയാൽ ദുഃഖം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

അതുപോലെ ഭുജംഗങ്ങളും സർപ്പങ്ങളും ക്രോധം ഉദിക്കുമ്പോൾ അത്യന്തം ദാരുണമായ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ ദുഷ്ടർ വധിക്കപ്പെടുകയും പാശംകൊണ്ട് ബന്ധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

കീടങ്ങൾക്ക് ജനനവും മരണവും അപ്രതീക്ഷിതമായി വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു; ഇഴജന്തുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിനും ഇങ്ങനെ പലവിധ ദുഃഖങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

മൃഗങ്ങളെ ‘അടക്കുന്നത്’ ദണ്ഡംകൊണ്ട് അടിക്കുന്നതിലൂടെയാണ്; മൂക്ക് കുത്തി ഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, കൂടാതെ പ്രതോദംകൊണ്ട് കഠിനമായി അടിക്കുന്നു।

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

വേത്രം, മരം മുതലായവകൊണ്ടുള്ള ബന്ധനങ്ങളാലും അങ്കുശത്താലും അവയവങ്ങൾ കെട്ടുന്നു; മനസ്സിനെ ക്ലേശപ്പെടുത്തി ബലമായി ഭിക്ഷ ചെയ്യിപ്പിക്കുകയും യുവാക്കളെയും മറ്റുള്ളവരെയും പീഡിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടലും, ബലമായി കൊണ്ടുപോയി കെട്ടിവെക്കലും മൂലം—ദേഹധാരികളായ മൃഗങ്ങൾക്ക് ഇങ്ങനെ അനേകം ദുഃഖങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

മഴ, തണുപ്പ്, കത്തുന്ന ചൂട് എന്നിവയിൽ നിന്ന് ദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു—ഗൃഹജീവികൾക്കും പക്ഷികൾക്കും അത് അത്യന്തം കഠിനമാണ്; ദേഹധാരികൾ ഇങ്ങനെ പലവിധ ക്ലേശവും പീഡയും അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

മനുഷ്യർക്കു ഗർഭവാസത്തിൽ മഹാദുഃഖവും ജനനസമയത്തും കഷ്ടവും ഉണ്ടാകുന്നു. ബാല്യത്തിൽ അജ്ഞാനജന്യമായ ക്ലേശം, കൗമാരത്തിൽ ഗുരുവിന്റെ ശാസനവും അനുശാസനവും അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

യൗവനത്തിൽ കാമവും രാഗവും മൂലം ക്ലേശം ഉണ്ടാകുന്നു; പിന്നെയും ഈർഷ്യ മൂലവും ദുഃഖം വരുന്നു. കൃഷി, വാണിജ്യം, സേവനം മുതലായ തൊഴിൽകളാലും, ഗോരക്ഷണം പോലുള്ള പ്രവൃത്തികളുടെ അധ്വാനത്താലും പീഡ ഉണ്ടാകുന്നു.