ഗയാ-മാഹാത്മ്യത്തിൽ വസു മോഹിനിയോട് മൂന്നാം ദിവസത്തെ ശ്രാദ്ധവിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു; അത് ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുകയും ഗയാസംഗത്തിനുതുല്യമായ പുണ്യം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മസരസ്/ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സാപിണ്ഡ-ശ്രാദ്ധം, പിണ്ഡദാനം, തർപ്പണം എന്നിവ കിണറും യൂപവും ഇടയിൽ, ബ്രഹ്മയുടെ യൂപത്തിനടുത്തും നിർവഹിക്കണം. ബ്രഹ്മ സ്ഥാപിച്ച മാവുകൾക്ക് ജലം നൽകൽ, ബ്രഹ്മനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിക്കൽ എന്നിവ പിതൃവിമോചനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. യമബലി, ദിഗ്ബലികൾ (നായ, കാക്ക മുതലായവർക്കുള്ള അർപ്പണങ്ങളോടെ) മന്ത്രങ്ങളോടും നിയന്ത്രിതാചാരത്തോടും കൂടി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫൽഗുതീർത്ഥം, ഗയാശിരസ്, വിഷ്ണുപദം എന്നിവ സന്ദർശിച്ച് സാപിണ്ഡീകരണത്തോടെ സമാപനം; വിഷ്ണുപദത്തിന്റെ ദർശനം/സ്പർശം/പൂജ മാത്രം പാപനാശകരവും പിതൃമോചനകരവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. ഭാരദ്വാജന്റെ പിതൃത്വസംശയം, ഭീഷ്മന്റെ ശ്രാദ്ധം, രാമൻ ദശരഥനു നൽകിയ പിണ്ഡദാനം—ഇവ ശരി/തെറ്റ് രീതികൾ (കൈയിൽ കൊടുക്കലോ നിലത്ത് വെക്കലോ)യും സ്ഥലമഹിമയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. രുദ്ര, ബ്രഹ്മ, സൂര്യ, കാർത്തികേയ, അഗസ്ത്യാദി പാദസ്ഥലങ്ങൾ വാജപേയ, രാജസൂയ, ജ്യോതിഷ്ടോമ യാഗസമ ഫലങ്ങളാൽ ക്രമപ്പെടുത്തി മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു; ഗദാലോല, ക്രൗഞ്ചപാദ എന്നീ സ്ഥലകഥകളും ഉണ്ട്. അവസാനം ശിലാതീർത്ഥങ്ങളിൽ സാപിണ്ഡ-ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ അനേകം തലമുറകൾക്ക് ബ്രഹ്മലോകവും, അതുപോലും വിഷ്ണു-സായുജ്യവും ലഭിക്കും എന്ന വാഗ്ദാനം പറയുന്നു.
Verse 1
वसुरुवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तृतीयदिवसे कृत्यं गयासंगफलप्रदम् ॥ १ ॥
വസു പറഞ്ഞു: ഇനി ഞാൻ നിനക്കു മൂന്നാം ദിവസത്തിൽ ചെയ്യേണ്ട കൃത്യം വ്യക്തമായി പറയും; അത് ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുകയും ഗയാസംഗത്തിന്റെ ഫലം പ്രദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 2
स्नात्वा तु ब्रह्मसरसि श्राद्धं कुर्यात्सपिंडकम् । स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन्नृणत्रयविमुक्तये ॥ २ ॥
ബ്രഹ്മസരസ്സിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സപിണ്ഡക ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. ‘ത്രിഋണവിമുക്തിക്കായി ഞാൻ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു’ എന്നു ജപിച്ചുകൊണ്ട് സ്നാനം ചെയ്യുക।
Verse 3
श्राद्धाय पिंडदानाय तर्पणायार्थसिद्धये । तत्कूपयूपयोर्मध्ये कुर्वंस्तारयते पितॄन् ॥ ३ ॥
ശ്രാദ്ധം, പിണ്ഡദാനം, തർപ്പണം എന്നിവ ഫലസിദ്ധിയോടെ നടക്കാൻ ആ കിണറും യൂപവും ഇടയിൽ ഈ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ പിതൃകളെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു।
Verse 4
स्नानं कृत्वच्छ्रितो यूपो ब्रह्मणो यूप इत्युत । कृत्वा ब्रह्मसरः श्राद्धं ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥ ४ ॥
സ്നാനം ചെയ്ത് ‘ബ്രഹ്മയുടെ യൂപം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ യൂപത്തെ ആശ്രയിക്കണം. ബ്രഹ്മസരസ്സിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ ബ്രഹ്മലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 5
गोप्रचार समीपस्था आम्रा ब्रह्मप्रकल्पिताः । तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ॥ ५ ॥
ഗോചരഭൂമിക്ക് സമീപം ബ്രഹ്മാവ് സ്ഥാപിച്ച മാവുകൾ നിലകൊള്ളുന്നു; അവയ്ക്ക് വെറും ജലം ചൊരിയുന്നതുമാത്രം പിതൃകൾ മോക്ഷഗാമികളാകുന്നു।
Verse 6
आम्रं ब्रह्मसरोद्भूतं सर्वदेवमयं विभुम् । विष्णुरूपं प्रसिंचामि पितॄणां चैव मुक्तये ॥ ६ ॥
ബ്രഹ്മസരസ്സിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച, സർവദേവമയമായ, വിഭുവായ, വിഷ്ണുരൂപമായ ഈ മാവിനെ പിതൃമുക്തിക്കായി ഞാൻ ജലത്തോടെ സിഞ്ചിക്കുന്നു।
Verse 7
एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददाति । आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया व्द्यर्थकरीप्रसिद्धा । आचम्य मूले सलिलं ददानो नोपेक्षणीयो विबुधैर्मनुष्यः ॥ ७ ॥
ഒറ്റ മুনি, കുംഭവും കുശാഗ്രവും കൈയിൽ പിടിച്ച്, മാവിന്റെ മൂലത്തിൽ ജലം അർപ്പിക്കുന്നു. മാവ് നനയുന്നു, പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുന്നു—ഒരേ കർമ്മം ഇരട്ടഫലം നൽകുന്നതായി പ്രസിദ്ധം. ആചമനം ചെയ്ത് മൂലത്തിൽ ജലം നൽകുന്ന മനുഷ്യനെ ജ്ഞാനികൾ അവഗണിക്കരുത്।
Verse 8
यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत् । ब्रह्माणं च नमस्कृत्य पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ ८ ॥
യൂപത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ വാജപേയ യാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ചു പിതൃകളെ ബ്രഹ്മപുരത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Verse 9
ॐ नमो ब्रह्मणेऽजाय जगज्जन्मादिकारिणे । भक्तानां च पितॄणां च तरकाय नमोनमः ॥ ९ ॥
ഓം—അജനായ ബ്രഹ്മനു നമസ്കാരം; ജഗത്തിന്റെ ജന്മാദി പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കര്ത്താവിനും നമസ്കാരം. ഭക്തരെയും പിതൃകളെയും തരിക്കുന്ന താരകനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.
Verse 10
ततो यमबलिं क्षिप्त्वा मन्त्रेणानेन संयतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलार्था इति स्थितौ ॥ १० ॥
പിന്നീട് ഈ മന്ത്രം ജപിച്ച് സംയമത്തോടെ യമബലി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ നിന്നുകൊണ്ട്—‘യമരാജനും ധർമ്മരാജനും തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യത്തിൽ അചഞ്ചലരാകട്ടെ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കണം.
Verse 11
ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्तिहेतवे । ततः श्वानबलिं कृत्वा पूर्वमन्त्रेण मोहिनि ॥ ११ ॥
‘അവർക്കായി പിതൃകളുടെ മോക്ഷഹേതുവായി ഞാൻ ബലി അർപ്പിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന്, ഹേ മോഹിനി, മുൻമന്ത്രം ചൊല്ലി ശ്വാനബലി നടത്തണം.
Verse 12
ततः काकबलिं कुर्यान्मन्त्रेणानेन संयतः । ऐंद्रवारुणवायव्या याम्या वैनैऋतास्तथा ॥ १२ ॥
പിന്നീട് സംയമത്തോടെ ഇതേ മന്ത്രം ചൊല്ലി കാകബലി അർപ്പിക്കണം—ഇന്ദ്ര (കിഴക്ക്), വരുണ (പടിഞ്ഞാറ്), വായു (വായവ്യം), യമ (തെക്ക്), നൈഋതി (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കുകളിലും.
Verse 13
वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिंडं मयार्पितम् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत ब्रह्मतीर्थे कुशान्वितः ॥ १३ ॥
ഭൂമിയിൽ ഞാൻ അർപ്പിച്ച പിണ്ഡം കാക്കകൾ സ്വീകരിക്കട്ടെ. തുടർന്ന് കുശധാരണം ചെയ്ത് ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം.
Verse 14
एवं तृतीयदिवसे समाप्य नियमं सुधीः । नत्वा गदाधरं देवं ब्रह्मचर्यपरो भवेत् ॥ १४ ॥
ഇങ്ങനെ മൂന്നാം ദിവസം നിയമം സമാപിച്ച് ബുദ്ധിമാൻ ഗദാധരദേവനെ നമസ്കരിച്ചു ശേഷം ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ പരായണനാകണം.
Verse 15
फल्गुतीर्थे चतुर्थे च स्नानादिकमथाचरेत् । गयाशिरस्यथो श्राद्धं पदे कुर्यात्सपिंडकम् ॥ १५ ॥
ഫല്ഗുതീർത്ഥത്തിലും നാലാം പുണ്യസ്ഥാനത്തിലും സ്നാനാദി കർമങ്ങൾ ആചരിക്കണം. തുടർന്ന് ഗയാശിരസിൽ ശ്രാദ്ധവും വിഷ്ണുപാദത്തിൽ സപിണ്ഡീകരണവും നടത്തണം.
Verse 16
साक्षाद्गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रयं कृतम् । क्रौंचपादात्फल्गुतीर्थँ यावत्साक्षाद्गयाशिरः ॥ १६ ॥
അവിടെ ഗയാശിരസുതന്നെ പ്രത്യക്ഷമായി ഫല്ഗുതീർത്ഥത്തിന്റെ ആശ്രയമായി സ്ഥാപിതമാണ്. ക്രൗഞ്ചപാദത്തിൽ നിന്ന് ഫല്ഗുതീർത്ഥം വരെ അതേ പ്രത്യക്ഷ ഗയാശിരസ് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 17
गयाशिरे नगाद्याश्च साक्षात्तत्फलगुतीर्थकम् । मुखं गयासुरस्यैतत्स्नात्वा श्राद्धं समाचरेत् ॥ १७ ॥
ഗയാശിരസിലും സമീപമുള്ള മറ്റു പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിലും ഇതുതന്നെ പ്രത്യക്ഷ ഫല്ഗുതീർത്ഥം; ഇതിനെ ഗയാസുരന്റെ മുഖമെന്ന് പറയുന്നു. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം ആചരിക്കണം.
Verse 18
आद्यो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तार्थमास्थितः । विष्ण्वादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १८ ॥
ആദ്യനായ ഗദാധരദേവൻ വ്യക്തവും അവ്യക്തവും ആയ ഇരുവിന്റെയും അർത്ഥസ്വരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു; ‘വിഷ്ണു’ മുതലായ പവിത്ര പദരൂപം ധരിച്ചു പിതൃന്മാർക്ക് മോക്ഷഹേതുവാകുന്നു।
Verse 19
तत्र विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम् । स्पर्शनात्पूजनाच्चापि पितॄणां मोक्षदायकम् ॥ १९ ॥
അവിടെ ദിവ്യമായ ‘വിഷ്ണുപദം’ ദർശനം മാത്രത്താൽ പാപനാശം വരുത്തുന്നു; സ്പർശവും പൂജയും ചെയ്താലും അത് പിതൃന്മാർക്ക് മോക്ഷദായകമാകുന്നു।
Verse 20
श्राद्धं सपिंडकं कृत्वा सहस्रकुलमात्मनः । विष्णुलोकं समुद्धृत्य नयेद्विष्णुपदे नरः ॥ २० ॥
സപിണ്ഡീകരണത്തോടെ കൂടിയ ശ്രാദ്ധം ചെയ്തു മനുഷ്യൻ തന്റെ വംശത്തിലെ ആയിരം തലമുറകളെ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി, വിഷ്ണുപദത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു।
Verse 21
श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलशतं नरः । सहात्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे शुभे ॥ २१ ॥
രുദ്രപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ കുലത്തിലെ നൂറ് തലമുറകളെ (ഉദ്ധാരാർത്ഥം) നയിക്കുന്നു; താനും കൂടെ ശിവപുരം പ്രാപിക്കുന്നു—അതുപോലെ ശുഭമായ ബ്രഹ്മപദത്തിലും (അത്തരം ഫലം ലഭിക്കുന്നു)।
Verse 22
दक्षिणाग्निपदे श्राद्धी वाजपेयफलं लभेत् । गार्हपत्यपदे श्राद्धी राजसूयफलं लभेत् ॥ २२ ॥
ദക്ഷിണാഗ്നിസ്ഥലത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവന് വാജപേയ യാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു; ഗാർഹപത്യാഗ്നിസ്ഥലത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവന് രാജസൂയ യാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 23
श्राद्धँ कृत्वा चंद्रपदे वाजिमेधफलं लभेत् । श्राद्धं कृत्वा सत्यपदे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥ २३ ॥
ചന്ദ്രപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ വാജിമേധ/അശ്വമേധ മഹായാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും. സത്യപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ജ്യോതിഷ്ടോമ യാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ ഫലം പ്രാപിക്കും.
Verse 24
आवसथ्यपदे श्राद्धी सोमलोकपवाप्नुयात् । श्राद्ध कृत्वा चंद्रपदे शक्रलोकं नयेत्पितॄन् ॥ २४ ॥
ആവസഥ്യപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ സോമലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ചന്ദ്രപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് പിതൃകളെ ശക്രലോകം (ഇന്ദ്രലോകം) എത്തിക്കുന്നു.
Verse 25
अन्येषां च पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपदे नयेत् । श्राद्धी सूर्यपदे यश्च पापिनोऽर्कपुरं नयेत् ॥ २५ ॥
‘അന്യേഷാം’ പദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ പിതൃകളെ ബ്രഹ്മപദം (ബ്രഹ്മലോകം) എത്തിക്കുന്നു. സൂര്യപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ പാപികളെ അർക്കപുരം (സൂര്യലോകം) എത്തിക്കുന്നു.
Verse 26
कार्तिकेयपदे श्राद्धी शिवलोके नयेत्पितॄन् । श्राद्धँ कृत्वागस्त्यपदे ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥ २६ ॥
കാർത്തികേയപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ പിതൃകളെ ശിവലോകം എത്തിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യപദത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് പിതൃകളെ ബ്രഹ്മലോകം എത്തിക്കുന്നു.
Verse 27
सर्वेषां काश्यपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य वै पदम् । ब्रह्मणश्च पदं तत्र सर्वश्रेष्ठमुदाहृतम् ॥ २७ ॥
എല്ലാ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിലെയും കാശ്യപസ്ഥാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അതേ സ്ഥലത്തിൽ വിഷ്ണുസംബന്ധമായ രുദ്രപദവും ബ്രഹ്മപദവും പരമശ്രേഷ്ഠമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 28
प्रारंभे च समाप्तौ च तेषामन्यतमं स्मृतम् । श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्तुश्च मोहिनि ॥ २८ ॥
ആരംഭത്തിലും സമാപ്തിയിലും അവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു വിധി സ്മൃതിയിൽ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹേ മോഹിനീ, അതു ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവന് പ്രത്യേക ശ്രേയസ്സാകുന്നു.
Verse 29
कश्यपस्य पदे दिव्यो भारद्वाजो मुनिः पुरा । श्राद्धं हि चोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिंडकम् ॥ २९ ॥
പുരാതനകാലത്ത് ‘കശ്യപന്റെ പാദമുദ്ര’ എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്ത് ദിവ്യ മുനി ഭാരദ്വാജൻ പിതൃന്മാർക്കും മറ്റു പൂർവ്വജനങ്ങൾക്കും പിണ്ഡം അർപ്പിച്ച് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യാൻ ഉദ്യതനായി.
Verse 30
शुक्लकृष्णौ तदा हस्तौ पदमुद्भिद्य निष्कृतौ । दृष्ट्वा हस्तद्वयं तत्र पितृसंशयमागतः ॥ ३० ॥
അപ്പോൾ ആ പാദമുദ്ര പിളർത്തി രണ്ടു കൈകൾ—ഒന്ന് ശുക്ലവും മറ്റൊന്ന് കൃഷ്ണവും—പുറത്തുവന്നു. ആ കൈകളെ കണ്ടപ്പോൾ അവന് പിതാവിനെക്കുറിച്ച് സംശയം തോന്നി.
Verse 31
ततः स्वमातरं शांतां भारद्वाजस्तु पृष्टवान् । कश्यपस्य पदे कस्मिञ्छुक्ले कृष्णे पदे पुनः ॥ ३१ ॥
അപ്പോൾ ഭാരദ്വാജൻ തന്റെ മാതാവ് ശാന്തയോട് ചോദിച്ചു—“കശ്യപന്റെ ‘പദ’ത്തിൽ ഏതാണ് ശുക്ല വിഭാഗം? പിന്നെ ഏതാണ് കൃഷ്ണ വിഭാഗം?”
Verse 32
पिंडो देयो मया मातर्जानासि पितरं वद । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भारद्वाजस्य धीमतः ॥ ३२ ॥
“അമ്മേ, ഞാൻ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കണം; നീ എന്റെ പിതാവിനെ അറിയുന്നു—പറയുക.” ധീമാനായ ഭാരദ്വാജന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ…
Verse 33
शांतोवाच प्रसन्नास्या पुत्रं श्राद्धप्रदायिनम् । भारद्वाज महाप्राज्ञ पिंडं कृष्णाय देहि भोः ॥ ३३ ॥
ശാന്ത പറഞ്ഞു—അവളുടെ മുഖം പ്രസന്നമാണ്; ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കുന്ന പുത്രനെ അവൾ ലഭിച്ചു. ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ ഭാരദ്വാജ, അതിനാൽ കൃഷ്ണനു പിണ്ഡം അർപ്പിക്കണമേ.
Verse 34
भारद्वाजस्ततः पिंडं दातुं कृष्णाय चोद्यतः । श्वेतो दृश्योऽब्रवीत्पुत्र देहि पुत्रो ममौरसः ॥ ३४ ॥
അപ്പോൾ പ്രേരിതനായ ഭാരദ്വാജൻ കൃഷ്ണനു പിണ്ഡം നൽകാൻ ഒരുങ്ങി. അതേ സമയം ദൃശ്യനായ ശ്വേതൻ പറഞ്ഞു—“പുത്രാ, കൊടുക്കുക; ഇവൻ എന്റെ ഔരസ പുത്രൻ.”
Verse 35
कृष्णोऽब्रवीत् क्षेत्रजस्त्वं ततो मे देहि पिंडकम् । शुक्लोऽब्रवीत्स्वौरिणीयं यतोऽतस्त्वं ममौरसः ॥ ३५ ॥
കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—“നീ ക്ഷേത്രജൻ; അതിനാൽ എനിക്ക് പിണ്ഡം നൽകുക.” ശുക്ലൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ സ്വൈരിണീ വംശജനാണ്; അതുകൊണ്ട് നീ എന്റെ ഔരസ പുത്രൻ.”
Verse 36
स्वैरिणीजो ददौ चादौ क्षेत्रिणे बीजिने ततः । ततो भक्त्या महाभागे दत्वापिंडान्महामतिः ॥ ३६ ॥
ആദ്യം സ്വൈരിണീജനായ പുത്രനെ ക്ഷേത്രിണിക്ക് നൽകി; പിന്നെ ബീജിനും നൽകി. തുടർന്ന്, ഹേ മഹാഭാഗ്യവതീ, ആ മഹാമതി ഭക്തിയോടെ പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു.
Verse 37
कृतकृत्यं निजात्मानं मेने प्रत्यक्षभाषणात् । भीष्मो विष्णुपदे श्राद्ध आहूय तु पितॄन्स्वकान् ॥ ३७ ॥
പ്രത്യക്ഷ വചനത്താൽ ഭീഷ്മൻ തനിയെ കൃതകൃത്യനെന്ന് കരുതി. തുടർന്ന് വിഷ്ണുപദത്തിൽ സ്വന്തം പിതൃകളെ ആഹ്വാനിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം നടത്തി.
Verse 38
श्राद्धं कृत्वा विधानेन पिंडदानाय चोद्यतः । पितुर्विनिर्गतौ हस्तौ गयाशिरसि शंतनोः ॥ ३८ ॥
വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നിർവഹിച്ചു പിണ്ഡദാനത്തിന് ഉത്സുകനായി, ഗയാശിരസ്സിൽ ശന്തനു പിതാവിന്റെ രണ്ടു കൈകൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത് കണ്ടു।
Verse 39
भीष्मः पिंडं ददौ भूमौ नाधिकरः करे यतः । शंतनुः प्राह संतुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान् ॥ ३९ ॥
ഭീഷ്മൻ പിണ്ഡം ഭൂമിയിൽ തന്നെയർപ്പിച്ചു; കൈയിൽ പിടിക്കാനുള്ള അധികാരം അവനില്ലായിരുന്നു. അപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനായ ശന്തനു പറഞ്ഞു—“ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തിൽ നീ അചഞ്ചലനാണ്.”
Verse 40
त्रिकालदर्शी भव च विष्णुश्चांते गतिस्तव । स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युक्त्वा मुक्तिमागतः ॥ ४० ॥
“നീ ത്രികാലദർശിയാകുക; അന്തത്തിൽ വിഷ്ണുവേ നിന്റെ പരമഗതിയാകട്ടെ. കൂടാതെ സ്വേച്ഛാമരണവും നിനക്കുണ്ടാകട്ടെ.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു।
Verse 41
रामो रुद्रपदे रम्ये पिंडार्पणकृतोद्यमः । पिता दशरथः स्वर्गात्प्रसार्य करमागतः ॥ ४१ ॥
രുദ്രപദം എന്ന രമ്യ തീർത്ഥത്തിൽ രാമൻ പിതൃപിണ്ഡാർപ്പണത്തിന് ഉത്സുകനായി. അപ്പോൾ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് പിതാവ് ദശരഥൻ കൈ നീട്ടി (ഗ്രഹിക്കാൻ) വന്നു।
Verse 42
नादात्पिंडं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः । शास्त्रार्थातिक्रमाद्भीतो रामं दशरथोऽब्रवीत् ॥ ४२ ॥
അപ്പോൾ രാമൻ രുദ്രപദത്തിൽ പിണ്ഡം കൈയിൽ വെച്ചു. ശാസ്ത്രാർത്ഥം ലംഘിക്കുമോ എന്ന ഭയത്തോടെ ദശരഥൻ രാമനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 43
तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोको ह्यभून्मम । पदे पिंडप्रदानेन हस्ते तु स्वर्गतिर्नहि ॥ ४३ ॥
പുത്രാ, നിനാൽ ഞാൻ തരിക്കപ്പെട്ടു; സത്യമായി രുദ്രലോകം എന്റെ വാസസ്ഥലമായി. പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ പാദത്തിൽ പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ ഈ ഫലം ലഭിക്കും; കൈയിൽ നൽകി എങ്കിൽ സ്വർഗ്ഗഗതി ഇല്ല.
Verse 44
त्वं च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा निजाः प्रजाः । यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा विष्णुलोकं गमिष्यसि ॥ ४४ ॥
നീയും ദീർഘകാലം രാജ്യം നടത്തി, സ്വന്തം പ്രജകളെ സംരക്ഷിച്ചു പാലിച്ചു, യഥോചിത ദക്ഷിണയോടുകൂടി യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും.
Verse 45
सहायोध्याजनैः सर्वैः कृमिकीटादिभिः सह । इत्युक्त्वा स नृपो रामं रुद्रलोकं परं ययौ ॥ ४५ ॥
ഇങ്ങനെ രാമനോട് പറഞ്ഞ്, ആ രാജാവ് അയോധ്യയിലെ സർവ്വജനങ്ങളോടും, കൃമി-കീടാദികളോടും കൂടി, പരമ രുദ്രലോകത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 46
कनकेशं च केदारं नारसिंहं च वामनम् । रथमार्गे समभ्यर्च्य पितॄन्सर्वांश्च तारयेत् ॥ ४६ ॥
രഥമാർഗ്ഗത്തിൽ കനകേശൻ, കേദാരൻ, നാരസിംഹൻ, വാമനൻ എന്നിവരെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ, ഒരാൾ തന്റെ എല്ലാ പിതൃകളെയും തരിക്കാം.
Verse 47
गयाशिरसि यः पिंडं येषां नाम्ना तु निर्वपेत् । नरकस्था दिवं यांति स्वर्गस्था मोक्षगामिनः ॥ ४७ ॥
ഗയാശിരസ്സിൽ ആരുടെ നാമത്തിൽ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവർ നരകസ്ഥരായാൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് ഉയരും; സ്വർഗ്ഗസ്ഥരായാൽ മോക്ഷത്തിലേക്ക് മുന്നേറും.
Verse 48
गयाशिरसि यः पिंडं शमीपत्रप्रमाणतः । कंदमूलफलाद्यैर्वा दद्यात्स्वर्गं नयेत्पितॄन् ॥ ४८ ॥
ഗയാശിരസിൽ ശമീഇലയുടെ അളവിലുള്ള പിണ്ഡം—അല്ലെങ്കിൽ കിഴങ്ങ്, വേർ, ഫലം മുതലായവകൊണ്ടും—ശ്രദ്ധയോടെ അർപ്പിക്കുന്നവൻ പിതൃകളെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു।
Verse 49
पदानि यत्र दृश्यंते विष्ण्वादीनां तदग्रतः । श्राद्धं कृत्वा पदे येषां तेषां लोकान्नेयात्पितॄन् ॥ ४९ ॥
വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ കാണുന്നിടത്ത് അവരുടെ സന്നിധിയിൽ തന്നെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; ആ പാദസ്ഥലത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകളെ ആ ഉന്നത ലോകങ്ങളിലേക്കു നയിക്കാം।
Verse 50
सर्वत्र मुंडपृष्ठाद्रिः पदैरेभिः स लक्षितः । प्रयांति पितरस्तत्र पूजिता ब्रह्मणः पदम् ॥ ५० ॥
എവിടെയും ഈ പാദചിഹ്നങ്ങളാൽ തന്നെയാണ് മുണ്ഡപൃഷ്ഠാദ്രി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നത്; അവിടെ പിതൃകളെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമപദമായ ഉത്തമ ധാമം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 51
गयासुरस्य तु शिरो गदया यद्द्विधा कृतम् । यतः प्रक्षालिता तीर्थे गदालोलस्तदा स्मृतः ॥ ५१ ॥
ഗദയാൽ ഗയാസുരന്റെ ശിരസ് രണ്ടായി പിളർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ ഗദയെ ആ തീർത്ഥത്തിൽ കഴുകി; അതിനാൽ ആ തീർത്ഥം ‘ഗദാലോലാ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 52
क्रौंचरूपेण हि मुनिर्मुंडपृष्ठे तपोऽकरोत् । तस्य पादांकको यस्मात्क्रौंचपादः स्मृतस्ततः ॥ ५२ ॥
മുനി ക്രൗഞ്ചപക്ഷിയുടെ രൂപം ധരിച്ചു മുണ്ഡപൃഷ്ഠത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തു; അവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദചിഹ്നം ഉള്ളതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘ക്രൗഞ്ചപാദ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 53
विष्ण्वादीना पदान्यत्र लिंगरूपस्थितानि च । देवादितर्पणं कृत्वा श्राद्धं रुद्रपदादितः ॥ ५३ ॥
ഇവിടെ വിഷ്ണു തുടങ്ങിയവരുടെ പാദങ്ങൾ ലിംഗരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം ചെയ്തശേഷം രുദ്രപദം മുതൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.
Verse 54
चतुर्थदिवसे कृत्यमेतत्कृत्वा तु मोहिनि । पूतः कर्माधिकारी स्याच्छ्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ॥ ५४ ॥
ഹേ മോഹിനീ! നാലാം ദിവസം ഈ കർമ്മം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പരിശുദ്ധനും കർമ്മത്തിന് അർഹനുമാകുന്നു; ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 55
शिलास्थितेषु तीर्थेषु स्नात्वा कृत्वाथ तर्पणम् । श्राद्धं सपिंडकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयांति ते ॥ ५५ ॥
ശിലയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് തർപ്പണവും സപിണ്ഡക ശ്രാദ്ധവും ചെയ്യുന്നവർ ബ്രഹ്മലോകത്തേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 56
स्थास्यंति च रमिष्यंति यावदाभूतसंप्लवम् । देहं त्यक्त्वा शिलापृष्ठे स्वदेजांडजरायुजाः ॥ ५६ ॥
പ്രളയകാലം വരെ അവർ അവിടെ വസിക്കുകയും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യും. ശിലാപ്രതലത്തിൽ ദേഹം വെടിയുന്ന സ്വേദജരും അണ്ഡജരും ജരായুজരും ആ ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 57
गच्छंति विष्णुसायुज्यं कुलैः सप्तशतैः सह ॥ ५७ ॥
അവർ തങ്ങളുടെ എഴുന്നൂറ് തലമുറകളോടൊപ്പം വിഷ്ണുസായൂജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गयामाहात्म्ये विष्ण्वादिपदे पिंडदानमाहात्म्यकथनं नाम । षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, മോഹിനി–വസുസംവാദത്തിൽ, ഗയാമാഹാത്മ്യത്തിനകത്ത് ‘വിഷ്ണ്വാദിപദത്തിൽ പിണ്ഡദാനത്തിന്റെ മഹിമാവിവരണം’ എന്ന നാൽപ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി ॥46॥
Viṣṇupada is framed as a direct salvific locus: mere darśana destroys sin, while sparśa and pūjā grant pitṛ-mokṣa. The śrāddha culminating in sapiṇḍīkaraṇa performed there is said to elevate vast lineages to Viṣṇuloka, presenting the site as a ritual ‘gateway’ where place, rite, and Viṣṇu’s liberating agency converge.
The act is presented as a dual-purpose rite: watering the Brahmā-established mango trees simultaneously satisfies pitṛs and accomplishes a sacred offering through minimal means (water and kuśa). It exemplifies how Book 2 encodes liberation not only through complex offerings but also through place-specific devotional actions.
They serve as ancillary bali offerings that stabilize the rite’s fruit (phala-siddhi) and ritually address liminal agents associated with death and transition. The chapter specifies mantra-recitation, self-restraint, and directional placement for the crow oblation, integrating dharma-śāstric ritual order into the pilgrimage setting.
They operate as jurisprudential exempla: Bhāradvāja’s episode addresses lineage ambiguity and entitlement in offering piṇḍas, while Bhīṣma’s episode emphasizes correct procedure (offering on the ground when not entitled to hold) and demonstrates tangible confirmation (hands emerging) as a narrative validation of śāstric intent.