മോഹിനി ഗംഗയുടെ അതുല്യ പാവനതയെ സ്തുതിച്ച്, ഗുഡ-ധേനുവിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന പ്രതീകധേനുദാനങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധ വിവരണം ചോദിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ പ്രസംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കുലപുരോഹിതനും ശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ വസു വിധി പറയുന്നു—ഭൂമിശുദ്ധി, ഗോമയലേപനം, കുശാവിന്യാസം, കിഴക്കുമുഖ കൃഷ്ണാജിനം, ഗുഡകൊണ്ട് പശുവും കിടാവും നിർമ്മിക്കുന്ന രീതി-ദിശ, തൂക്കമാപനം, അലങ്കാര-ലക്ഷണങ്ങളാൽ ദാനം പവിത്രമാക്കൽ. ലക്ഷ്മീ-സ്വരൂപിണിയായ ഗാവിനെ ആവാഹനമന്ത്രങ്ങളാൽ പ്രാർത്ഥിച്ച് ബ്രാഹ്മണന് ദക്ഷിണയോടെ ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പാപനാശകമായ പത്ത് ധേനുദാനങ്ങൾ—ഗുഡ, നെയ്യ്, എള്ള്, വെള്ളം, പാൽ, തേൻ, പഞ്ചസാര, തൈര്, രത്നം, രൂപ-ധേനു—എന്ന് പറയുന്നു. പിന്നെ ധേനുദാനത്തെ തീർത്ഥഭക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, അയനം, വിഷുവം, വ്യതീപാതം, യുഗ/മന്വന്തരാരംഭം, ഗ്രഹണം തുടങ്ങിയ ശുഭകാലങ്ങളിൽ ഗംഗാപൂജ—അരി, പാൽ, പായസം, തേൻ, നെയ്യ്, മധുരങ്ങൾ, ലോഹങ്ങൾ, സുഗന്ധങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പണം, പുരാണോക്ത നമസ്കാരമന്ത്രം—മാസക്രമത്തിൽ വർഷവ്രതം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ ഗംഗ പ്രത്യക്ഷദർശനം നൽകി വരം നൽകുന്നു: ആഗ്രഹമുള്ളവർക്ക് ഭോഗഫലം, നിർആഗ്രഹർക്കു മോക്ഷം.
Verse 1
मोहिन्यु वाच । धन्याहं कृतकृत्याहं सफलं जीवितं मम । यच्छ्रुतं त्वन्मुखांभोजाद्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
മോഹിനി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ധന്യയാണ്, ഞാൻ കൃതകൃത്യയാണ്; എന്റെ ജീവിതം ഫലവത്തായി, കാരണം നിങ്ങളുടെ മുഖകമലത്തിൽ നിന്ന് ഗംഗയുടെ പരമോത്തമ മഹാത്മ്യം ഞാൻ ശ്രവിച്ചു ॥१॥
Verse 2
अहो गङ्गासमं तीर्थं नास्ति किंचिद्धरा तले । यस्याः संदर्शनादीनामीदृशं पुण्यमीरितम् ॥ २ ॥
അഹോ! ഭൂതലത്തിൽ ഗംഗയെപ്പോലെ മറ്റൊരു തീർത്ഥം ഇല്ല; അവളെ വെറും ദർശനം മുതലായതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇത്തരമൊരു മഹാപുണ്യം ഉണ്ടാകുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു ॥२॥
Verse 3
गुडधेन्वादिधेनूनां विधानं च यथाक्रमम् । तथा कथय विप्रेन्द्र भक्ताहं तव सर्वदा ॥ ३ ॥
ഗുഡധേനു മുതലായ ധേനുദാനങ്ങളുടെ വിധിയും യഥാക്രമം അതുപോലെ തന്നെ പറയുക, ഹേ വിപ്രേന്ദ്ര; ഞാൻ എപ്പോഴും നിങ്ങളുടെ ഭക്തയാണ് ॥३॥
Verse 4
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः । वेदागमानां तत्त्वज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ४ ॥
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—മോഹിനിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അവളുടെ പുരോഹിതനായ വസു—വേദാഗമങ്ങളുടെ തത്ത്വജ്ഞൻ—പുഞ്ചിരിയോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു ॥४॥
Verse 5
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि यत्पृष्टं हि त्वया मम । गुडधेनुविधानं च यथा शास्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ഹേ മോഹിനീ, കേൾക്കുക. നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ പറയുന്നു—ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ പ്രകാരം ഗുഡധേനു (ശർക്കര-ഗോ) ദാനവിധാനം.
Verse 6
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां कुशानास्तीर्य यत्नतः ॥ ६ ॥
ഗോമയത്തോടെ സൂക്ഷ്മമായി ലേപിച്ച നിലത്ത് കുശ പുൽ യത്നത്തോടെ വിരിച്ച്, നാലുകൈ നീളമുള്ള കൃഷ്ണാജിനം (കറുത്ത മാൻതോൽ) കിഴക്കോട്ടു കഴുത്തായി വെച്ച് സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 7
प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकाम् । उत्तमा गुडधेनुस्तु चतुर्भारैः प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥
ധേനുവിനെ കിഴക്കുമുഖമായി രൂപപ്പെടുത്തി, പാദങ്ങൾ വടക്കോട്ടായി, സമീപത്ത് കിടാവോടുകൂടി ഒരുക്കണം. ഉത്തമ ഗുഡധേനു നാലു ഭാര ശർക്കരകൊണ്ടുള്ളതെന്ന് പ്രസിദ്ധം.
Verse 8
वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता । अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु ॥ ८ ॥
‘വത്സ’ അളവ് ഒരു ഭാര തൂക്കത്തിൽ ഒരുക്കണം. മധ്യമ അളവ് രണ്ട് ഭാരമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ചെറുത് അർദ്ധഭാര; ഏറ്റവും കനിഷ്ഠം ഭാരക അളവാണ്.
Verse 9
चतुर्थांशेन वत्सः स्याद् गृहवित्तानुसारतः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तयेत् ॥ ९ ॥
ഗൃഹസമ്പത്തിന്റെ അനുസാരമായി വത്സം നാലിലൊരുഭാഗം അളവായും ആകാം. പ്രഥമകല്പത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രഭു എന്നത്, അതിന്റെ യുക്തമായ അനുകല്പം (ഉപവിധി) അനുസരിച്ച് ആചരിക്കുന്നവനെയാണ്.
Verse 10
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् । धेनुवत्सौ घृतस्यैतौ सितश्लक्ष्णांबरावृतौ ॥ १० ॥
ആ ദുർമതിക്കു പരലോകപുണ്യഫലം ഒന്നും ജനിക്കുകയില്ല. അവർ ഇരുവരും ഘൃതരൂപമായ പശു‑കിടാവുപോലെ, വെളുത്ത മൃദുവസ്ത്രം ധരിച്ചു മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 11
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ । सितसूत्रशिरालौ च सितकंबलकंबलौ ॥ ११ ॥
അവരുടെ ചെവികൾ ശംഖുപോലെ, പാദങ്ങൾ കരിമ്പിൻ തണ്ടുപോലെ, കണ്ണുകൾ നിർമല മുത്തുപോലെ. തലയിൽ വെളുത്ത നൂൽപോലുള്ള ശിരകൾ; അവർ വെളുത്ത ഉണ്ണിക്കമ്പളങ്ങളിൽ പൊതിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 12
ताम्रगंडूकपृष्ठौ तौ सितचामरलोमकौ । विद्रुमक्रमगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ॥ १२ ॥
അവരുടെ പുറം ചെമ്പ് ജലപാത്രംപോലെ; രോമം വെളുത്ത ചാമരത്തുമ്പുപോലെ. പവിഴംപോലുള്ള പാദങ്ങളാൽ അവരുടെ നടപ്പ് ശോഭിച്ചു; അവരുടെ സ്തനങ്ങൾ പുതുവെണ്ണപോലെ മൃദുവും പുഷ്ടവുമായിരുന്നു.
Verse 13
कांस्यदोहाविंद्रनीलमणिकल्पिततारकौ । सुवर्णश्रृंगाभरणौ शुद्धरौप्यखुरावुभौ ॥ १३ ॥
അവരുടെ പാൽ കറക്കുന്ന പാത്രങ്ങൾ കാംസ്യത്തിൽ; ഇന്ദ്രനീലമണികളാൽ നിർമ്മിച്ച നക്ഷത്രാകാരാഭരണങ്ങൾ ദേഹത്ത് പതിപ്പിച്ചിരുന്നു. കൊമ്പുകൾ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, ഇരുവരുടെയും കുളമ്പുകൾ ശുദ്ധ വെള്ളിയുമായിരിന്നു.
Verse 14
नानाफलं समायुक्तौ घ्राणगन्धकरंडकौ । इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ॥ १४ ॥
അവൻ രണ്ടു കരണ്ടകങ്ങൾ ഒരുക്കണം—ഒന്നിൽ നാനാവിധ ഫലങ്ങൾ, മറ്റൊന്നിൽ നാസികയ്ക്ക് പ്രിയമായ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ ക്രമപ്പെടുത്തി ശേഷം ധൂപവും ദീപവും കൊണ്ട് ആരാധിക്കണം.
Verse 15
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शांतिं प्रयच्छतु ॥ १५ ॥
സകലഭൂതങ്ങളിലും വസിക്കുകയും ദേവന്മാരിൽ സ്ഥാപിതയാകുകയും ചെയ്യുന്ന ആ ലക്ഷ്മീദേവി പശുരൂപം ധരിച്ചു എനിക്ക് ശാന്തി പ്രസാദിക്കട്ടെ।
Verse 16
देहस्था या च रुद्राणां शंकरस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ १६ ॥
രുദ്രന്മാരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ വസിക്കുകയും ശങ്കരനു നിത്യപ്രിയയാകുകയും ചെയ്യുന്ന ആ ദേവി പശുരൂപം ധരിച്ചു എന്റെ പാപം അകറ്റട്ടെ।
Verse 17
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहारूपा विभावसोः । चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥ १७ ॥
വിഷ്ണുവിന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ വസിക്കുന്നതും അഗ്നിയിൽ ‘സ്വാഹാ’രൂപമായിരിക്കുന്നതും ചന്ദ്ര–സൂര്യ–ഇന്ദ്രശക്തിയായിരിക്കുന്നതുമായ ആ ലക്ഷ്മീദേവി കാമധേനുരൂപം ധരിച്ചു ഞങ്ങൾക്ക് ശ്രീസമൃദ്ധി നൽകട്ടെ।
Verse 18
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्या धनदस्य च । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥ १८ ॥
ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ലക്ഷ്മിയും ധനദനായ കുബേരന്റെ ലക്ഷ്മിയും ലോകപാലന്മാരുടെ ലക്ഷ്മിയും ആയ ആ ദിവ്യധേനു എനിക്ക് വരദായിനിയാകട്ടെ।
Verse 19
स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजा च या । सर्वपापहरा धेनुः सा मे शांतिं प्रयच्छतु ॥ १९ ॥
പിതൃമുഖ്യർക്കായി ‘സ്വധാ’ എന്നും യജ്ഞഭാഗം സ്വീകരിക്കുന്ന ദേവന്മാർക്കായി ‘സ്വാഹാ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്ന, സർവപാപഹരിണിയായ ആ ധേനു എനിക്ക് ശാന്തി പ്രസാദിക്കട്ടെ।
Verse 20
एवमांमत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ॥ २० ॥
ഇങ്ങനെ ആദരത്തോടെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ആ ധേനുവിനെ വിധിപൂർവ്വം ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിക്കണം. ഇവിടെ എല്ലാ ധേനുദാനങ്ങളുടെയും ഇതേ വിധിയാണ് പാഠമായി പറയുന്നത്.
Verse 21
यास्तु पापविनाशिन्यः कीर्तिता दशधेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि शास्त्रोक्तं श्रृणु मोहिनि ॥ २१ ॥
പാപനാശിനികളെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെട്ട ആ ദശധേനുക്കളുടെ സ്വരൂപം ഞാൻ പറയും. ഹേ മോഹിനി, ശാസ്ത്രോക്തമായി ശ്രവിക്കൂ.
Verse 22
प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुरथापरा । तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिता ॥ २२ ॥
ആദ്യത്തേത് ഗുഡധേനം; അടുത്തത് ഘൃതധേനം. മൂന്നാമത് തിലധേനം; നാലാമത് ‘ജലധേനം’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 23
पञ्चमी क्षीरधेनुश्च षष्ठी मधुमयी स्मृता । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाष्टमी ॥ २३ ॥
അഞ്ചാമത് ക്ഷീരധേനം; ആറാമത് മധുമയീ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഏഴാമത് ശർക്കരാധേനം; എട്ടാമത് ദധിധേനം.
Verse 24
रत्नधेनुश्च नवमी दशमी तु स्वरूपतः । कुंभाः स्युर्द्रवधेनूनां चेतरासां तु राशयः ॥ २४ ॥
ഒൻപതാമത് രത്നധേനം; പത്താമത് സ്വഭാവതഃ സ്വരൂപധേനം. ദ്രവധേനുകൾക്ക് കുംഭങ്ങൾ (കുടങ്ങൾ), ശേഷിക്കുന്നവയ്ക്ക് രാശികൾ (കൂമ്പാരങ്ങൾ) എന്നതാണ് വിധി.
Verse 25
सुर्वणधेनुमप्यत्र केचिदिच्छंति सूरयः । नवनीतेन तैलेन तथा केऽपि महर्षयः ॥ २५ ॥
ഇവിടെ ചില പണ്ഡിതർ ദേവലോകീയ സ്വർണ്ണധേനുവിനെയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതുപോലെ ചില മഹർഷിമാർ നവനീതം (വെണ്ണ)യും തൈലം (എണ്ണ)യും ഇച്ഛിക്കുന്നു।
Verse 26
एतदेव विधानं स्यादेत एव ह्युपस्कराः । मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि ॥ २६ ॥
ഇതുതന്നെയാണ് അനുഷ്ഠിക്കേണ്ട വിധാനം; ഇവതന്നെയാണ് ആവശ്യമായ ഉപസ്കരങ്ങൾ—എപ്പോഴും ഓരോ പർവ്വത്തിലും മന്ത്രങ്ങളോടും ആവാഹനത്തോടും ചേർന്ന്।
Verse 27
यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । अनेकयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ २७ ॥
ശ്രദ്ധയും ശേഷിയും അനുസരിച്ച് ഇവ ദാനം ചെയ്യണം; ഇവ ഭുക്തിയും മുക്തിയും ഫലമായി നൽകുന്നു, അനേകം യജ്ഞഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു, എല്ലാ പാപങ്ങളും ഹരിച്ച് മംഗളകരമാണ്।
Verse 28
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः । युगादौ चैव मन्वादौ चोपरागादिपर्वसु ॥ २८ ॥
അയനം, വിഷുവം, പുണ്യമായ വ്യതീപാതം, കൂടാതെ യുഗാരംഭവും മന്വന്തരാരംഭവും, ഗ്രഹണാദി പർവ്വങ്ങളിലും—(ഇവ പ്രത്യേക പുണ്യകാലങ്ങളാണ്).
Verse 29
गुडधेन्वादयो देया भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । तीर्थेषु स्वगृहे वापि गंगातीरे विशेषतः ॥ २९ ॥
ഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും ഉള്ളവർ ഗുഡധേനു മുതലായ ദാനങ്ങൾ നൽകണം—തീർത്ഥങ്ങളിൽ അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം വീട്ടിലും; പ്രത്യേകിച്ച് ഗംഗാതീരത്ത്।
Verse 30
एवं दत्वा विधानेन धेनुं द्विजवराय च । प्रदक्षिणीकृत्य विप्रं दक्षिणाभिः प्रतोष्य च ॥ ३० ॥
ഇങ്ങനെ വിധിപ്രകാരം ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണനു ധേനുവിനെ ദാനം നൽകി, ആ വിപ്രനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ദക്ഷിണകളാൽ നന്നായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം।
Verse 31
ऋत्विजः प्रीतिसंयुक्तो नमस्कृत्य विसर्जयेत् । ततः संपूजयेद्गंगां विधिना सुसमाहितः ॥ ३१ ॥
പിന്നീട് പ്രീതിയോടെ ഋത്വിജന്മാരെ നമസ്കരിച്ചു ആദരത്തോടെ വിടവാങ്ങിക്കണം. തുടർന്ന് പൂർണ്ണ സമാഹിതനായി വിധിപ്രകാരം ദേവി ഗംഗയെ സംപൂജിക്കണം।
Verse 32
अष्टमूर्तिधरां देवीं दिव्यरूपां निरीक्ष्य च । शालितंदुलप्रस्थेन द्विप्रस्थपयसा तथा ॥ ३२ ॥
അഷ്ടമൂർത്തി ധരിക്കുന്ന ദിവ്യരൂപിണിയായ ദേവിയെ ദർശിച്ച്, ഒരു പ്രസ്ഥം ഉത്തമ ശാലി അരിയും അതുപോലെ രണ്ട് പ്രസ്ഥം പാലും അർപ്പിക്കണം।
Verse 33
पायसं कारयित्वा च दत्वा मधु घृतं तथा । प्रत्येकं पलमात्रं च भक्तिभावेन संयुतः ॥ ३३ ॥
പായസം തയ്യാറാക്കി, തേനും നെയ്യും കൂടി അർപ്പിക്കണം—ഓരോന്നും ഒരു പലം അളവിൽ—ഭക്തിഭാവത്തോടെ യുക്തനായി സമർപ്പിക്കണം।
Verse 34
तत्पायसमपूपांश्च मोदका मंडलानि च । तथा गुंजार्द्धमात्रं च सुवर्णं रूप्यमेव च ॥ ३४ ॥
അത് പായസത്തോടൊപ്പം അപൂപം, മോദകം, മണ്ഡലം (വൃത്താകൃതിയിലുള്ള മധുരം) എന്നിവയും അർപ്പിക്കണം; കൂടാതെ അർദ്ധ ഗുഞ്ജാ അളവിൽ സ്വർണ്ണവും വെള്ളിയും സമർപ്പിക്കണം।
Verse 35
चंदनागरुकर्पूरकुंकुमानि च गुग्गुलम् । बिल्वपत्राणि दूर्वाश्च रोचना सितचंदनम् ॥ ३५ ॥
ചന്ദനം, അഗരു, കർപ്പൂരം, കുങ്കുമം, ഗുഗ്ഗുലു; ബിൽവപത്രങ്ങളും ദൂർവയും; രോചനയും ശ്വേതചന്ദനവും—ഇവയും (അർപ്പണത്തിന്) ഉചിതം.
Verse 36
नीलोत्पलानि चान्यानि पुष्पाणि सुरभीणि च । यथाशक्ति महाभक्त्या गंगायां चैव निक्षिपेत् ॥ ३६ ॥
നീലോത്പലങ്ങളും മറ്റു സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളും, തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച്, മഹാഭക്തിയോടെ ഗംഗയിൽ അർപ്പിക്കണം.
Verse 37
मन्त्रेणानेन सुभगे पुराणोक्तेन चापि हि । ॐगंगायै नारायण्यै शिवायै च नमोनमः ॥ ३७ ॥
ഹേ സുഭഗേ! പുരാണോക്തമായ ഈ മന്ത്രം ജപിച്ച് (നമസ്കരിക്കണം)—“ഓം ഗംഗായൈ, നാരായണ്യൈ, ശിവായൈ ച നമോ നമഃ।”
Verse 38
एतदेव विधानं तु मासि मासि च मोहिनि । पौर्णमास्याममायां वा कार्यं प्रातः समाहितैः ॥ ३८ ॥
ഹേ മോഹിനീ! ഈ തന്നെയുള്ള വിധാനം മാസംതോറും, പൗർണ്ണമിയിലോ അമാവാസിയിലോ, സമാഹിതരായവർ പ്രഭാതത്തിൽ ആചരിക്കണം.
Verse 39
वर्षं यस्तु नरो भक्त्या यथा शक्त्यर्चयन्मुदा । हविष्याशी मिताहारो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ ३९ ॥
ഒരു പുരുഷൻ ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഭക്തിയോടെ, സന്തോഷത്തോടെ, തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച് ആരാധന ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ—ഹവിഷ്യഭോജി, മിതാഹാരി, ബ്രഹ്മചര്യസമ്പന്നൻ—(അവൻ ഫലം പ്രാപിക്കും).
Verse 40
दिने वापि तथा रात्रौ नियमेन च मोहिनि । संवत्सरान्ते तस्यैषा गंगा दिव्यवपुर्द्धरा ॥ ४० ॥
ഹേ മോഹിനീ, പകലായാലും രാത്രിയായാലും നിയമത്തോടെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവന്, വർഷാന്ത്യത്തിൽ അതേ ദിവ്യവപുസ്സുള്ള ഗംഗ പ്രത്യക്ഷമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
Verse 41
दिव्यमाल्यांबरा चैव दिव्यरत्नविभूषिता । प्रत्यक्षरूपा पुरतस्तिष्ठत्येव वरप्रदा ॥ ४१ ॥
അവൾ ദിവ്യമാലകളും ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചു, ദിവ്യരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിൽ മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നു—വരദായിനിയായി.
Verse 42
एवं प्रत्यक्षरूपां तां गंगां दिव्यवपुर्द्धराम् । दृष्ट्वा स्वचक्षुषा मर्त्यः कृतकृत्यो भवेच्छुभे ॥ ४२ ॥
ഹേ ശുഭേ, ഇങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിൽ ദിവ്യവപുസ്സുള്ള ആ ഗംഗയെ സ്വന്തം കണ്ണുകളാൽ കണ്ടാൽ മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു.
Verse 43
यान्यान्कामयते मर्त्यः कामांस्तांस्तानवाप्नुयात् । निष्कामस्तु लभेन्मोक्षं विप्रस्तेनैव जन्मना ॥ ४३ ॥
മനുഷ്യൻ ഏത് ഏത് ആഗ്രഹങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അവയെല്ലാം ലഭിക്കും; എന്നാൽ നിഷ്കാമൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും—അത്തരം ഭാവജന്മം കൊണ്ടുതന്നെ അവൻ യഥാർത്ഥ വിപ്രനാകുന്നു.
Verse 44
एतद्विधानं च मयोदितं ते पृष्टं हि सर्वं गुडधेनुपूर्वम् । गंगार्चनं मुक्तिकरं व्रतं त्त सांवत्सरं श्रीपतितुष्टिदं हि ॥ ४४ ॥
നീ ചോദിച്ചതുപോലെ, ഗുഡധേനു അർപ്പണത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ഈ മുഴുവൻ വിധാനം ഞാൻ പറഞ്ഞു. ഗംഗാർചനയുടെ ഈ വ്രതം മുക്തിദായകം; ഇത് ഒരു പൂർണ്ണ വർഷം അനുഷ്ഠിക്കണം, ഇത് നിശ്ചയമായും ശ്രീപതിയെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു.
Verse 45
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्ये गुडधेनुविधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, മോഹിനി–വസു സംവാദാന്തർഗതമായ ഗംഗാമാഹാത്മ്യത്തിൽ “ഗുഡധേനു വിധികഥനം” എന്ന പേരിലുള്ള നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി ॥ ४२ ॥
It functions as a paradigmatic dhenu-dāna: a symbolic ‘cow’ constructed from a valuable substance and ritually animated through Lakṣmī-centered invocations, then transferred to a brāhmaṇa. The chapter treats it as both expiatory (pāpa-nāśa) and prosperity-generating (śrī-prada), while also serving as the gateway into Gaṅgā-oriented vrata practice.
Guḍa-dhenū (jaggery), ghṛta-dhenū (ghee), tila-dhenū (sesame), jala-dhenū (water), kṣīra-dhenū (milk), madhu-dhenū (honey), śarkarā-dhenū (sugar), dadhi-dhenū (curd), ratna-dhenū (gems), and rūpa-dhenū (‘form’/golden form).
After prescribing the donation rite and its calendrical suitability, it instructs a structured Gaṅgā pūjā with specified offerings and a recurring monthly observance. The culmination is a yearlong vow in which Gaṅgā becomes manifest (darśana), granting desired aims to the desirous and liberation to the desireless, aligning tīrtha devotion with mokṣa-dharma.