Adhyaya 64

Verse 1

पिप्पलौवाच । पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद

പിപ്പലൻ പറഞ്ഞു—പിതാവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ യദു നേടിയ പരമസുഖം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? അത് എങ്ങനെ യഥാവിധി അനുഭവിച്ചു? അതെനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.

Verse 2

कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! റുരു എന്ന ജീവി പാപഫലത്തിന്റെ പ്രഭാവം എന്തുകൊണ്ട് അനുഭവിക്കുന്നു? ഹേ കുണ്ഡലാത്മജാ, എല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.

Verse 3

सुकर्मोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः

സുകർമൻ പറഞ്ഞു—കേൾക്കുക; പാപനാശകമായ ചരിതം ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു—അത്യന്തം പുണ്യവാനായ നഹുഷന്റെയും മഹാത്മാവായ യയാതിയുടെയും കഥ.

Verse 4

सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि

സോമവംശത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച നഹുഷൻ ഭൂമിയുടെ അധിപനായിരുന്നു; അവൻ ദാനധർമ്മങ്ങളുടെ അനേകം, അളവിൽ അതുല്യമായ, കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു.

Verse 5

मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा

അവൻ ഉത്തമമായ അശ്വമേധ യാഗങ്ങൾ നൂറു പ്രാവശ്യം അനുഷ്ഠിച്ചു; അതുപോലെ നൂറു വാജപേയങ്ങളും, വിവിധവിധത്തിലുള്ള മറ്റു യാഗങ്ങളും നടത്തി.

Verse 6

आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः

സ്വന്തം പുണ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ ഫലമായി അവൻ ഇന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ചു; ധർമ്മഗുണസമ്പന്നനായ തന്റെ പുത്രനെ പ്രജകളുടെ പാലകനായും ഭരണാധികാരിയായും നിയമിച്ചു.

Verse 7

ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके

സത്യസമ്പന്നനും ധർമ്മവീര്യനും മഹാമതിയുമായ രാജാ യയാതി ഐന്ദ്രപദം പ്രാപിച്ചു; അവന്റെ പുത്രൻ തന്റെ യഥോചിത സ്ഥാനത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനായി നിന്നു.

Verse 8

ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि

സത്യസമ്പന്നനായ രാജാ യയാതി ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രജകളെ പാലിക്കണം; കൂടാതെ പ്രജകളുടെ ആ പ്രവർത്തനങ്ങളെ അവൻ തന്നേ നേരിട്ട് നിരീക്ഷിക്കണം.

Verse 9

याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः

അനുത്തമമായ ധർമ്മോപദേശം ശ്രവിച്ച ആ ധർമ്മജ്ഞൻ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തിച്ചു; യജ്ഞതീർത്ഥാദി സംബന്ധമായ എല്ലാ കർമങ്ങളും ദാനപുണ്യവും അവൻ ആചരിച്ചു।

Verse 10

राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः

അപ്പോൾ ആ മേധാവിയായ നൃപനന്ദനൻ സത്യധർമ്മാനുസരിച്ച് രാജ്യം ഭരിച്ചു—എൺപതിനായിരം വർഷം വരെ।

Verse 11

तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः

ആ സമയത്തേക്കും മഹാത്മാവായ യയാതിയുടെ ആയുസ്സ് അവസാനിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് വീര്യം, ബലം, വിക്രമം എന്നിവയിൽ പ്രസിദ്ധരായ നാല് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 12

तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः

ഇപ്പോൾ അവരുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയുന്നു—ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ കേൾക്കുക. അവന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ മഹാബലവാനായ ‘രുരു’ എന്നായിരുന്നു।

Verse 13

पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः

രണ്ടാമത്തെ പുത്രൻ ‘പുരു’ എന്നായിരുന്നു, മൂന്നാമൻ ‘കുരു’; നാലാമൻ ധർമ്മാത്മാവായ രാജപുത്രൻ ‘യദു’ എന്നായിരുന്നു।

Verse 14

एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः

ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ യയാതിക്കു നാലു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; തേജസ്സിലും പൗരുഷത്തിലും അവർ പിതാവിനൊപ്പമുള്ള പരാക്രമശാലികൾ.

Verse 15

एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत्

ഇങ്ങനെ യയാതി ധർമ്മാനുസൃതമായി രാജ്യം ഭരിച്ചു; അവന്റെ കീർത്തിയും യശസ്സും മഹിമയും ത്രിലോകമൊട്ടാകെ പ്രചുരമായി പരന്നു.

Verse 16

विष्णुरुवाच । एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम्

വിഷ്ണു അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ രാജാവേ, ഒരിക്കൽ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രിയപുത്രൻ, പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രനെ ദർശിക്കാനായി ഇന്ദ്രലോകത്തിലേക്കു പോയി.

Verse 17

सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम्

അപ്പോൾ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ, അഗ്നിസമാന ദീപ്തിയുള്ള, സർവ്വജ്ഞനും ജ്ഞാനപണ്ഡിതനുമായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ സമീപിക്കുന്നതു കണ്ടു.

Verse 18

पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्

മധുപർക്കാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ പൂജിച്ചു, ഭക്തിയോടെ ശിരസ്സു നമിച്ച്, പുണ്യാസനത്തിൽ ഇരുത്തി ഇന്ദ്രൻ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചു.

Verse 19

इंद्र उवाच । कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने

ഇന്ദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇന്ന് നീ ഏതു കാരണത്താൽ വന്നിരിക്കുന്നു, എന്തിനാണ് ഇവിടെ എത്തിയത്? ഹേ വിപ്രാ, ഹേ മഹാമുനേ, ഇന്ന് നിനക്കേറ്റവും പ്രീതികരമായ ഏതു കാര്യം ഞാൻ ചെയ്യണം?

Verse 20

नारद उवाच । देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम्

നാരദൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവരാജാ, ഭക്തിയോടെ നീ ചെയ്തതെല്ലാം, ഭക്തിയോടെ നീ ഉച്ചരിച്ചതെല്ലാം കൊണ്ടും ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ, ഇനി നിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 21

महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च

ഭൂലോകത്തിൽ നിന്ന് കുശലമായി വന്ന് ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്റെ മന്ദിരത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. നിന്നെ അന്വേഷിക്കാനാണ് വന്നത്; നഹുഷനെയും ഞാൻ നേരിൽ കണ്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 22

इंद्र उवाच । सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी

ഇന്ദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സത്യധർമ്മത്താൽ ഏതു രാജാവാണ് സദാ പ്രജകളെ പരിപാലിക്കുന്നത്? സർവ്വധർമ്മസമന്വിതനും, ശ്രുതവാനും, ജ്ഞാനവാനും, ഗുണവാനും ആയവൻ ആരാണ്?

Verse 23

पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्

പൃഥ്വിയിൽ ആ രാജാവ് ആരാണ്—വേദജ്ഞനും ബ്രാഹ്മണപ്രിയനും? ബ്രഹ്മണ്യനും, വേദവിദ്യയിൽ ദീപ്തിമാനും; യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും, ദാനശീലനും, ഉത്തമഭക്തിയുള്ളവനും ആരാണ്?

Verse 24

नारद उवाच । एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഗുണങ്ങളാൽ സമന്വിതനായ നഹുഷന്റെ പരാക്രമശാലിയായ പുത്രൻ; അവന്റെ സത്യവും വീര്യവും കൊണ്ടു സർവ്വ ലോകങ്ങളും ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതങ്ങളാകുന്നു।

Verse 25

भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः

ഭൂലോകത്തിൽ നിങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവൻ നഹുഷപുത്രനായ യയാതിയത്രേ. നിങ്ങൾ സ്വർഗത്തിൽ; അവൻ ഭൂതലത്തിൽ—സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ।

Verse 26

पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः

മഹാരാജാവേ, ഭൂമിപതിയായ യയാതി പിതാവിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു; അവൻ നൂറ് അശ്വമേധയാഗങ്ങളും അതുപോലെ നൂറ് വാജപേയയാഗങ്ങളും നടത്തി।

Verse 27

दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

ഭക്തിയോടെ അവൻ പലവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി—ഗോവുകളുടെ ലക്ഷസഹസ്രങ്ങൾ, കൂടാതെ ഗോവുകളുടെ ശതകോടികളും വരെ।

Verse 28

कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः

അവൻ കോടിസംഖ്യയിൽ ഹോമങ്ങളും അതുപോലെ ലക്ഷസംഖ്യയിൽ ഹോമങ്ങളും നടത്തി; ഭൂമിദാനം മുതലായ ദാനങ്ങൾ ബ്രാഹ്മണർക്കു സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു।

Verse 29

सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः

യാരാൽ സർവ്വവിധത്തിലും ധർമ്മത്തിന്റെ സ്വരൂപം തന്നെ സമ്യക് പരിപാലിക്കപ്പെട്ടുവോ—അവൻ നഹുഷാത്മജൻ യയാതി, അത്തരം ഗുണസമ്പന്നൻ.

Verse 30

वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह

ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! അവൻ എൺപതിനായിരം വർഷങ്ങൾ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ രാജ്യം ഭരിച്ചു—നിങ്ങൾ ഇവിടെ ഭൂമിയിൽ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽപോലെ, ഭരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 31

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात्

സുകർമ പറഞ്ഞു—മുനീശ്വരൻ നാരദനിൽ നിന്ന് ഇങ്ങനെ കേട്ട് ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രൻ ആലോചിച്ചു; ആ മേധാവി ധർമ്മസംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ച് ഭീതനായി.

Verse 32

शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा

ശതയജ്ഞങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്താൽ എന്റെ വംശജനായ വീരൻ നഹുഷൻ പൂർവ്വം ഐന്ദ്രപദം പ്രാപിച്ചു; അന്ന് ദേവരാജനായി.

Verse 33

शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः

ശചിയുടെ ബുദ്ധിപ്രഭാവത്താൽ അവൻ പദഭ്രഷ്ടനായിട്ടും വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠിതനായി. ഇത്തരത്തിലുള്ള ഈ മഹാരാജാവ്—പിതാവിനുതുല്യ പരാക്രമശാലി.

Verse 34

प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये

അവൻ തീർച്ചയായും അതു പ്രാപിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല; നിർഭാഗ്യമായി പദ്മേന്ദ്രപദം കൈവരും. ഏതൊരു ഉപായം കൊണ്ടായാലും ആ രാജാവിനെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.

Verse 35

इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ദേവേശ്വരൻ ഭീതനായി—ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ—യയാതി രാജാവിൽ നിന്നുയർന്ന മഹാഭയത്താൽ.

Verse 36

तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्

അവനെ കൊണ്ടുവരാൻ ദേവരാജൻ ഒരു ദൂതനെ അയച്ചു. നഹുഷന്റെ വിമാനം എല്ലാ കാമ്യസുഖങ്ങളാലും സമന്വിതമായിരുന്നു.

Verse 37

सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः

വിമാനസഹിതനായ മാതലി എന്ന സാരഥി, നഹുഷന്റെ പുത്രൻ പാർത്തിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.

Verse 38

प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते

സുരരാജൻ മഹാമതിയെ കൊണ്ടുവരാൻ അയച്ചവൻ സഭയിൽ നിലകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.

Verse 39

तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम्

ഇങ്ങനെ ധർമ്മാത്മാവായ യയാതി തന്റെ രാജസഭയിൽ ദീപ്തിയായി വിരാജിച്ചു. പിന്നെ സത്യഭൂഷണനായ ആ മഹാത്മ രാജാവിനോട് അവൻ പറഞ്ഞു.

Verse 40

सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम्

ഞാൻ ദേവരാജന്റെ സാരഥിയാണ്; ഹേ രാജൻ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക. ദേവരാജൻ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ എന്നെ നിന്റെ സന്നിധിയിലേക്ക് അയച്ചത്.

Verse 41

यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा

ദേവരാജൻ പറയുന്നതെല്ലാം സന്തോഷമുള്ള മനസ്സോടെ ചെയ്യുക. ഹേ ദേവാ, നീ നിർബന്ധമായി ഇന്ദ്രലോകത്തിലേക്ക് വരണം; മറ്റൊരു വഴിയില്ല.

Verse 42

पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज

പുത്രനു രാജ്യം ഏല്പിച്ച്, ഉത്തമമായ അന്ത്യേഷ്ടി നിർവഹിച്ചു, നഹുഷപുത്രനായ മഹാതേജസ്വി രാജാ ഇല അവിടെ വസിച്ചു.

Verse 43

पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः

അവിടെ മഹാവീര്യനായ പുരൂരവ, മഹാമനസ്സനായ വിപ്രചിത്തി, ശിബി എന്നിവർ വസിക്കുന്നു; അതുപോലെ അവിടെയേ മനുവും ഭൂപതി ഇക്ഷ്വാകുവും പാർക്കുന്നു.

Verse 44

सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः

സഗരൻ എന്ന മെധാവിയായ രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; നഹുഷൻ നിന്റെ പിതാവായിരുന്നു. ഋതവീര്യൻ കൃതജ്ഞനായിരുന്നു; ശന്തനുവും മഹാമനസ്കനായിരുന്നു.

Verse 45

भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः

ഭരതൻ, യുവനാശ്വൻ, മനുഷ്യരുടെ അധിപനായ കാർതവീര്യൻ—അനേകം യജ്ഞഫലങ്ങൾ സമ്പാദിച്ച്—ഹേ രാജാവേ, സ്വർഗത്തിൽ പലവിധമായി ആനന്ദിക്കുന്നു.

Verse 46

अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा

മറ്റു രാജാക്കന്മാരും യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ തത്പരരായി—സ്വസ്വ കർമ്മപുണ്യത്താൽ ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം സ്വർഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു.

Verse 47

त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते

നീയും, ഹേ മഹീപതേ, സർവ്വധർമ്മജ്ഞനും സർവ്വധർമ്മങ്ങളിൽ സ്ഥിരനുമായവൻ; ശക്രനോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആനന്ദിക്കു.

Verse 48

ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च

യയാതി പറഞ്ഞു—നീ അപേക്ഷയുമായി എന്റെ അടുക്കൽ വന്നതിനു കാരണമായ ഞാൻ ചെയ്ത കർമ്മം ഏത്? ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനെ സംബന്ധിച്ച എല്ലാം എനിക്കു പറയുക.

Verse 49

मातलिरुवाचमातलि उपरि टिप्पणी । यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम्

മാതലി പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! നീ എൺപതിനായിരം വർഷങ്ങളോളം യജ്ഞങ്ങളാൽ ദാന‑പുണ്യാദി ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം സമ്പാദിച്ചു നിർവ്വഹിച്ചു।

Verse 50

दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम्

ഹേ മഹാരാജാ, ഹേ ഭൂപതേ! നിന്റെ സ്വന്തം കർമഫലത്താൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുക; ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനോടു സഖ്യത സ്ഥാപിക്കുക; സുരാലയത്തിലേക്ക് ഗമിക്കുക।

Verse 51

पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान्

ഹേ മഹാമതേ! പഞ്ചഭൂതാത്മകമായ ഈ ശരീരം ഭൂമിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുക; ദിവ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് മനസ്സിനനുസരിച്ച ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുക।

Verse 52

यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर

ഹേ നരേശ്വരാ! ഭൂമിയിൽ നീ എത്രമാത്രം യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സ് ചെയ്തുവോ, അത്രയേറെ സ്വർഗ്ഗഭോഗങ്ങൾ പ്രാർത്ഥിക്കപ്പെടുകയും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 53

ययातिरुवाच । येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम्

യയാതി പറഞ്ഞു—ഹേ മാതലി! ഏത് ശരീരത്താൽ ഭൂമിയിൽ പുണ്യവും പാപവും സിദ്ധമാകുന്നുവോ, ആ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് സമ്പാദിച്ച ലോകത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പോകും?

Verse 54

मातलिरुवाच । यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम्

മാതലി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! എവിടെയാണോ ഈ പഞ്ചഭൂതാത്മക ദേഹം ലഭിക്കുന്നത്, അവിടെയേ അതിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ദിവ്യമായ (സൂക്ഷ്മ) ദേഹത്താൽ മാത്രം അവർ ആ ലോകത്തിലേക്ക് പ്രയാണം ചെയ്യുന്നു।

Verse 55

इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै

മറ്റെല്ലാ മനുഷ്യരും പാപപുണ്യങ്ങളുടെ പ്രകാരം രൂപപ്പെടുന്നവർ; അവരും ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് തീർച്ചയായും അധോ ഗതിയിലോ ഊർധ്വ ഗതിയിലോ പോകുന്നു।

Verse 56

ययातिरुवाच । पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले

യയാതി പറഞ്ഞു—ഹേ മാതലി! പഞ്ചഭൂതാത്മക ദേഹത്താൽ മനുഷ്യർ പുണ്യവും പാപവും രണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവ സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം അധോ അല്ലെങ്കിൽ ഊർധ്വ ഗതിയിലേക്ക് പ്രയാണം ചെയ്യുന്നു।

Verse 57

को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत्

ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! ഭൂമിയിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിൽ എന്ത് പ്രത്യേകത? പാപപുണ്യങ്ങളുടെ പ്രഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ ദേഹപതനം (മരണം) സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 58

दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम्

ഹേ സൂതാ! മർത്ത്യമണ്ഡലത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായി ദൃഷ്ടാന്തം കാണപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും പാപവും പുണ്യവും തമ്മിൽ അധികമായ പ്രത്യേകഭേദം ഞാൻ കാണുന്നില്ല।

Verse 59

सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत्

മനുഷ്യൻ ഏത് ദേഹത്താൽ സത്യധർമ്മാദി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത് പുണ്യം സമ്പാദിക്കുന്നുവോ, ആ ദേഹത്തെ മർത്ത്യൻ എന്തിന് ഉപേക്ഷിക്കണം?

Verse 60

आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः

ആത്മാവും ദേഹവും—ഇരുവരും മിത്രസ്വരൂപങ്ങളാണ്; എങ്കിലും ദേഹമെന്ന മിത്രത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മാവ് ഉറപ്പായി പ്രസ്ഥാനിക്കുന്നു.

Verse 61

मातलिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः

മാതലി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്. അവൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രസ്ഥാനിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ (പ്രസ്ഥാനിക്കുന്ന ആത്മാവ്)ക്കും ദേഹത്തിനും യഥാർത്ഥബന്ധമില്ല, ദേഹവും ആത്മാവിനോട് സമമല്ല.

Verse 62

यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा

കാരണം ഈ ദേഹം പഞ്ചതത്ത്വമയമാണ്; അതിന്റെ സന്ധികൾ എപ്പോഴും ജീർണ്ണിക്കുന്നു; ജര അതിനെ നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കുന്നു, വ്യാധികൾ സദാ മലിനമാക്കുന്നു.

Verse 63

जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः

ജരയുടെ ദോഷങ്ങളാൽ തകർന്ന ജീവൻ ഇവിടെ നില്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അത്യന്തം വ്യാകുലനായി ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രസ്ഥാനിക്കുന്നു.

Verse 64

सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा

സത്യം, ധർമ്മപുണ്യകർമ്മങ്ങൾ, ദാനം, വ്രതവും സംയമവും കൊണ്ട്; അശ്വമേധാദി യാഗങ്ങൾ കൊണ്ട്; തീർത്ഥസേവനവും വിവിധ നിയമ-സംയമ തപസ്സുകളും കൊണ്ട്—ഇഷ്ടമായ ആത്മീയ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 65

सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा

അധിക പുണ്യവും മറ്റു സത്കർമ്മങ്ങളും കൊണ്ടും ജരയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ തടയാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ പാപങ്ങളാൽ, ഹേ മഹാരാജാ, അത് ശരീരത്തെയേ ഉരുക്കി ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 66

ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम

യയാതി പറഞ്ഞു—“ജര ഏതു കാരണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, അത് ശരീരത്തെ എന്തുകൊണ്ട് പീഡിപ്പിക്കുന്നു? ഹേ സത്തമാ, ദയവായി ഇത് എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക।”

Verse 67

मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम

മാതലി പറഞ്ഞു—“വാ, ജരയുടെ അടിസ്ഥാന കാരണമെനിക്ക് നിന്നോട് വിവരിക്കാം; ഹേ നൃപോത്തമാ, അത് ശരീരത്തിനുള്ളിൽ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നും പറയും।”

Verse 68

पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते

ഈ ശരീരം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകവും പഞ്ച വിഷയങ്ങളുടെ ആശ്രയവുമാണ്. ഹേ രാജൻ, ആത്മാവ് ഇതിനെ വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ഈ ദേഹം ദഹനത്തിനായി ഏല്പിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 69

वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे

ഹേ നൃപാ! അഗ്നി പ്രദീപ്തമായി ജ്വലിക്കുമ്പോൾ സരോവരം പോലും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. അതിൽ നിന്നു ധൂമം ജനിക്കുന്നു; ധൂമത്തിൽ നിന്നു മേഘങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 70

मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला

മേഘങ്ങളിൽ നിന്നു ജലങ്ങൾ പ്രവഹിക്കുന്നു; ജലങ്ങളിൽ നിന്നു ഭൂമി രൂപപ്പെടുന്നു. ആ സദ്ഗുണവതി ഭൂമി ജലത്തോടെ നിറയുന്നു—രജസ്വലയായ സ്ത്രീപോലെ.

Verse 71

तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः

അതുകൊണ്ട് ഗന്ധം ജനിക്കുന്നു; ഗന്ധത്തിൽ നിന്നു രസം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ഹേ നൃപോത്തമാ. രസത്തിൽ നിന്നു അന്നം പിറക്കുന്നു; അന്നത്തിൽ നിന്നു ശുക്രം—സംശയമില്ല.

Verse 72

शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले

ശുക്രത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ദേഹം ജനിക്കുന്നു—കുരൂപമായാലും സുന്ദരമായാലും അത് ദേഹമേ. ഭൂമി ഗന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച്, രസങ്ങളോടെ ഭൂതലത്തിൽ ചരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 73

तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः

അതുപോലെ ദേഹം നിത്യവും ചലനത്തിൽ നിലനിർത്തണം; കാരണം ദേഹമാണ് എല്ലായിടത്തും രസത്തിന്റെ ആധാരം. അതിൽ നിന്നു ഗന്ധം ജനിക്കുന്നു; ഗന്ധത്തിൽ നിന്നു വീണ്ടും രസം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 74

तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्

അതിൽ നിന്നു മഹാവഹ്നി ഉദ്ഭവിച്ചു. ഹേ ഭൂപതേ, ഈ ദൃഷ്ടാന്തം കാണുക—എങ്ങനെ കട്ടിയിൽ നിന്നു അഗ്നി ജനിക്കുമോ, അതേ അഗ്നി വീണ്ടും കട്ടിയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 75

कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते

ശരീരമദ്ധ്യേ രസത്തിൽ നിന്നു അഗ്നി അതുപോലെ തന്നെ ജനിക്കുന്നു. അത് അവിടെ നിത്യമായി സഞ്ചരിച്ചു ശരീരത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു, ഹേ ഭൂപതേ.

Verse 76

यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते

രസത്തിന്റെ അധിക്യം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ജീവൻ ശാന്തനായി ഇരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ അവസ്ഥ കടന്നാൽ അതേ അഗ്നി ക്ഷുധാരൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 77

अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते

അവൻ അത്യന്തം തീവ്രമായി പാലോടുകൂടിയ അന്നം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഹേ ഭൂപതേ, അവന് അർപ്പണമായി അന്നവും ജലവും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 78

शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः

അഗ്നി രക്തത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ വീര്യവും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിൽ നിന്നു യക്ഷ്മരോഗം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അത് സർവ്വദേഹനാശകനാണ്.

Verse 79

रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते

ഹേ രാജാവേ, രസം (ദേഹദ്രവം) അധികമായാൽ ജഠരാഗ്നി ശമിക്കുന്നു; രസപീഡിതനായാൽ ജ്വരരൂപമായ രോഗം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 80

ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते

കഴുത്ത്, പുറം, അര, പായു എന്നിവയിലും എല്ലാ സന്ധികളിലും കയറി അഗ്നി അവിടെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; അങ്ങനെ ദേഹാഗ്നി ശരീരമൊട്ടാകെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു।

Verse 81

तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा

ആ (പോഷക ഘടകം) നിത്യമായി അധികമായി നിലനിർത്തിയാൽ ശരീരം എല്ലാതരത്തിലും പുഷ്ടമാകും; അപ്പോൾ രസം ദൃഢമായി ബന്ധപ്പെട്ടു ബലരൂപമാകും।

Verse 82

अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप

അത്യധികമായ വീര്യം/തേജസ് ബലത്താൽ തന്നെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ ഇളക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നുതന്നെ കാമം ജനിക്കുന്നു, ഹേ നൃപാ, അത് ശല്യത്തെപ്പോലെ വേദനാജനകമാകുന്നു।

Verse 83

सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे

ഹേ നൃപാ, ഇതിനെ ‘സകാമാഗ്നി’ എന്നു പറയുന്നു; ഇത് ബലം നശിപ്പിക്കുന്നു. മൈഥുനാസക്തി/പ്രസംഗം മൂലം ശരീരം നാശത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।

Verse 84

नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः

കാമാഗ്നിയാൽ പീഡിതനായ പ്രാണി സ്ത്രീയെ ആശ്രയിക്കുന്നു; മൈഥുനപ്രസംഗത്തിൽ ആകർഷിതനായി അവൻ മൂർച്ചിതനായി, കാമത്താൽ ക്ഷീണിക്കുന്നു।

Verse 85

तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः

ദേഹം തേജസ്സില്ലാതാകുമ്പോൾ ബലഹാനി ഉണ്ടാകുന്നു; യഥാർത്ഥത്തിൽ ബലഹീനനായാൽ, അഗ്നിയാൽ പ്രേരിതനായതുപോലെ അവൻ ദുർബലനാകുന്നു।

Verse 86

स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते

ആ അഗ്നി ദേഹത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് രക്തവും ശുക്രവും രണ്ടും തന്നെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; ശുക്ര-ശോണിത നാശത്തോടെ ദേഹം ശൂന്യവും നിർജീവവുമാകുന്നു।

Verse 87

अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्

അപ്പോൾ അത്യന്തം പ്രചണ്ഡവും ദാരുണാകൃതിയുമായ വായു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവൻ വിവർണ്ണനായി, ദുഃഖത്തിൽ ദഗ്ധനായി, പിന്നെ ബുദ്ധി ശൂന്യമാകുന്നു।

Verse 88

दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि

കണ്ടതോ കേട്ടതോ ആയ സ്ത്രീയിലേക്കു ചിത്തം പതിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും ഭ്രമിച്ച് അലയും; ലോഭം നയിക്കുന്ന ദേഹത്തിൽ, ചിത്തത്തിന്റെ അസ്ഥിര പാതയിൽ, തൃപ്തി ഒരിക്കലും ജനിക്കില്ല।

Verse 89

विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्

ഗർഭാധാനകർമ്മഫലമായി സന്താനം ചിലപ്പോൾ വിരൂപവും ചിലപ്പോൾ സരൂപവും ആയി ജന്മിക്കുന്നു. കാമാസക്തൻ മാംസ-ശോണിതക്ഷയത്താൽ ബലഹീനനായാൽ അത്തരം ഫലങ്ങൾ തന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 90

पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने

കാമാഗ്നി ശരീരത്തെ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ ദേഹത്തിൽ പളിതം (നര) ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ കാമാസക്തൻ ദിനംപ്രതി വൃദ്ധനായാലും കൂടുതൽ കാമപ്രവണനാകുന്നു.

Verse 91

सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर

ഹേ നരേശ്വരാ! സുരതസമയത്ത് പുരുഷൻ മറ്റൊരു സ്ത്രീയെ ചിന്തിക്കുന്നതുപോലെ, അതനുസരിച്ച് അവന്റെ തേജസ്സിനും ബലത്തിനും ക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 92

तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः

അതുകൊണ്ട് ദേഹം ജന്മിച്ച് അവസാനം നാശരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. വീണ്ടും അതേ അഗ്നി ജരാരൂപമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 93

प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः

പ്രാണികളിൽ ക്ഷയരൂപമായി ജ്വരം അത്യന്തം ദാരുണമാകുന്നു. സ്ഥാവരവും ജംഗമവും എല്ലാം ജ്വരത്താൽ പീഡിതരായി വേദനിക്കുന്നു.

Verse 94

नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

അവർ എല്ലാവരും അനേകം പീഡകളാൽ അത്യന്തം ഞെരിഞ്ഞ് ഒടുവിൽ നാശത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ഇതെല്ലാം നിന്നോട് പറഞ്ഞു; ഇനി ഞാൻ നിന്നോട് എന്ത് കൂടി പറയണം?

Verse 95

एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत्

ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട മഹാരാജാവ് മാതലിയോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.