Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti
സനകൻ ശ്രവണവും കീർത്തനവും ചെയ്താൽ പാപനാശം വരുത്തുന്ന വൈഷ്ണവസ്തുതിയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പുരാതനസംഭാഷണത്തിൽ ദിവ്യഭോഗങ്ങളിൽ ആയിരുന്ന ഇന്ദ്രൻ, മുൻ ബ്രഹ്മകൽപ്പത്തിലെ സൃഷ്ടിയും ഇന്ദ്രനും ദേവന്മാരും ഉള്ള യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും ധർമ്മകർത്തവ്യങ്ങളും ബൃഹസ്പതിയോട് ചോദിക്കുന്നു. ബൃഹസ്പതി തന്റെ ജ്ഞാനപരിധി അറിയിച്ചു, ഇന്ദ്രപുരിയിൽ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്ന് അവതരിച്ച സുധർമയെ സമീപിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സുധർമയുടെ സഭയിൽ ഇന്ദ്രൻ കല്പവൃത്താന്തവും സുധർമയ്ക്ക് ലഭിച്ച ശ്രേഷ്ഠതയുടെ കാരണവും അന്വേഷിക്കുന്നു. സുധർമ ബ്രഹ്മദിനം (1000 ചതുര്യുഗങ്ങൾ) വിശദീകരിച്ച് പതിനാലു മനുക്കളെയും അവരുടെ ഇന്ദ്രന്മാരെയും വിവിധ ദേവഗണങ്ങളെയും മന്വന്തരക്രമത്തിൽ വിവരിച്ച്, ലോകഭരണക്രമം ആവർത്തിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നതായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് തന്റെ മുൻജന്മം പറയുന്നു—വിഷ്ണുമന്ദിരത്തിനടുത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ട പാപിയായ കഴുകൻ ആയിരുന്നു; ഒരു നായ അവനെ ചുമന്ന് ക്ഷേത്രം ചുറ്റി നടന്നതോടെ അനായാസ പ്രദക്ഷിണയായി, ഇരുവരും പരമപദം പ്രാപിച്ചു. അവസാനം ഭക്തിഫലം—യാന്ത്രിക പ്രദക്ഷിണയും മഹാപുണ്യം; നാരായണസ്മരണം-ആരാധന പാപം നീക്കി പുനർജന്മം അവസാനിപ്പിച്ച് വിഷ്ണുധാമം നൽകുന്നു; ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ ശ്രവണം-പഠനം അശ്വമേധസമ ഫലദായകം.
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥
സനകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ! ഇനി ഞാൻ വൈഷ്ണവീ വിഭൂതി പ്രസ്താവിക്കും; അതു ശ്രവിക്കുകയും കീർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർക്കു തത്സമയം പാപക്ഷയം സംഭവിക്കും ॥ १ ॥
Verse 2
वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥
വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിന് മുമ്പ് ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)യും ബൃഹസ്പതിയും തമ്മിൽ അതിമഹത്തായ സംവാദം ഉണ്ടായി; അതു ഞാൻ പറയുന്നു—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക ॥ २ ॥
Verse 3
एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥
ഒരിക്കൽ അവൻ സർവ്വഭോഗസമ്പന്നനായി, ദേവന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി, അപ്സരാഗണങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരിക്കെ ബൃഹസ്പതിയോട് സംസാരിച്ചു ॥ ३ ॥
Verse 4
इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥
ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബൃഹസ്പതേ! മഹാഭാഗ, സർവ്വതത്ത്വാർത്ഥകോവിദ! ഹേ പ്രഭോ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അതീത കല്പത്തിൽ സൃഷ്ടി എങ്ങനെയായിരുന്നു? ॥ ४ ॥
Verse 5
इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥
ദയവായി യഥാക്രമവും യഥാവത്തും വിശദീകരിക്കണമേ—ഇന്ദ്രൻ എങ്ങനെയൊരു സത്തയായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു, ‘വിവുധ’ ദേവഗണം എങ്ങനെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു, അവർക്കു നിശ്ചിതമായ കർമങ്ങളും കർത്തവ്യങ്ങളും എന്തൊക്കെയാണെന്ന്.
Verse 6
बृहस्पतिरुवाच । न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे ॥ ६ ॥
ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു—ഹേ ശക്രാ! വിധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്) ഇന്നലെ എന്തു ചെയ്തുവെന്നതുപോലും എനിക്ക് അറിയില്ല; ഇന്നത്തെ ദിവസത്തിലെ സംഭവങ്ങളും എനിക്ക് ദുർജ്ഞേയമായി തോന്നുന്നു.
Verse 7
मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं तेऽद्य कथयामि निशामय ॥ ७ ॥
മനുക്കൾ ഇതിനകം സമതീതരായി; അവരെ പറയുവാൻ പോലും എനിക്ക് കഴിവില്ല. അവരെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവൻ ആരോ—ഇന്ന് അവനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു; ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക.
Verse 8
सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः ॥ ८ ॥
നിന്റെ നഗരത്തിൽ ‘സുധർമ്മ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഒരാൾ വസിക്കുന്നു; അവൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്ന് ഇവിടെ വന്നിട്ട് ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 9
स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः ॥ ९ ॥
ഈ ഉപദേശം ആ ദ്വിജൻ തന്നെയാണ് അറിയുന്നത്; ഞാൻ പറയുന്നു—ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക. ഗുരു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശക്രൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ചേർന്ന് മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 10
देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ ॥ १० ॥
ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി അവൻ സുധർമാ എന്ന ദിവ്യ സഭാമണ്ഡപ-നിലയത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 11
समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम् ॥ ११ ॥
ബൃഹസ്പതിയോടുകൂടി ദേവപതി എത്തിയതു കണ്ട ദേവർഷി യഥാർഹമായി ആദരത്തോടെ പൂജിച്ചു।
Verse 12
सुधर्मेणार्चितः शंक्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः ॥ १२ ॥
സുധർമയാൽ അർച്ചിതനായ ശങ്കരൻ ആ പരമശ്രീ കണ്ടു മനസ്സിൽ വിസ്മയാവിഷ്ടനായി വിനയത്തോടെ സംസാരിച്ചു।
Verse 13
इंद्र उवाच । अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तांतं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः ॥ १३ ॥
ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബുദ്ധിമാനേ, കഴിഞ്ഞ ബ്രഹ്മകൽപ്പത്തിന്റെ വൃത്താന്തം നീ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ പറയുക; ഞാൻ യാജകരോടുകൂടെ ഇതു ചോദിക്കാനായി വന്നിരിക്കുന്നു।
Verse 14
गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्योऽपि दिवि स्थितः ॥ १४ ॥
ഹേ സുവ്രത, നിദ്ര വിട്ടുണർന്ന ദേവന്മാരെ നീ അറിയുന്ന ആ സത്യം ഞങ്ങളോട് പറയുക; കൂടാതെ സ്വർഗത്തിൽ വസിച്ച് ഞങ്ങളേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ആരെന്നു വിശദീകരിക്കൂ।
Verse 15
तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परंतप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो ॥ १५ ॥
ഹേ പരന്തപ പ്രഭോ! തേജസ്, യശസ്, കീർത്തി, ജ്ഞാനം, ദാനം അല്ലെങ്കിൽ തപസ്—ഏത് ഉപായത്താൽ ഒരാൾ നിങ്ങളെപ്പോലെ ആകുന്നു?
Verse 16
इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि ॥ १६ ॥
ദേവരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുദർമൻ അപ്പോൾ മന്ദഹാസത്തോടെ, വിനയത്തിൽ നിറഞ്ഞവനായി, മുൻവൃത്തം യഥാവിധി വിവരിച്ചു.
Verse 17
सुधर्म उवाच । चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥
സുദർമൻ പറഞ്ഞു—ചതുര്യുഗങ്ങളുടെ ആയിരം ചക്രങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിനമെന്നു പറയുന്നു. ഹേ ശക്രാ! ഒരു ദിനത്തിൽ പതിനാലു മനുക്കൾ ഉണ്ടാകും.
Verse 18
इंद्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इंद्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव ॥ १८ ॥
പതിനാലു ഇന്ദ്രന്മാർ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ദേവന്മാരും പലവിധമായി വേറേവേറെയുണ്ട്. ആ ഇന്ദ്രന്മാരുടെയും മനുക്കളുടെയും മുതലായവരുടെയും (അധിപതി) വാസവനാണ്.
Verse 19
तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १९ ॥
തേജസ്, ലക്ഷ്മി, പ്രഭാവം, ബലം—ഇവയിൽ അവർ സമന്മാർ. ഇനി ഞാൻ അവരുടെ നാമങ്ങൾ പറയും; നീ മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി കേൾക്കുക.
Verse 20
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥
ആദ്യം സ്വായംഭുവ മനു; തുടർന്ന് സ്വാരോചിഷ മനു. പിന്നെ ഉത്തമനും താമസനും, കൂടാതെ റൈവതനും ചാക്ഷുഷനും മനുക്കളായി വന്നു॥২০॥
Verse 21
वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः ॥ २१ ॥
വൈവസ്വത മനുവാണ് ഇപ്പോഴത്തെ യുഗത്തിലെ മനു. എട്ടാമൻ സൂര്യസാവർണി; ഒൻപതാമൻ ദക്ഷസാവർണി—സകല ദേവഹിതത്തിൽ നിരതൻ॥২১॥
Verse 22
दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः ॥ २२ ॥
പത്താമൻ ബ്രഹ്മസാവർണി; തുടർന്ന് ധർമസാവർണികൻ. പിന്നെ രുദ്രസാവർണി; അതിനുശേഷം റോചമാനൻ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥২২॥
Verse 23
भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिंद्रांश्च वक्ष्यामि श्रृणुष्व विबुधर्षभ ॥ २३ ॥
ഭൗത്യൻ പതിനാലാമത്തെ മനുവായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവരാണ് മനുക്കൾ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇനി ദേവന്മാരെയും ഇന്ദ്രന്മാരെയും ഞാൻ വിവരിക്കും—ഹേ വിബുധശ്രേഷ്ഠാ, ശ്രവിക്കൂ॥২৩॥
Verse 24
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिंद्रो महापतिः ॥ २४ ॥
സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ദേവന്മാർ ‘യാമ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെട്ടു. ശചീപതി അവരുടെ ഇന്ദ്രനായി, മഹാധിപതിയായി പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു॥২৪॥
Verse 25
पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः ॥ २५ ॥
സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിൽ പാരാവതരും തുഷിതരുമെന്ന ദേവഗണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; സർവ്വസമ്പത്തുകളാൽ സമന്വിതനായ ദേവേന്ദ്രന്റെ നാമം വിപശ്ചിത് ആയിരുന്നു.
Verse 26
सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिंद्रः सुशांतिश्च तृतीये परिकीर्तितः ॥ २६ ॥
അതുപോലെ സുധാമാനർ, സത്യർ, ശിവർ, പ്രർത്തദനർ എന്നിങ്ങനെ ഗണങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവരിൽ തൃതീയ ഗണത്തിന്റെ ദേവേന്ദ്രൻ ‘സുശാന്തി’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 27
सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिंद्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥
സുതർ, പാരാഹരർ, സുത്യർ, അസുധിയർ—ഇവരിൽ ഇന്ദ്രൻ ‘ശിവൻ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; താമസ മന്വന്തരാന്തരത്തിൽ അവൻ ‘ശക്രൻ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിഭാ’ എന്ന നാമമുള്ള ദേവപതി അഞ്ചാമൻ എന്നു കീര്ത്തിതൻ.
Verse 28
अमिताभादयो देवाः षष्ठेऽपि च तथा श्रृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषामिंद्रो मनोजवः ॥ २८ ॥
ആറാമത്തെ (ഗണം) കുറിച്ചും കേൾക്കുക—അമിതാഭ മുതലായ ദേവന്മാർ അവിടെയുണ്ട്. ആര്യ മുതലായ വിബുധർ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അവരിൽ ഇന്ദ്രൻ ‘മനോജവ’ ആകുന്നു.
Verse 29
आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरंदरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः ॥ २९ ॥
വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ മുതലായ ദേവഗണങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു; ഇന്ദ്രൻ ‘പുരന്ദരൻ’ എന്നു പ്രസ്താവിതൻ, സർവ്വകാമസിദ്ധിയാൽ സമന്വിതൻ.
Verse 30
अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिंद्रो बलिः स्मृतः ॥ ३० ॥
സുതപ മുതലായ ആ വിബുധർ ‘അപ്രമേയർ’ എന്നു പ്രസിദ്ധർ. വിഷ്ണുപൂജയുടെ പ്രഭാവത്താൽ അവരുടെ ഇന്ദ്രൻ (അധിപൻ) ബലിയെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥
Verse 31
पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥
ഒൻപതാം ഗണത്തിൽ പാര മുതലായ ദേവർ; അവരുടെ ഇന്ദ്രൻ ‘അദ്ഭുതൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. പത്താം ഗണത്തിൽ സുവാസന മുതലായ വിബുധർ പ്രസ്താവിതർ॥
Verse 32
शांतिर्नाम च तत्रेंद्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहंगॄमाद्या देवाश्च तेषामिंद्रो वृषः स्मृतः ॥ ३२ ॥
അവിടെ ഇന്ദ്രന്റെ നാമം ‘ശാന്തി’; അവൻ സർവ്വഭോഗസമന്വിതൻ. വിഹംഗ മുതലായ ദേവർ അവന്റെ അധീനർ; അവരുടെ ഇന്ദ്രൻ ‘വൃഷ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥
Verse 33
एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । ऋभुनामा च देवेंद्रो हरिनाभास्तथा सुराः ॥ ३३ ॥
ഇപ്പോൾ പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും വിഷയങ്ങൾ കേൾക്കുക; ഞാൻ നിനക്കു വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ദേവേന്ദ്രന്റെ നാമം ‘ഋഭു’; കൂടാതെ ‘ഹരിനാഭ’ എന്ന സുരഗണവും ഉണ്ട്॥
Verse 34
सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमेऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिंद्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥
പതിമൂന്നാം മന്വന്തരത്തിൽ സുത്രാമൻ മുതലായ ദേവർ പ്രസിദ്ധർ. അവരുടെ ഇന്ദ്രനായി മഹാവീര്യൻ ‘ദിവസ്പതി’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു॥
Verse 35
चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इंद्रा देवाश्च तत्त्वतः ॥ ३५ ॥
പതിനാലാം മന്വന്തരത്തിൽ ദേവഗണങ്ങൾ ‘ചാക്ഷുപ’രെന്നു പ്രസിദ്ധം; ‘ശുചി’ ഇന്ദ്രനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ മനുക്കളും ഇന്ദ്രന്മാരും ദേവസമൂഹങ്ങളും തത്ത്വതഃ നിനക്കു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 36
एकस्मिन्ब्रह्यदिवसे स्वाधिकारं प्रभुंजते ॥ ३६ ॥
ഒരു ബ്രഹ്മദിവസത്തിനുള്ളിൽ അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ നിശ്ചിത അധികാരവും പദപരിധിയും അനുഭവിച്ച് (നിർവഹിച്ച്) ഇരിക്കുന്നു.
Verse 37
लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः ॥ ३७ ॥
എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും എല്ലാ സൃഷ്ടിചക്രങ്ങളിലും സൃഷ്ടി ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളതെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ കർത്താക്കൾ അനേകം—അവരുടെ എണ്ണം ഏതു പണ്ഡിതൻ അറിയും?
Verse 38
मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तोऽस्म्यद्य द्विजोत्तम ॥ ३८ ॥
ഞാൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അനേകം ബ്രഹ്മാക്കൾ കടന്നുപോയി. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഇന്നും അവരുടെ എണ്ണം എണ്ണാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല.
Verse 39
स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं श्रृणुष्व मे । चत्वारो मनवोऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा ॥ ३९ ॥
സ്വർഗ്ഗലോകം ലഭിച്ചാലും, സമയം ഉള്ളത്രയും എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക. നാല് മനുക്കൾ കഴിഞ്ഞുപോയി; എന്റെ ശ്രീ-സമൃദ്ധിയും അത്യന്തം വിപുലമായിരുന്നു.
Verse 40
स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं श्रृणुष्व मे ॥ ४० ॥
ഹേ പ്രഭോ! എനിക്ക് ഇവിടെ തന്നേ നൂറുകോടി യുഗങ്ങൾ താമസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിന് ശേഷം ഞാൻ കർമ്മഭൂമി (മനുഷ്യലോകം) പ്രാപിക്കും; എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക.
Verse 41
मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४१ ॥
ഹേ സുവ്രതാ! ഞാൻ പണ്ടുകാലത്ത് ചെയ്ത ഒരു കർമ്മം നിന്നോട് പറയും; അത് പറയുന്നവർക്കും കേൾക്കുന്നവർക്കും സകലപാപവും നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
Verse 42
अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥ ४२ ॥
ഹേ ശക്രാ! പണ്ടെ ഞാൻ ഒരു കഴുകനായിരുന്നു—വിശേഷമായി പാപി—ഭൂമിയിൽ പാർത്തു അശുദ്ധ മാംസം മാത്രം ഭക്ഷിച്ചവൻ.
Verse 43
एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहांगणे ॥ ४३ ॥
ഹേ പ്രഭോ! ഒരിക്കൽ ഞാൻ വിഷ്ണുഗൃഹത്തിന്റെ പ്രാകാരത്തിൽ നിന്നിരുന്നു; സന്ധ്യാസമയത്ത് വേട്ടക്കാരന്റെ ആയുധം കൊണ്ടു വീണു വിഷ്ണുവിന്റെ ക്ഷേത്രമുറ്റത്തിൽ പതിച്ചു.
Verse 44
मयि कंठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः ॥ ४४ ॥
പ്രാണൻ കണ്ഠത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, മാംസലോഭിയായ ഭഷണൻ എന്നെ തന്റെ താടികളിൽ പിടിച്ചു; മറ്റു നായ്ക്കളും എന്നെ കീറിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 45
वहन्मां स्वमुखेनैव भीतोऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मंदिरं प्रभो ॥ ४५ ॥
തന്റെ തന്നെ വായിൽ എന്നെ വഹിച്ച്, മറ്റുള്ളവരുടെ ഭീഷണിയും പരിഹാസവും കണ്ടു ഭയപ്പെട്ട്, ഹേ പ്രഭോ, അവൻ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ആ ക്ഷേത്രത്തെ പ്രദക്ഷിണയായി ചുറ്റി നടന്നു।
Verse 46
तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यंतरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम् ॥ ४६ ॥
ആ പ്രവൃത്തിയാൽ തന്നെ ജഗത്തിനെ വ്യാപിക്കുന്ന അന്തര്യാമിയായ പരമാത്മാവ് പ്രസന്നനായി, എനിക്കും ആ നായയ്ക്കും പരമപദം ദാനമായി നൽകി।
Verse 47
प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृशं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ट किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४७ ॥
ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ! വെറും ആചാരമായി പ്രദക്ഷിണ ചെയ്താലും ഇത്തരമൊരു ഫലം ലഭിക്കുന്നു; പിന്നെ വിധിപൂർവ്വം സമ്യക് അർച്ചന ചെയ്താൽ ഫലം എത്ര മഹത്തായിരിക്കും!
Verse 48
इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतोऽभवत् ॥ ४८ ॥
മഹാത്മാവായ സുധർമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ മനസ്സിൽ ആനന്ദിച്ചു, ഹരിപൂജയിൽ നിരതനായി।
Verse 49
तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयंति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ ४९ ॥
എങ്കിലും ഭാരതത്തിൽ ജന്മം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ അമരദേവന്മാരും ദേവേശനായ രോഗരഹിതനായ നാരായണനെ സമ്യക് അർച്ചിക്കുന്നു; ആ ദേവന്മാരെയേ ബ്രഹ്മാദി ദേവഗണങ്ങൾ നിരന്തരം ആദരിച്ച് പൂജിക്കുന്നു।
Verse 50
नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बंधस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः ॥ ५० ॥
നാരായണാനുസ്മരണത്തിൽ നിത്യം തത്പരരായി പരിഗ്രഹഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച മഹാത്മാക്കൾക്ക് ഉഗ്രസംസാരഭവത്തിന്റെ ബന്ധം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ആ സംഗത്തിലേക്ക് ആകർഷിതരായാലും അവർ മോക്ഷത്തിന്റെ ഭാഗികളായിരിക്കും.
Verse 51
ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयंति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियांति हृष्टाः ॥ ५१ ॥
പ്രതിദിനം സംഗമോഹം വിട്ട് ഗരുഡവാഹനനായ നാരായണനെ അർച്ചിക്കുന്നവർ, പാപസമൂഹങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം പൂർണ്ണമായി വിമുക്തരായി, ആനന്ദത്തോടെ വിഷ്ണുവിന്റെ അത്യന്തം ശുഭമായ പദം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 52
ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरंति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबंति ॥ ५२ ॥
രാഗരഹിതരായി പരാ-അപര തത്ത്വം അറിയുന്ന മനുഷ്യർ ദേവഗുരുവായ നാരായണനെ നിരന്തരം സ്മരിക്കുന്നു. ആ ധ്യാനത്താൽ അവരുടെ ചൈതന്യം പാപരഹിതമാകുന്നു; അവർ വീണ്ടും മാതാവിന്റെ മുലപ്പാൽ കുടിക്കുകയില്ല (അഥവാ പുനർജന്മമില്ല).
Verse 53
ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णांघ्रपद्मभजने रतचेतनास्च । ते वै पुंनति च जगंति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः ॥ ५३ ॥
ഹരികഥ ശ്രവണത്താൽ ദോഷങ്ങൾ കഴുകിപ്പോയി, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മഭജനത്തിൽ ചിത്തം രതമായവർ സത്യത്തിൽ ലോകങ്ങളെ പവിത്രമാക്കുന്നു. അവരുടെ സാന്നിധ്യവും സംഭാഷണവും മാത്രത്താലും പാവനത ലഭിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഹരിയേ പൂജ്യൻ.
Verse 54
हरिपूजापरा यत्र महांतः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज ॥ ५४ ॥
ഹേ ദ്വിജാ! ശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ള മഹാത്മാക്കൾ ഹരിപൂജയിൽ പരായണരായിരിക്കുന്നിടത്തുതന്നെ സർവ്വ മംഗളവും കൂടിച്ചേരുന്നു—താഴ്ന്ന നിലത്തേക്ക് വെള്ളം സ്വാഭാവികമായി ചേരുന്നതുപോലെ.
Verse 55
हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम् ॥ ५५ ॥
ഹരിയേ പരമബന്ധു; ഹരിയേ പരമഗതി, പരമാശ്രയം. അതുകൊണ്ട് ഹരിയേ പൂജ്യൻ; അവൻ തന്നെയാണ് ചൈതന്യത്തിന്റെ കാരണമ്.
Verse 56
स्वर्गापवर्गफलदं सदानंदं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति ॥ ५६ ॥
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! പൂജ്യനായവന് ഇത് പരമ ശ്രേയസ്സാകും—സ്വർഗ്ഗവും അപവർഗ്ഗവും (മോക്ഷം) ഫലം നൽകുന്നതും, നിത്യാനന്ദമയവും, നിരാമയവും.
Verse 57
पूजयंति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति ॥ ५७ ॥
നിഷ്കാമരായി ശുദ്ധമനസ്സോടെ ഹരിയെ പൂജിക്കുന്നവർക്ക്, പ്രസന്നഹൃദയനായ വിഷ്ണു എല്ലാ (യോഗ്യമായ) ആഗ്രഹങ്ങളും അനുഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 58
यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम ॥ ५८ ॥
ആരെങ്കിലും സുസമാഹിതനായി ഇത് ശ്രവിക്കുകയോ പാരായണം/ജപം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ, ഹേ മുനിവരോത്തമാ, അവൻ അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 59
इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते ॥ ५९ ॥
ഹേ ദ്വിജാ! ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിനക്കു ഹരി-പൂജയുടെ ഫലം വിശദീകരിച്ചു. സംക്ഷേപമായാലും വിപുലമായാലും, ഇനി ഞാൻ നിനക്കു മറ്റെന്തു പറയണം?
Frequently Asked Questions
It situates dharma and divine governance within cyclic cosmic time (manvantara-dharma), showing that offices like Manu and Indra are recurring roles within Brahmā’s day; this frames devotion and ritual merit as operating within a vast, ordered cosmology.
It teaches that contact with Viṣṇu’s temple and acts like pradakṣiṇā carry intrinsic devotional potency; even unintended performance can yield purification and uplift when oriented around Hari, while intentional worship is said to grant even greater fruit.
It repeatedly elevates Hari-bhakti—hearing Hari’s narratives, worship at Kṛṣṇa’s feet, desireless remembrance of Nārāyaṇa—as the direct cleanser of sin and the cause of freedom from rebirth, culminating in attainment of Viṣṇu’s abode.