Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ആ ഉത്തമമായ മൈഥില ആത്മവിദ്യ കേട്ട്, ഉദാരബുദ്ധിയായ നാരദൻ സന്തോഷത്തോടെ സ്നേഹപൂർവ്വം വീണ്ടും സനന്ദനനെ ചോദിച്ചു।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, ഹേ ദയാനിധേ, ആധ്യാത്മികം മുതലായ ത്രിവിധ താപങ്ങൾ അനുഭവിക്കാതിരിക്കാൻ എങ്ങനെ എന്നെ ഉപദേശിക്കണമേ; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശരണാഗതനാണ്।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പണ്ഡിതാ! ഇവിടെ ജനിച്ച ദേഹധാരിയുടെ ദുഃഖം ത്രിവിധമാണ്; അത് ഗർഭത്തിലും ജന്മം, ജര മുതലായ അവസ്ഥകളിലും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

അതിശയ ഉല്ലാസവും ചാഞ്ചല്യവും നീങ്ങിയ, ഏകരസ പരമാനന്ദസ്വഭാവനായ ഭഗവാന്റെ പ്രാപ്തിയേ—ഏകമാത്ര അത്യന്തിക (അനന്ത) ഔഷധമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

അതുകൊണ്ട് ആ പരമലക്ഷ്യത്തിന്റെ പ്രാപ്തിക്കായി പണ്ഡിതന്മാർ പരിശ്രമിക്കണം. ഹേ മഹാമുനേ! അതിന്റെ പ്രാപ്തിക്കുള്ള കാരണജ്ഞാനവും, സാധനമായ കർമവും—ഇരണ്ടും ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

ജ്ഞാനം രണ്ടുവിധമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു—ആഗമം (ശാസ്ത്രപരമ്പര) നിന്നുയരുന്നതും വിവേകത്തിൽ നിന്നുയരുന്നതും. ശബ്ദബ്രഹ്മം ആഗമമയം; പരബ്രഹ്മം വിവേകജം.

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

വേദാർത്ഥം സ്മരിച്ച് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ മനുവും പറഞ്ഞു. അതിനാൽ ഇവിടെ ഞാൻ സുസ്പഷ്ടമായി പ്രസ്താവിക്കുന്ന ഈ ഉപദേശം ശ്രവിക്കുവിൻ.

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

ബ്രഹ്മം രണ്ടുരൂപമായി അറിയേണ്ടതാണ്—ശബ്ദബ്രഹ്മവും പരബ്രഹ്മവും. ശബ്ദബ്രഹ്മത്തിൽ നിഷ്ണാതനായവൻ പരബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

ആഥർവണീ ശ്രുതി പറയുന്നു—രണ്ട് വിദ്യകൾ അറിയേണ്ടതാണ്. പരമവിദ്യ അക്ഷരപ്രാപ്തി നൽകുന്നത്; അപരവിദ്യ ഋഗ്വേദാദി വേദസമൂഹമയമാണ്.

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

ആ പരമതത്ത്വം അവ്യക്തം, അജരം, നിഃസ്പൃഹം, അജം, അവ്യയം. അത് അനിർദേശ്യവും അരൂപവും; എങ്കിലും ദിവ്യാർത്ഥത്തിൽ കൈകാൽ മുതലായവയോടെ യുക്തമാണ്.

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

സൂരിമാർ/ജ്ഞാനികൾ ആ പരമപ്രഭുവിനെ ദർശിക്കുന്നു—അവൻ വിഭു, സർവഗതൻ, നിത്യൻ, സകലഭൂതങ്ങളുടെ യോനി; സ്വയം അകാരണം. അവനാൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം വ്യാപിച്ചു പരന്നിരിക്കുന്നത്.

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

അതേ ബ്രഹ്മം, അതേ പരമധാമം; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അതിനെ ധ്യാനിക്കണം. ശ്രുതിവാക്യങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കുന്ന ആ സൂക്ഷ്മതത്ത്വം—വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം അതുതന്നെ.

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

പരമാത്മാവിന്റെ അതേ സ്വരൂപം ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ഭഗവാൻ’ പദം ആ അക്ഷയാത്മാവിനായി നിശ്ചിത വാചകമാണ്.

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിച്ച അർത്ഥത്തിന്റെ തത്ത്വം അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഏതു ജ്ഞാനത്താൽ അറിയപ്പെടുന്നുവോ—ആ ജ്ഞാനത്തെ പരമമെന്നു അറിയുക; അത് വെറും വേദത്രയീമയത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്.

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, വാക്കുകളുടെ പരിധിക്ക് അപ്പുറമുള്ള ആ ബ്രഹ്മനെയും പൂജയിൽ ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പദം ഉപചാരാർത്ഥമായി (പരമ്പരാഗതമായി) മാത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

ശുദ്ധവും മഹാവിഭൂതി-സ്വരൂപവുമായ പരബ്രഹ്മനിൽ—സർവകാരണകാരണനായ അവനിൽ—‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പദം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘ഭ’ അക്ഷരത്തിന് ഇരട്ട അർത്ഥം—‘ജ്ഞേയം’ (അറിയേണ്ടത്)യും ‘ജ്ഞാതാ’ (അറിയുന്നവൻ)യും; അതിനാൽ, ഹേ മുനേ, ‘ഗ’ അക്ഷരം ‘ആഗമങ്ങളുടെ പിതാവ്’ എന്നും ‘സ്രഷ്ടാവ്’ എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

സമ്പൂർണ്ണ ഐശ്വര്യം, വീര്യം, യശസ്, ശ്രീ-സമൃദ്ധി, കൂടാതെ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും—ഈ ആറും ‘ഭഗ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

സകലഭൂതങ്ങളും ഭൂതാത്മനായ അഖിലാത്മനിൽ വസിക്കുന്നു. അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും അവശേഷമില്ലാതെ അധിവസിക്കുന്നതിനാൽ ‘വ’ അക്ഷരത്തിന്റെ അർത്ഥം അവ്യയൻ (അവിനാശി) ആകുന്നു.

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

ഹേ സത്തമാ! അതുപോലെ ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന മഹാശബ്ദം പരബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ വാസുദേവനോടല്ലാതെ മറ്റാരോടും ബന്ധപ്പെട്ടതല്ല.

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

ആ സന്ദർഭത്തിൽ ഈ ശബ്ദം പൂജ്യമായ തത്ത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുകയും പരിഭാഷാ-നിയമത്തോടുകൂടി വരികയും ചെയ്യുന്നു. അവിടെ ഇത് ഉപചാരാർഥമല്ല; മറ്റിടങ്ങളിൽ മാത്രം ഉപചാരമായി (ലക്ഷണമായി) പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

ഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും പ്രളയവും, അവരുടെ വരവും പോക്കും, കൂടാതെ വിദ്യയും അവിദ്യയും അറിയുന്നവൻ—അവനെയാണ് ‘ഭഗവാൻ’ എന്നു വിളിക്കേണ്ടത്.

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

സമ്പൂർണ്ണ ജ്ഞാനം, ശക്തി, ബലം, ഐശ്വര്യം, വീര്യം, തേജസ്—അവശേഷമില്ലാതെ—‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിന്ദ്യഗുണാദികളിൽ നിന്നു പൂർണ്ണമായി വിമുക്തമായിരിക്കുമ്പോഴേ.

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

സകലഭൂതങ്ങളും ആ പരമാത്മനിൽ വസിക്കുന്നു; അവൻ സകലഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള അന്തർവാസം കൊണ്ടുതന്നെ ‘വാസുദേവൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

മുന്‍പ് ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കേശിധ്വജൻ ഖാണ്ഡിക്യ ജനകനോട് അനന്തനായ വാസുദേവന്റെ നാമത്തിന്റെ തത്ത്വാർത്ഥം വിശദീകരിച്ചു.

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

അവൻ സകലഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള അന്തർവാസം ചെയ്യുന്നു; സകലഭൂതങ്ങളും അവനിൽ വസിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് വാസുദേവൻ തന്നെയാണ് ലോകങ്ങളുടെ ധാതാവും വിധാതാവും, പ്രഭു.

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

ഹേ മുനേ! അവൻ സകലഭൂതങ്ങളുടെ പ്രകൃതിയും അതിന്റെ വികാരങ്ങളും, ഗുണാദിദോഷങ്ങളും അതിക്രമിച്ചവൻ. സർവാവരണാതീതനായ അഖിലാത്മൻ അവൻ തന്നേ; ഭുവനങ്ങൾക്കിടയിലെ സമസ്ത അന്തരാളവും അവനാൽ പരിവ്യാപ്തമാണ്.

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

അവൻ സമസ്ത മംഗളഗുണങ്ങളുടെ സാരം, ഗുണസ്വരൂപനായ ഭഗവാൻ. അതിദുഃഖം മൂടിയ സൃഷ്ടിയിലുമെങ്കിലും അവൻ സ്വേച്ഛയാൽ ഇഷ്ടമായ മഹാരൂപം ധരിച്ചു സർവ്വജഗത്തിന്റെ ഹിതം സാധിക്കുന്നു.

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

അവനിൽ തേജസ്, ബലം, ഐശ്വര്യം, മഹാബോധം—സ്വവീര്യവും ശക്തിയും മുതലായ ഗുണങ്ങളോടുകൂടെ—അഖണ്ഡ നിധിയായി സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ പരാത്പരൻ; പരാ-അപര ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ; അവനിൽ ക്ലേശാദികൾ ഒരിക്കലുമില്ല.

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

അവൻ തന്നെയാണ് ഈശ്വരൻ—വ്യഷ്ടിയും സമഷ്ടിയും എന്ന ഇരുരൂപങ്ങളുള്ളവൻ; അവന്റെ സ്വരൂപം അവ്യക്തവും പ്രസ്ഫുടവും. അവൻ സർവേശ്വരൻ, സൃഷ്ടിയുടെ സമഗ്രക്രമം അറിയുന്നവൻ, സമസ്തശക്തിസമ്പന്നൻ; ‘പരമേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

ഏതിനാൽ ആ പരമൻ—സർവ്വദോഷരഹിതൻ, ശുദ്ധൻ, പരൻ, നിർമലസ്വരൂപൻ—അറിയപ്പെടുന്നുവോ; ഏതിനാൽ അവൻ പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടതുപോലെ ശരിയായി അവഗമിക്കപ്പെടുന്നുവോ—അതേ ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു പറയുന്നു. ഇതല്ലാത്തത് ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് ഉക്തം.

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

സ്വാധ്യായവും സംയമവും വഴി ആ പുരുഷോത്തമൻ സത്യമായി ദർശിക്കപ്പെടുന്നു. അവനെ പ്രാപിപ്പിക്കുന്ന കാരണമായ ബ്രഹ്മം—ഹേ നീ—ഇതേ ശരിയായി ഗ്രഹിച്ച് ആചരിക്കണം.

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

സ്വാധ്യായത്തിൽ നിന്ന് യോഗത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം; യോഗത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും സ്വാധ്യായത്തിലേക്ക് മടങ്ങണം. സ്വാധ്യായ-യോഗസിദ്ധിയാൽ പരമാത്മാവ് സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

അത് ദർശിക്കുവാൻ ‘കണ്ണ്’ സ്വാധ്യായമാണ്; അതുപോലെ പരമമായ യോഗശാസനവും. ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിച്ചവനെ മാംസചക്ഷുവാൽ കാണാൻ കഴിയില്ല.

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, ആ യോഗം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയചെയ്ത് പറയുക. അത് അറിഞ്ഞാൽ സർവ്വാധാരനായ പരമേശ്വരനെ ഞാൻ ദർശിക്കുമാറാകട്ടെ.

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു— കേശിധ്വജൻ പണ്ടുകാലത്ത് മഹാത്മാവായ ഖാണ്ഡിക്യനോടും രാജാവ് ജനകനോടും യോഗം ഉപദേശിച്ചതുപോലെ, ഞാനും നിനക്ക് ആ യോഗം വിവരിക്കുന്നു.

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഖാംങിക്യൻ ആരായിരുന്നു? കേശിധ്വജൻ ആരായിരുന്നു? യോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അവരുടെ സംവാദം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ധർമധ്വജൻ എന്നൊരു ജനകൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവനിൽ നിന്ന് അമിതധ്വജൻ ജനിച്ചു. അവന്റെ സഹോദരൻ കൃതധ്വജൻ എന്ന രാജാവ് സദാ ആത്മവിദ്യയിൽ രതനായിരുന്നു.

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

കൃതധ്വജന്റെ പുത്രൻ ദ്വിജനായ കേശിധ്വജൻ; ‘ധന്യൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. അമിതധ്വജന്റെ പുത്രനും ഖാണ്ഡിക്യൻ; അവനെ ‘ജനകൻ’ എന്നും വിളിച്ചു.

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

ഖാണ്ഡിക്യൻ തന്റെ സ്വരാജ്യത്തിൽ നിന്ന് പതനമേറ്റ ശേഷം കർമമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പുരോഹിതനും മന്ത്രിമാരും കൂടെ, അല്പസാധനങ്ങളോടെ അവൻ മുന്നേറി.

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട അവൻ പിന്നീട് ദുർഗ്ഗമമായ വനത്തിൽ വസിച്ചു. അവിടെയും ജ്ഞാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് അവൻ അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി.

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ സ്ഥാപിതനായി അവൻ സ്വയം മരണത്തെയും കടക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനായി. ഹേ യോഗവിദ്യജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ! ഒരിക്കൽ യജ്ഞം നടക്കുമ്പോൾ ഇതു സംഭവിച്ചു.

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

നിര്ജന വനത്തിൽ ഒരു ഉഗ്രവ്യാഘ്രൻ അവന്റെ ധേനുവിനെ വധിച്ചു. തുടർന്ന് രാജാവും ഋത്വിജനും, വ്യാഘ്രം ഗാവിനെ കൊന്നതായി അറിഞ്ഞ്, അത്യന്തം ആശങ്കയിൽ ആകുലരായി.

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

അവൻ പ്രായശ്ചിത്തത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു—“ഇവിടെ എന്താണ് വിധിക്കേണ്ടത്?” അവർ പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല; കശേരുവിനോട് ചോദിക്കണം.”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

കശേരുവും അവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ—“തഥാസ്തു,” ഹേ നാരദാ എന്നു പറഞ്ഞു. “ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ശുനകനെ ചോദിക്കൂ; അവൻ വേദജ്ഞൻ, അവൻ തന്നെ വിശദീകരിക്കും.”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

അവൻ അവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ചോദിച്ചു. അവനും പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനേ, ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ കശേരുവുമില്ല, ഞാനും ഇല്ല, മറ്റാരുമില്ല (അങ്ങനെ).”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

നിന്റെ ശത്രുവിനെ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ അറിയൂ—നീ ജയിച്ച ഖാണ്ഡിക്യൻ. അവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനേ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ തന്നെ അവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ആത്മരിപു, അകത്തെ ശത്രു സംബന്ധിച്ച് ചോദിക്കും.”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

അവൻ യാഗത്തിലേക്ക് വന്ന് സത്യമായി എന്നെ വധിച്ചാൽ, ചോദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ എന്റെ ശത്രുവേ തന്നെ പ്രായശ്ചിത്തവിധി സ്വയം പറയും.

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“അപ്പോൾ, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, നിങ്ങളുടെ യോഗം തടസ്സമില്ലാതെ പൂർണ്ണമാകും.” എന്നു പറഞ്ഞ് കൃഷ്ണാജിനം ധരിച്ച രാജാവ് രഥത്തിൽ കയറി.

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

അവൻ ഖാണ്ഡിക്യ രാജാവ് പാർത്തിരുന്ന വനത്തിലേക്ക് പോയി. അവൻ വരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ഖാംജഡിക്യ—തന്റെ ശത്രുവിനെ—നോക്കി നിന്നു.

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, വില്ല് കെട്ടിയ നിലയിൽ അവൻ സംസാരിച്ചു. ഖാണ്ഡിക്യൻ പറഞ്ഞു—“കൃഷ്ണാജിനചർമ്മം എന്ന കവചഭാവം കൊണ്ടാണ് നീ ഞങ്ങളെ വധിക്കുക.”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

നീ ‘ഞാൻ കൃഷ്ണാജിനം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ എന്നെ പ്രഹരിക്കില്ല’ എന്നു കരുതുന്നു. എന്നാൽ പറയുക, മൂഢനേ! മൃഗങ്ങളുടെ പുറംമേലും കൃഷ്ണാജിനം ഇല്ലയോ?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

എവർക്കെതിരെയോ എന്റെ ഉഗ്രവും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടത് വ്യർഥമായി എന്നു കരുതി—ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നെ വധിക്കും; എന്നിൽ നിന്ന് നീ ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“ദുർബുദ്ധിയേ! നീ ആത്തതായിയാണ്, എന്റെ രാജ്യം കവർന്ന ശത്രുവാണ്!” എന്ന്. കേശിധ്വജൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഖാണ്ഡിക്യാ, ഒരു സംശയം ചോദിക്കാനാണ് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വന്നത്।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

ആലോചിച്ച് അവൻ നിന്നെ കൊല്ലാതിരിക്കാമെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു; ക്രോധവും അമ്പും അടക്കി, അമ്പ് വിട്ടില്ല. പിന്നെ മന്ത്രിമാരോടും പുരോഹിതനോടും കൂടി അവൻ ഏകാന്തസ്ഥാനത്തേക്ക് പിന്മാറി।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

മഹാമതി ഖാണ്ഡിക്യൻ എല്ലാവരോടും കൂടി ആലോചിച്ചു. അപ്പോൾ മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞു—“ഈ ശത്രു നമ്മുടെ അധീനതയിൽ വീണിരിക്കുന്നു; അവനെ വധിക്കണം.”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“ഇവർ ഇവിടെ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ ഈ ഭൂമിയൊക്കെയും നിന്റെ അധീനമാകും.” ഖാണ്ഡിക്യനും എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു—“അതെ, അങ്ങനെ തന്നേ; സംശയമില്ല.”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

എന്നാൽ അവൻ ഹതനായാൽ സർവ്വ ഭൂമിയും എന്റെ അധീനമാകും. പരലോകം ജയിച്ചവന് ഈ സമസ്ത പൃഥ്വിയും എന്റേതായിത്തീരും.

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

ഞാൻ അവനെ കൊല്ലാതിരുന്നാൽ, എനിക്ക് ഈ ലോകവിജയം യൗവനത്തിന്റെ ക്ഷണിക അലങ്കാരമത്രേ. പരലോകവിജയം അനന്തം; ഭൂമിവിജയം അല്പകാലം മാത്രം.

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെ കൊല്ലുകയില്ല; അവൻ ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ പറയും. ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് ഖാണ്ഡിക്യൻ ശത്രുവായ രാജാവ് ജനകനെ സമീപിച്ച് സംസാരിച്ചു.

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

നിനക്ക് ചോദിക്കാനുള്ളതെല്ലാം ചോദിക്കൂ; ഞാൻ പറയും. തുടർന്ന്, ഹേ മുനേ, ഹോമധേനുവധം നടന്നതുപോലെ തന്നെ അവൻ സംഭവവിവരം പറഞ്ഞു.

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

പിന്നീട് ആ കാര്യത്തിനുള്ള പ്രായശ്ചിത്തം എന്തെന്നു അവൻ ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം ധർമ്മനിയമപ്രകാരം മുനി കേശിധ്വജന് അതു വിശദീകരിച്ചു.

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

അവിടെ വിധിക്കപ്പെട്ട സമ്പൂർണ്ണ പ്രായശ്ചിത്തവിധി എല്ലാം നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടു. അതിന്റെ അർത്ഥം ഗ്രഹിച്ച അവൻ ആ മഹാത്മാവിൽ നിന്നു തദനുസരിച്ച് അനുവാദം ലഭിച്ചു.

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

യാഗഭൂമിയിലെത്തി അവൻ ക്രമമായി എല്ലാ ക്രിയകളും നിർവഹിച്ചു. വിധിപ്രകാരം ഘട്ടംഘട്ടമായി യാഗം പൂർത്തിയാക്കി, അവസാനം അവഭൃതസ്നാനം ആചരിച്ചു.

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

പിന്നീട് കൃതകൃത്യനായതായി തോന്നിയ രാജാവ് ചിന്തിച്ചു—“എല്ലാ ഋത്വിജന്മാരെയും ഞാൻ പൂജിച്ചു; സഭയിലെ പണ്ഡിത അംഗങ്ങളെയും യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു.”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

അതുപോലെ ധനം തേടുന്നവരെയും അവരുടെ ഇഷ്ടവസ്തുക്കൾ നൽകി ഞാൻ കീഴടക്കി; കാരണം മർത്ത്യലോകത്തിലെ എല്ലാം ഞാൻ നിരീക്ഷിച്ച് അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“എന്റെ മനസ്സ് ഒരു നിശ്ചയവും പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; അത് എനിക്ക് കീഴിലൊട്ടും നിലനിൽക്കുന്നില്ല।” ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാജാവ് മോഹത്തിലും വിഷാദത്തിലും വീണു.

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“ഞാൻ ഖാണ്ഡിക്യനു ഗുരുദക്ഷിണ നൽകിയില്ല” എന്നു മനസ്സിൽ കരുതി, ആ രാജാവ് വീണ്ടും രഥമേറി പുറപ്പെട്ടു।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

സ്വായംഭുവൻ പാർത്തിരുന്ന വനദുർഗ്ഗമസ്ഥാനത്ത് ഖാണ്ഡിക്യനും ഉണ്ടായിരുന്നു. ആയുധം കൈയിൽ പിടിച്ച്, അവൻ വീണ്ടും വരുന്നതു കണ്ട ഖാണ്ഡിക്യൻ സജ്ജനായി।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

അവൻ വധിക്കുവാൻ നിശ്ചയിച്ച് നിന്നു; എന്നാൽ രാജാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു— “ഖാണ്ഡിക്യാ, കോപിക്കരുത്. ഞാൻ നിനക്കു അപകാരം ചെയ്യാൻ വന്നതല്ല.”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

ഗുരുവിന് നൽകേണ്ട പ്രതിദാനം അർപ്പിക്കാനാണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്ന് അറിയുക. നിന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം ഞാൻ യാഗം ശരിയായി നിർവഹിച്ചു।

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിനക്കു നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഗുരുദക്ഷിണ നീ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം വീണ്ടും ആലോചിച്ചു।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

രാജാവ് ചിന്തിച്ചു—“ഇവൻ ഗുരുസംബന്ധമായ ദോഷത്തിന് നിഷ്കൃതി (പ്രായശ്ചിത്തം) ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എങ്കിൽ ഞാൻ എന്താണ് ചോദിക്കേണ്ടത്?” മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞു—“അവനിൽ നിന്ന് മുഴുവൻ രാജ്യം തന്നെ ആവശ്യപ്പെടുക.”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷീണം അനുഭവിക്കാത്ത സൈന്യമുള്ള കൃതർ രാജ്യം അപേക്ഷിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാപതി ഖാണ്ഡിക്യ രാജാവ് ചിരിച്ചു കൊണ്ട് അവരോട് പറഞ്ഞു.

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

ഞങ്ങളുപോലുള്ളവർ എങ്ങനെ അല്പകാലം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന ഭൂമിരാജ്യം ആഗ്രഹിക്കും? മന്ത്രിമാരേ, ഇവിടെ നിങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ സ്വാർത്ഥസാധനമേ നടത്താൻ നോക്കുന്നതു തന്നെയല്ലോ.

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“ഇവിടെ പരമാർത്ഥം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? നിങ്ങൾ ഇതിൽ വിവേകമുള്ളവർ അല്ല.” എന്ന് പറഞ്ഞ് ഖാണ്ഡിക്യൻ കേശിധ്വജ രാജാവിനടുത്തേക്ക് ചെന്നു.

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

അവൻ ചോദിച്ചു—“ഗുരുദക്ഷിണയായി നീ നിർബന്ധമായി എന്ത് നൽകും?” അവൻ “തീർച്ചയായും” എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഖാണ്ഡിക്യൻ അവനോട് പിന്നെയും പറഞ്ഞു.

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

നിങ്ങൾ ആത്മവിജ്ഞാനത്തിലും പരമാർത്ഥസത്യത്തിലും വിവേകശാലിയാണ്. നിങ്ങൾ സമ്മതിച്ചാൽ, ഗുരുനിഷ്ക്രയം—ഗുരുവിന്റെ നിർണായക മോക്ഷമാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം—എനിക്ക് ദയചെയ്യുക.

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

ഈ ക്ലേശം ശമിപ്പാൻ മതിയായ ആചാരം ഏതാണ്, അത് പറയുക. കേശിധ്വജൻ പറഞ്ഞു—മുളകളില്ലാത്ത (തടസ്സരഹിത) എന്റെ രാജ്യം നീ എന്തുകൊണ്ട് ചോദിച്ചില്ല?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

ക്ഷത്രിയർക്കു രാജ്യലാഭത്തേക്കാൾ പ്രിയമായത് മറ്റൊന്നുമില്ല. ഖാണ്ഡിക്യൻ പറഞ്ഞു—കേശിധ്വജാ, മനസ്സിലാക്കുക; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിന്നോട് അത് (രാജ്യം) അപേക്ഷിച്ചില്ല.

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

പണ്ഡിതർ സ്വാർത്ഥഭോഗത്തിനായി സമ്പൂർണ്ണ രാജ്യം ലാലസിക്കുകയില്ല. ക്ഷത്രിയന്റെ ധർമ്മം ഇതാണ്—പ്രജകളെ നീതിപൂർവ്വം പരിപാലിച്ചു സംരക്ഷിച്ച് ഭരിക്കുക.

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

ധർമ്മയുദ്ധത്തിൽ സ്വരാജ്യത്തിന് തടസ്സമായവരെ വധിക്കുന്നതിൽ—അശക്തനായ എനിക്കു ദോഷമില്ല; കാരണം അപകൃത്യം ചെയ്തത് നീ തന്നെയാണ്.

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

ത്യജിക്കപ്പെടാത്ത ഈ അവിദ്യ തന്നെയാണ് ബന്ധനകാരണം. പുനർജന്മവും ഭോഗലാലസയും നിമിത്തം എനിക്കുള്ളിൽ രാജ്യമോഹം ഉദിച്ചു।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

മറ്റുള്ളവർക്ക് ധർമ്മം രണ്ടാമത്തെ ലാഭംപോലെ പിന്തുടരപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സത്യക്ഷത്രിയർക്കു യാചന ധർമ്മസംരക്ഷണ മാർഗമല്ല—ഇതാണ് സജ്ജനന്മാരുടെ അഭിപ്രായം।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നോട് രാജ്യം യാചിച്ചില്ല; രാജ്യം അവിദ്യയുടെ പരിധിയിലാണല്ലോ. മമത്വം വലിച്ചിഴക്കുന്ന ചിത്തമുള്ള ‘വിദ്വാന്മാർ’ പോലും രാജ്യമോഹിക്കുന്നു।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

അഹങ്കാരവും മദ്യപാനഗർവവും കൊണ്ട് മത്തനായ എനിക്കുപോലെ മറ്റാരുമില്ല. കേശിധ്വജൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ സത്യവിദ്യയാൽ മരണത്തെ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

രാജ്യവും പലവിധ യജ്ഞങ്ങളും ഭോഗങ്ങളും പുണ്യക്ഷയത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ നീ ധന്യൻ; വിവേകത്താൽ നിന്റെ മനസ് സദാചാര-സംയമ മാർഗത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

ഹേ കുലനന്ദന, അവിദ്യയുടെ സ്വരൂപവും കേൾക്കുക. അനാത്മനിൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന ബുദ്ധിയും, സ്വന്തമല്ലാത്തതിൽ ‘എന്റെത്’ എന്ന ഉറച്ച ധാരണയും—അതേ അവിദ്യ.

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

അവിദ്യാവൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഈ ബീജം രണ്ടുവിധമായി നിലകൊള്ളുന്നു. പഞ്ചഭൂതാത്മകമായ ദേഹത്തിൽ ദേഹി മോഹവും തമസ്സും മൂടി വശപ്പെട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

ആത്മാവ് ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വേറെയായിരിക്കെ പോലും, ദുർബുദ്ധി ‘ഞാൻ ഇതാണ് (ദേഹം)’ എന്നു ഉച്ചത്തിൽ ധരിക്കുന്നു.

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

ദേഹത്തിൽ ആത്മമയമായ ഭാവം ആരാണ് സ്ഥാപിക്കുക? കാരണം ഗൃഹം, കൃഷിഭൂമി മുതലായ എല്ലാം ദേഹത്തിന്റെ അനുഭവഭോഗത്തിനുള്ളവ മാത്രമാണ്.

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

ആത്മാവ് ദേഹരഹിതനായിരിക്കെ പോലും, മനുഷ്യൻ ഭ്രമിച്ച് ‘ഇത് എന്റെത്’ എന്നു കരുതുന്നു. അതുപോലെ പുത്രന്മാരിലും പൗത്രന്മാരിലും, തന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച സന്തതികളിലും ‘എന്റെത്’ എന്ന ബോധം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

പണ്ഡിതാഭിമാനിയായ മനുഷ്യൻ ആത്മാവല്ലാത്ത ദേഹത്തിൽ സ്വാമ്യം അവകാശപ്പെടുന്നു; സർവ്വദേഹഭോഗത്തിനായി മനുഷ്യൻ കർമ്മം ചെയ്യുന്നു।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

പുരുഷൻ ദേഹത്തെ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്നു കരുതുമ്പോൾ, ആ ഭാവം തന്നെ പൂർണ്ണമായി ബന്ധനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; മണ്ണുവീടു മണ്ണും വെള്ളവുംകൊണ്ട് വീണ്ടും ലേപിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

ഈ ദേഹം പാർത്ഥിവസ്വഭാവമുള്ളത്; മണ്ണും വെള്ളവും ലേപനവുംകൊണ്ട് നിലനിൽക്കുന്നു. അഞ്ചു വിഷയഭോഗങ്ങളാൽ ഭോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ദേഹവും അഞ്ചു ഭോഗാത്മകമാകുന്നു।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

മനുഷ്യൻ സമൃദ്ധനായാലും അതിൽ അഹങ്കരിക്കാൻ എന്തുണ്ട്? അവൻ ആയിരം ആയിരം ജന്മങ്ങളായി സംസാരപഥത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞവനല്ലോ।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

മോഹത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ജീവൻ വാസനകളുടെ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഹേ സൗമ്യ, ജ്ഞാനരൂപമായ ഉഷ്ണജലത്തിൽ ആ പൊടി കഴുകിപ്പോകുമ്പോൾ നിർമ്മലത ഉദിക്കുന്നു।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

അപ്പോൾ സംസാരപഥത്തിൽ മോഹജന്യമായ ക്ഷീണം ശമിക്കുന്നു. ആ മോഹക്ഷീണം ശാന്തമായാൽ മനുഷ്യന്റെ അന്തഃകരണം സ്വച്ഛവും നിർമലവും ആകുന്നു.

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

പരമേശ്വരനെ ഒഴികെ മറ്റൊരു ആശ്രയമില്ലാത്തവൻ പരമ നിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ആത്മാവ് നിർവാണമയമാണ്—ജ്ഞാനസ്വരൂപം, അമലം, മലിനതാരഹിതം.

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

ദുഃഖവും അജ്ഞാനവും നിറഞ്ഞ ഗുണധർമ്മങ്ങൾ പ്രകൃതിയുടേതാണ്; ആത്മാവിന്റേതല്ല. ജലത്തിന് അഗ്നിയുമായി യഥാർത്ഥ സംഗമമില്ല—പാത്രസംബന്ധം കൊണ്ടു മാത്രമേ അങ്ങനെ തോന്നൂ—അതുപോലെ തന്നെ.

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

ഒരു പണ്ഡിതൻ ശബ്ദോന്മേഷം മുതലായ ആചാരധർമ്മങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവും പ്രകൃതിസംഗം മൂലം അഹങ്കാരം, മാനം മുതലായ ദോഷങ്ങളാൽ മലിനമായതായി തോന്നുന്നു.

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

ആശ്രയസ്തംഭം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആ അവ്യയ ആത്മാവ് പ്രാകൃത (സാംസാരിക) ധർമ്മങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവിദ്യയുടെ വിത്തെന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

ക്ലേശങ്ങളുടെ ക്ഷയം വരുത്തുന്നതു യോഗം ഒഴികെ മറ്റൊന്നുമില്ല।