Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

ശ്രീ നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രഹ്മൻ, സ്ഥാവരജംഗമമായ ഈ സമസ്ത ലോകം ഏത് മൂലത്തിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്? പ്രളയകാലത്ത് ഇത് ആരിൽ ലയിക്കുന്നു? ഹേ സനന്ദന, എനിക്കു പറയുക।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

സമുദ്രം, ആകാശം, പർവതങ്ങൾ, മേഘങ്ങൾ, ഭൂമി, അഗ്നി-പവനം എന്നിവയോടുകൂടിയ ഈ ലോകം ആരാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

ജീവികൾ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു? വർണവിഭാഗങ്ങൾ എങ്ങനെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു? അവരുടെ ശൗചം–അശൗചം എങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു? ധർമ്മ–അധർമ്മവിധി എങ്ങനെ സ്ഥാപിതമായി?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

ജീവികളിലെ ജീവാത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണ്? മരിക്കുന്നവർ എവിടേക്ക് പോകുന്നു? ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് ആ പരലോകം വരെ—ഹേ വന്ദ്യനേ, എല്ലാം എനിക്ക് വിശദമാക്കുക.

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാരദാ, ശ്രവിക്ക; ഞാൻ ഒരു പുരാതന പവിത്ര ഇതിഹാസം പറയുന്നു—ഭരദ്വാജൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭൃഗു പറഞ്ഞ ശാസ്ത്രോപദേശം.

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

കൈലാസശിഖരത്തിൽ മഹാതേജസ്സോടെ ദീപ്തനായ മഹർഷി ഭൃഗുവിനെ ആസീനനായി കണ്ടു, ഭരദ്വാജൻ സമീപിച്ച് വിനയത്തോടെ ചോദിച്ചു.

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ജീവാത്മാവ് എങ്ങനെ നിരന്തരം നാനാ യോനികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു? ഹേ മാനദ, അവന് സംസാരത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷം എങ്ങനെ ലഭിക്കുന്നു?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

അവൻ തന്നേ നാരായണൻ—സ്രഷ്ടാവ്, സ്വയംഭൂ, സ്വയം ഭഗവാൻ—എന്നേക്കുമായി ദ്വിവിധഭാവത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു: സേവ്യൻ (ആരാധ്യൻ) എന്നും (അന്തര്യാമിയായി) സേവകൻ എന്നും।

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

പ്രളയകാലത്ത് ചരാചരമായ എല്ലാ ജീവികളും യമ-നിയമത്തിന്റെ ഈശ്വരനായ പ്രഭുവിൽ ലയിക്കുന്നു. അവൻ ലോകങ്ങളുടെ രമണം—നിർഗുണനും നിരഞ്ജനനും।

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

അവൻ ദൃശ്യമല്ല, തർക്കാതീതനുമാണ്—ഹേ മുനേ, അവനെ ആരാൽ അറിയാൻ കഴിയും? കാലവും അതിന്റെ ശക്തിയും പിന്തുടരാൻ ദുഷ്കരമായ ആ പരമാത്മാവിനെ എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കാം?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

തർക്കത്തിന് അതീതമായ അവന്റെ നിലയെ വേദങ്ങൾ ആദരത്തോടെ എങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു? കൂടാതെ ജീവൻ ജീവത്വം അതിക്രമിച്ച് സമന്വയത്തിലൂടെ എങ്ങനെ ബ്രഹ്മമാകുന്നു?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

ഇത് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ പറയുക, ഹേ കരുണാനിധേ. ഭരദ്വാജൻ സംശയം ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ പൂജ്യ മുനി മറുപടി പറയാൻ തയ്യാറായി।

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള ആ മഹർഷി അവനോട് എല്ലാം യഥാവിധി പറഞ്ഞു. ഭൃഗു പറഞ്ഞു—‘മാനസ’ എന്ന പേരുള്ള ആ പുരാതന ഋഷി മഹർഷിമാരിൽ സത്യമായി പ്രസിദ്ധനും വിഖ്യാതനും ആകുന്നു.

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

ആ ദേവൻ അനാദിയും അനന്തനും; അവരെയെല്ലാം അതീതനായ അജരാമരൻ. ‘അവ്യക്തൻ’ എന്ന പേരിൽ വിഖ്യാതൻ—ശാശ്വതൻ, അക്ഷയൻ, അവ്യയൻ.

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

യാരിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടഭൂതങ്ങൾ ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതോ—ആ ദേവൻ ആദ്യം ‘മഹത്’ എന്ന പേരിലുള്ള തത്ത്വത്തെ അതേ നാമത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

സകലഭൂതങ്ങളെയും ധരിക്കുന്ന ആ പ്രഭു ‘ആകാശം’ എന്ന പേരിൽ വിഖ്യാതൻ. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ജലം ഉണ്ടായി; ജലത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിയും വായുവും ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

അഗ്നിയും വായുവും ചേർന്ന സംയോഗത്തിൽ നിന്ന് പിന്നെ ഭൂമി ഉദ്ഭവിച്ചു. തുടർന്ന് സ്വയംഭൂ സ്രഷ്ടാവ് തേജോമയമായ ദിവ്യ പദ്മം സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

ആ പദ്മത്തിൽ നിന്നു വേദമയനായ വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് ഉദ്ഭവിച്ചു. അദ്ദേഹം ‘അഹങ്കാരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ—സകലഭൂതങ്ങളിലും അന്തരാത്മയായി നിലകൊണ്ട് എല്ലാം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ॥१८॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

ആ മഹാതേജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മാവ് ഈ പഞ്ചധാതുക്കളാൽ തന്നെയാണ് ഘടിതൻ. പർവതങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസ്ഥിസമൂഹങ്ങൾ; ഭൂമി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാംസവും മേദസ്സും॥१९॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

സമുദ്രങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്തം; ആകാശം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദരം. പവനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്വാസം; അഗ്നി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്; നദികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരകൾ॥२०॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

ആ വിശ്രുത വിരാട്പുരുഷനിൽ അഗ്നിയും സോമവും—അഥവാ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും—അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകൾ. ആകാശം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉയർന്ന ശിരസ്; ഭൂമി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ; ദിക്കുകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങൾ॥२१॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

നിശ്ചയമായും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഗ്രഹിക്കുക ദുർവിജ്ഞേയം—അദ്ദേഹം അചിന്ത്യാത്മാവാണ്; സിദ്ധന്മാർക്കും ഇതിൽ സംശയമില്ല. അദ്ദേഹം തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു, ‘അനന്തൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ॥२२॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവായി, എല്ലായിടത്തും അന്തര്യാമിയായി വസിക്കുന്നവൻ അശുദ്ധ അന്തഃകരണക്കാരാൽ അറിയുവാൻ ദുഷ്കരം. സകലഭൂതങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനായി അഹങ്കാരത്തെ സൃഷ്ടിച്ചവനും അവൻ തന്നേ; അവനിൽ നിന്നാണ് ഈ സർവ്വവിശ്വവും ഉണ്ടായത്—നീ ഇവിടെ ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു।

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ഭഗദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ആകാശം, ദിക്കുകൾ, ഭൂമി, വായു—ഇവയുടെ ഓരോന്നിന്റെയും പരിമാണം എന്ത്? തത്ത്വമായി പറഞ്ഞ് എന്റെ സംശയം നീക്കുക।

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഈ ആകാശം അനന്തമാണ്; സിദ്ധന്മാരും ദേവശക്തികളും അതിനെ സേവിച്ചു ആദരിക്കുന്നു. ഇത് മനോഹരം, നാനാവിധ ആശ്രയങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്; ഇതിന്റെ അറ്റം ഒരിക്കലും പ്രാപ്യമല്ല।

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

ആ ഗതിയുടെ മുകളിലും താഴെയും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും കാണപ്പെടുന്നില്ല. അവിടെ ദേവന്മാർ സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു—സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തരായി, അഗ്നിയുടെ തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ച്।

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

അവരും—ആകാശത്തിൽ മഹാതേജസ്സാൽ പ്രസിദ്ധരായവർ—അതിന്റെ അറ്റം കാണുന്നില്ല. ഇത് ദുർഗമമായതിനാലോ, അല്ലെങ്കിൽ സത്യമായും അനന്തമായതിനാലോ? ഹേ മാനദ, എനിക്ക് പറയുക।

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

അതിന്റെ മീതെ മീതെ സ്വയംപ്രഭമായി ജ്വലിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ ഈ ആകാശത്തെ ചുറ്റി തടഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഈ ആകാശം ദേവന്മാർക്കും അളക്കാനാകാത്തതാണ്.

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

പൃഥ്വിയുടെ അതിരിൽ സമുദ്രങ്ങൾ; സമുദ്രങ്ങളുടെ അതിരിൽ തമസ് (അന്ധകാരം) എന്നു പറയുന്നു. ആ തമസിന് അപ്പുറം ജലം, ആ ജലത്തിന്റെ അതിരിൽ അഗ്നിയേ ഉള്ളു.

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

രസാതലത്തിന്റെ അറ്റത്ത് ജലം; ആ ജലത്തിന്റെ അറ്റത്ത് പന്നഗാധിപന്മാർ (നാഗാധിപന്മാർ). അവരുടെ അപ്പുറം വീണ്ടും ആകാശം, ആകാശത്തിന്റെ അറ്റത്ത് വീണ്ടും ജലം.

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

ഇങ്ങനെ ഭഗവാന്റെയും ആ (വിശ്വ) ജലത്തിന്റെയും അളവും അതിരും അറിയുക ദുർജ്ഞേയം; അഗ്നി, മാരുത, ജലം എന്നിവയോട് ബന്ധപ്പെട്ട ദേവന്മാർക്കും അതു പൂർണ്ണമായി അറിയാനാവില്ല.

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

അഗ്നി, മാരുത, ജലം, ക്ഷിതിതലം എന്നിവയ്ക്ക് ചുമത്തപ്പെടുന്ന ഗുണവർണനങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആകാശംപോലെ സൂക്ഷ്മമാണ്; തത്ത്വദർശനത്തിൽ ഈ ഭേദങ്ങൾ ശമിക്കുന്നു.

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

മുനികളും വിവിധ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പാരായണം ചെയ്യുന്നു—ത്രിലോകത്തിനും സമുദ്രത്തിനും യഥാവിധി പ്രമാണം (മാനം) നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന്।

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

അദൃശ്യനും അഗമ്യനും ആയ അവനേക്കുറിച്ച് പ്രമാണം ആര് ഉച്ചരിക്കും? സിദ്ധന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ഗതിയും പ്രാപ്തിയും പോലും ഒടുവിൽ പരിമിതമാണ്.

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

അതുകൊണ്ട് അളക്കാനാവാത്ത അനന്തൻ ‘അനന്ത’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; ആ മഹാത്മാവിന്റെ ‘മാനസ’ എന്ന നാമവും നാമാർത്ഥത്തിന് അനുരൂപമാണ്.

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

എന്നാൽ ആ ദിവ്യരൂപം—എന്തായാലും—ചുരുങ്ങി വീണ്ടും വികസിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയാൻ ആര് കഴിയും? അതുപോലൊരു മറ്റൊരാൾ ഉണ്ടായാലും പോലും.

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

അതിനുശേഷം പദ്മത്തിൽ നിന്ന് സർവ്വജ്ഞനും മൂർത്തിമാനുമായ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു—ആദിയായവൻ, ധർമ്മമയൻ, അനുത്തമ പ്രജാപതി.

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—പുഷ്കരം ഉത്ഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതേ പുഷ്കരം ജ്യേഷ്ഠ പുഷ്കരമെന്നു എങ്ങനെ പറയാം? നിങ്ങള്‍ ബ്രഹ്മാവിനെ മുന്‍പേ ജനിച്ചവനെന്നും പറയുന്നു; ഇതാണ് എന്റെ സംശയം.

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഇവിടെ മനസ്സിൽ നിന്നുയർന്നും ബ്രഹ്മത്വം പ്രാപിച്ചും ഉള്ള ആ രൂപത്തിന് ആസനം ഒരുക്കുന്നതിനായി ഭൂമിയെ ‘പദ്മം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

ആ പദ്മത്തിന്റെ കർണിക ആകാശത്തോളം ഉയർന്ന മേരുപർവ്വതമാണ്. അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ഈ ജഗദ്വിധാതാ ബ്രഹ്മാവ് ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! പ്രഭു എങ്ങനെ വിവിധവിധ പ്രജാസൃഷ്ടി നടത്തുന്നു? ബ്രഹ്മാവ് മേരുവിന്റെ ഉള്ളിൽ ഇരുന്നിട്ടും എങ്ങനെ അതിന് പുറത്തും ഇരിക്കുന്നു?

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—മാനസസ്രഷ്ടാവ് മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ വിവിധ പ്രജാസൃഷ്ടി നടത്തി. ഭूतങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനും പോഷണത്തിനുമായി ആദ്യം ജലം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

സകലഭൂതങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയിൽ ആദ്യം ജലം പ്രത്യക്ഷമായത് ഏതു പ്രാണശക്തിയാലോ, അതേ പ്രാണത്താൽ എല്ലാ ജീവികളും വളരുന്നു; അതിനാൽ സന്തതിയും വർധിക്കുന്നു।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

ജലതത്ത്വം വിട്ടുപോയാൽ എല്ലാം നശിക്കുന്നു; അതിനാൽ തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വജഗത്തും ആവൃതമായിരിക്കുന്നത്। ഭൂമി, പർവ്വതങ്ങൾ, മേഘങ്ങൾ, മറ്റു മൂർത്തിമാന രൂപങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം വാരുണം (വരുണാധീനം) എന്നു അറിയുക; കാരണം ആപഃ തന്നെയാണ് വീണ്ടും ഇതിനെ താങ്ങി ബന്ധിപ്പിച്ചു നിർത്തുന്നത്।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ജലം എങ്ങനെ ഉത്ഭവിച്ചു? അഗ്നിയും വായുവും എങ്ങനെ ജനിച്ചു? ഭൂമി എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു? ഇതിൽ എനിക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മൻ! പുരാതന ബ്രഹ്മകല്പത്തിൽ, ബ്രഹ്മർഷികൾ ഒന്നിച്ചുകൂടിയപ്പോൾ, മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരുടെ മനസ്സിൽ ലോകോത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് സംശയം ഉദിച്ചു।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

അവർ ധ്യാനത്തെ ആശ്രയിച്ച്, മൗനം ആചരിച്ച്, അചഞ്ചലരായി നിലകൊണ്ടു. ആഹാരം ഉപേക്ഷിച്ച ആ ദ്വിജ ഋഷിമാർ തപസ്സിലെ പരസ്പര സ്പർധയോടെ നൂറു ദിവ്യവർഷങ്ങൾ സഹിച്ചു നിന്നു।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

അപ്പോൾ അവരൊക്കെയുടെയും ചെവികളിൽ ബ്രഹ്മമയമായ, വേദരസസമ്പന്നമായ വാണി പ്രവേശിച്ചു; അവിടെ ആകാശമണ്ഡലത്തിൽ നിന്നു ദിവ്യ സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷയായി॥ ൪൮ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

അപ്പോൾ ആകാശം പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമായി—അനന്തവും പർവ്വതസമമായ അചലതയും; ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, കാറ്റ് എന്നിവ അപ്രത്യക്ഷമായി, സർവ്വജഗത്ത് നിദ്രിച്ചപോലെ തോന്നി॥ ൪൯ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

പിന്നീട് ജലം ഉദ്ഭവിച്ചു—ഇരുളിൽ നിന്നു തന്നെ അതിലും ഗാഢമായ ഇരുള്‍ ഉയർന്നതുപോലെ; ആ ജലത്തിനുള്ളിലെ കലക്കവും മർദ്ദവും മൂലം മാരുതൻ (വായു) ഉദിച്ചുയർന്നു॥ ൫൦ ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

തുളകളില്ലാത്ത വീട് നിശ്ശബ്ദമായി തോന്നുന്നതുപോലെ, അത് വെള്ളം നിറയുമ്പോൾ അനിലൻ (വായു) അതിനെ ശബ്ദമയമാക്കുന്നു॥ ൫൧ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

അതുപോലെ ജലം ആകാശവ്യാപ്തിയെ നിരന്തരം തടഞ്ഞുനിറുത്തുമ്പോൾ, ഘോഷത്തോടെ വായു സമുദ്രതലം ഭേദിച്ച് മേലോട്ടു കുതിച്ചുയരുന്നു॥ ൫൨ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

ഇവയിൽ സമുദ്രക്ഷോഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച വായു സഞ്ചരിക്കുന്നു; ആകാശസ്ഥാനത്തെത്തിയിട്ടും അതിന് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നില്ല।

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

ആ വായുവും ജലവും ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ ദീപ്തതേജസ്സും മഹാബലവും ഉള്ള ശക്തി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിന്റെ ശിഖ മേലോട്ടുയർന്ന് അന്ധകാരത്തെ തിമിരരഹിതമാക്കി।

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

വായുവിനോടു ചേർന്ന അഗ്നി ജലത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് വലിച്ചെടുക്കുന്നു; ആ അഗ്നി-വായു സ്പർശത്തിൽ നിന്ന് ഘനത്വം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

അതിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗം ആകാശത്തിലേക്ക് വീണിട്ടും സ്നേഹബന്ധംകൊണ്ട് ചേർന്ന് നില്ക്കുന്നു; അത് ഘനപിണ്ഡമായി ഭൂമിത്വം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

എല്ലാ രസങ്ങളുടെയും, എല്ലാ ഗന്ധങ്ങളുടെയും, എല്ലാ സ്നേഹസാരങ്ങളുടെയും, ജീവികളുടെയും ഈ ഭൂമിയേ യോനി—ഉത്ഭവസ്ഥാനം—എന്ന് അറിയണം; കാരണം അവളിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം പ്രസവിക്കുന്നത്।

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭു സൃഷ്ടിച്ചും സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടതുമായ ആ അഞ്ചു ധാതുക്കൾ ഏവ? ‘മഹാഭൂത’ങ്ങളെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന അവയാൽ ഈ ലോകങ്ങൾ എല്ലാം വ്യാപിച്ചു മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

ആ മഹാമതി ഭൂതങ്ങളുടെ സഹസ്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ, പിന്നീടു അതേ ഭൂതങ്ങളിൽ വീണ്ടും ‘ഭൂതത്വം’—ദേഹധാരണാവസ്ഥ—എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ആ എട്ട് മഹാതത്ത്വങ്ങൾ അളവറ്റവയാണ്; അവയാൽ തന്നെയാണ് ഭൂതങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അവയ്ക്ക് ‘മഹാഭൂത’ എന്ന പദം യുക്തമാണ്.

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

ചേഷ്ട വായുസ്വരൂപം; ഖം ആകാശം തന്നേ; ഊഷ്മ അഗ്നി; സലിലം ദ്രവത്വം; പൃഥ്വി ഇവിടെ സംഘാതം/ഘനത—ഇങ്ങനെ ശരീരം പാഞ്ചഭൗതികം.

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

ഇങ്ങനെ പഞ്ചങ്ങളാൽ യുക്തമായ സ്ഥാവര-ജംഗമമായ സർവ്വജഗത്തും നിലകൊള്ളുന്നു. ശ്രോത്രം, ഘ്രാണം, രസന, സ്പർശം, ദൃഷ്ടി—ഇവയെ ഇന്ദ്രിയശക്തികൾ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—സ്ഥാവരവും ജംഗമവും സത്യത്തിൽ പഞ്ചഭൂതങ്ങളാൽ യുക്തമാണെങ്കിൽ, സ്ഥാവരദേഹങ്ങളിൽ പഞ്ചധാതുക്കൾ എന്തുകൊണ്ട് ദൃശ്യമാകുന്നില്ല?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

സത്യത്തിൽ ഉഷ്മരഹിതവും ചലനരഹിതവും ഘനവുമായ വൃക്ഷദേഹത്തിൽ, മൃഗദേഹത്തിലെപോലെ പഞ്ചധാതുക്കൾ ലഭ്യമാകുന്നില്ല.

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

അവർ കേൾക്കുന്നില്ല, കാണുന്നില്ല; ഗന്ധവും രസവും അറിയുന്നില്ല, സ്പർശവും അറിയുന്നില്ല—അപ്പോൾ അവർ എങ്ങനെ പഞ്ചഭൂതാത്മകരാകും?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

ദ്രവത്വമില്ലാത്തതിനാൽ, അഗ്നിയില്ലാത്തതിനാൽ, ഭൂമിയല്ലാത്തതിനാൽ, വായുവല്ലാത്തതിനാൽ—ആകാശം അപ്രമേയമായതിനാൽ—വൃക്ഷങ്ങൾക്ക് പരമാർത്ഥത്തിൽ ശുദ്ധ ഭൗതികതത്ത്വം ഇല്ല.

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഘനമായ വൃക്ഷങ്ങളിലുപോലും ആകാശം (അവകാശം) സംശയമില്ലാതെ ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവയിൽ പുഷ്പവും কোমല പല്ലവവും നിരന്തരം പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

ചൂടുകൊണ്ട് ഇല വാടുന്നു; അതുപോലെ തൊലി, ഫലം, പുഷ്പവും. അവ വാടി വീണുപോകുന്നു—അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ ‘സ്പർശം’ കാരണമെന്നു ഗ്രഹിക്കാം.

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

കാറ്റ്, അഗ്‌നി, ഇടിമുഴക്കം എന്നിവയുടെ ഗർജ്ജനശബ്ദത്തിൽ ഫലവും പുഷ്പവും വീഴുന്നു. ശബ്ദം ശ്രോത്രം ഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ വൃക്ഷങ്ങളും ‘കേൾക്കുന്നു’.

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

വള്ളി വൃക്ഷങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച് എല്ലാദിക്കിലേക്കും പടരുന്നു. അതിന്റെ പാത കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് വൃക്ഷങ്ങൾ (പോലെ) അതിനെ ‘കാണുന്നു’.

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

പുണ്യവും അപുണ്യവും ആയ ഗന്ധങ്ങളാലും, പലവിധ ധൂപധൂമങ്ങളാലും, സസ്യങ്ങൾ രോഗമില്ലാതെ പുഷ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വൃക്ഷങ്ങൾ (പോലെ) ആ ഗന്ധം ‘മണം പിടിക്കുന്നു’.

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

സുഖദുഃഖങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കുന്നതും, മുറിച്ചാലും വീണ്ടും മുളയ്ക്കുന്നതും കൊണ്ടു, വൃക്ഷങ്ങളിൽ ജീവചൈതന്യം ഞാൻ കാണുന്നു; അവയിൽ അചേതനത്വം ഇല്ല.

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

ആ അന്തർനിഹിത തത്ത്വം മൂലം ദേഹം ജലതത്ത്വം സ്വീകരിച്ച് ജഠരാഗ്നിയെയും പ്രാണവായുവിനെയും പരിപക്വമാക്കുന്നു; ആഹാരപരിണാമത്തിൽ നിന്ന് സ്നിഗ്ധതയും ദേഹവൃദ്ധിയും ജനിക്കുന്നു।

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

എല്ലാ ജംഗമ ജീവികളുടെയും ശരീരത്തിൽ അഞ്ചു ധാതു-തത്ത്വങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ ഓരോന്നായി വ്യത്യസ്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവയാൽ ശരീരം ചലിക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

ത്വക്ക്, മാംസം, അസ്ഥികൾ, മജ്ജ, അഞ്ചാമത്—സ്നായു: പൃഥിവീ-തത്ത്വമയമായ ശരീരത്തിൽ ഇതാണ് ഇവിടെ ഘടകസമൂഹമായി പറയുന്നത്।

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

തേജസ്സാണ് അഗ്നി; ക്രോധം, കണ്ണ്, ദേഹോഷ്മയും അഗ്നിസ്വരൂപം തന്നെ. അഗ്നി ജനിപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം ചേർന്ന്—ശരീരികൾ ഈ അഞ്ചു ആഗ്നേയ ഘടകങ്ങളാൽ യുക്തരാണ്।

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

ചെവി, മൂക്ക്, വായ്, ഹൃദയം, കൂടാതെ കോഷ്ടം (അന്തരഗുഹ)യും—ആകാശതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഈ അഞ്ചു ധാതുക്കൾ ജീവികളുടെ ശരീരത്തിൽ ഉണ്ട്।

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

ശ്ലേഷ്മം, പിത്തം, സ്വേദം, വസാ, ശോണിതം—ഇങ്ങനെ ആപഃ (ജലതത്ത്വം) ജീവികളുടെ ദേഹത്തിൽ എപ്പോഴും അഞ്ചു രൂപങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

പ്രാണനാൽ ദേഹധാരി ജീവൻ പോഷിതനായി പ്രീതനാകുന്നു; അതുപോലെ വ്യാനനാൽ അവൻ ധാരിതനായി സംഹതനായി യഥാവിധം നിലനിൽക്കുന്നു।

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

അപാനം താഴോട്ടു സഞ്ചരിക്കുന്നു; സമാനം മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതമാണെന്ന് പറയുന്നു; ഉദാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉച്ഛ്വാസക്രിയ ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇങ്ങനെ അഞ്ചു ഭേദങ്ങളാൽ ഇവയെ അഞ്ചു പ്രാണവായുക്കൾ എന്നു പറയുന്നു; ഈ അഞ്ചു വായുക്കൾ ഇവിടെ ദേഹധാരിയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

ദേഹധാരി ജീവൻ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഗന്ധഗുണങ്ങളും ജലത്തിൽ നിന്ന് രസം (രുചി)യും ഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇനി ആ ഗന്ധത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളെ പരമ്പരാനുസൃതമായി വിശദമായി ഞാൻ പറയും।

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

ഗന്ധം ഇഷ്ടവുമാകാം അനിഷ്ടവുമാകാം; മധുരവുമാകാം കടുവുമാകാം. അത് ശുദ്ധികരമായത്, സംഹതമായത്, സ്നിഗ്ധമായത്, രൂക്ഷമായത്, കൂടാതെ വിശദം—സ്വച്ഛവും പവിത്രവും—ആയതുമെന്നു പറയുന്നു।

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

ഇങ്ങനെ പാർത്ഥിവതത്ത്വത്തിലെ ഗന്ധവിസ്താരം ഒൻപതു വിധമാണെന്ന് അറിയണം. ജ്യോതി കണ്ണുകളാൽ രൂപം കാണുന്നു; വായുവാൽ സ്പർശജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം—ഇവയെ ഗുണങ്ങളെന്ന് സ്മൃതികൾ പറയുന്നു. ഇനി രസജ്ഞാനം ഞാൻ പറയും; ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

പ്രശസ്താത്മാക്കളായ ഋഷിമാർ രസത്തെ പലവിധമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു—മധുരം, ലവണ്യം, തിക്തം, കഷായം, ആമ്ലം, കടു.

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

ഈ രസം ജലമയമാണെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു; അതിന്റെ വ്യാപ്തി ആറുവിധം. ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം—ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ ജ്യോതി (അഗ്നിതത്ത്വം) യുടെതെന്ന് ഉച്യते.

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

ജ്യോതി രൂപങ്ങളെ കാണുന്നു; ‘രൂപം’ പലവിധമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു—ഹ്രസ്വം, ദീർഘം, സ്ഥൂലം, ചതുരസ്രം, അണു, വൃത്താകാരം.

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

അവ ശ്വേതം, കൃഷ്ണം, രക്തം; നീലം, പീതം, അരുണവും കൂടിയാണ്. അവ കഠിനം, ചിക്കണം (മിനുക്കം), ശ്ലക്ഷ്ണം (മൃദുലം), പിച്ഛിലം (വഴുവഴുപ്പ്), മൃദു, ദാരുണം (രൂക്ഷം) എന്നിങ്ങനെ.

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

ഇങ്ങനെ തേജോരൂപമായ ഗുണം പതിനാറുവിധമായി വ്യാപിച്ചതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവയിൽ ആകാശത്തിന് ഒരേയൊരു ഗുണം—അത് ശബ്ദം തന്നെയെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

ഇപ്പോൾ ആ ശബ്ദത്തിന്റെ നാനാവിധ സ്വരൂപവിസ്താരം ഞാൻ പറയുന്നു—ഷഡ്ജം, ഋഷഭം, ഗാന്ധാരം, മധ്യമം, ധൈവതം.

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

പഞ്ചമവും അറിയേണ്ടതാണ്; അതുപോലെ നിഷാദയുക്ത സ്വരവും. ഇങ്ങനെ ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഈ ഗുണം ഏഴുവിധമാണെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

തന്റെ ഐശ്വര്യശക്തിയാൽ അവൻ സർവ്വത്ര നിലകൊള്ളുന്നു—പാൽ മുതലായവയിലും. മൃദംഗം, ഭേരി, ശംഖം എന്നിവയുടെ നാദമായും, ഇടിമുഴക്കമായും, രഥത്തിന്റെ ഗംഭീര ഘോഷമായും അവൻ തന്നെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

ഇങ്ങനെ പലവിധ രൂപങ്ങളുള്ള ശബ്ദം ആകാശത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വായുവിന്റെ പ്രത്യേകഗുണം സ്പർശം; സ്പർശവും പലവിധമെന്നു സ്മൃതികൾ പറയുന്നു.

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

അത് ഉഷ്ണവും ശീതവും, സുഖവും ദുഃഖവും, സ്നിഗ്ധവും വിശദവും ആകുന്നു. അതുപോലെ ഖരവും മൃദുവും, ശ്ലക്ഷ്ണവും, ലഘുവും ഗുരുവും എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

ശബ്ദവും സ്പർശവും—ഇവ വായുവിന്റെ രണ്ടു ഗുണങ്ങളെന്ന് അറിയണം. ഇങ്ങനെ വായവ്യഗുണം പതിനൊന്നു വിധമെന്ന് ഉച്യമാണ്.

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

ശബ്ദം ആകാശജന്യമാണെന്നും, ഈ വായുഗുണങ്ങളോടുകൂടിയതാണെന്നും അവർ പറയുന്നു. തടസ്സമില്ലെങ്കിൽ അത് ഗ്രാഹ്യമാകുന്നു; എന്നാൽ ഒരേപോലെ അല്ല—അതിന്റെ ഗതി വിഷമമാണ്.

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

ആ ധാതുക്കൾ എപ്പോഴും മറ്റു ധാതുക്കളാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്നു. ദേഹികളിൽ ജലം, അഗ്നി, വായു എന്നീ തത്ത്വങ്ങൾ നിത്യം ജാഗ്രതയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

ഈ തത്ത്വങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ മൂലമാണ്; പ്രാണവായുക്കളെ വ്യാപിച്ച് ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. പാർത്ഥിവ ധാതുവിനെ ആശ്രയിച്ച് ശക്തൻ യഥോചിതമായ ചലനം ഉളവാക്കുന്നു॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

അഗ്നി ശിരസ്സിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അത് ശരീരത്തെ സംരക്ഷിച്ച് പോഷിപ്പിക്കുന്നു. പ്രാണനും ശിരസ്സിലും വാക്-അഗ്നിയിലും സഞ്ചരിച്ച് പ്രവർത്തനശീലനാകുന്നു॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

അവൻ തന്നെയാണ് സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അന്തരാത്മാവായ സനാതന പുരുഷൻ. അവൻ തന്നെയാണ് മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം; ഭൂതതത്ത്വങ്ങളും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും അവൻ തന്നേ॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

ഇങ്ങനെ ഇവിടെ എല്ലായിടത്തും പ്രാണങ്ങളാൽ അത് പോഷിക്കപ്പെടുകയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നിൽ നിന്ന് സമാനവായുവാൽ ഓരോ പ്രവർത്തിയും താന്താന്റെ ഗതിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

മൂത്രാശയത്തിന്റെ മൂലത്തിലും ഗുദത്തിലും പാചകാഗ്നിയുടെ സമീപത്തും ആശ്രയിച്ച് അപാനവായു മൂത്രവും മലവും വഹിച്ചു പുറത്തേക്ക് നീക്കുന്നു॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

പ്രയത്നം, കര്‍മ്മം, കര്‍മ്മനിയമം—ഈ മൂന്നിലും ഒരേ പ്രാണശക്തി പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നു; ആത്മവിദ്യയില്‍ നിപുണര്‍ അതിനെ ‘ഉദാന’മെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

എല്ലാ സന്ധികളിലും (ജോഡുകളിലും) നിലകൊള്ളുന്ന ഈ വായു, മനുഷ്യശരീരങ്ങളില്‍ ‘വ്യാന’മെന്ന് ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

ബാഹുക്കളില്‍ ദേഹാഗ്നി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘സമാന’ എന്ന പ്രാണപ്രവാഹം അതിനെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. അത് രസങ്ങളെ സഞ്ചരിപ്പിക്കുകയും ദോഷങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്ത് ശക്തമായി പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നു।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

അപാനവും പ്രാണവും തമ്മില്‍, പ്രാണ-അപാനങ്ങള്‍ ശരിയായി ഏകോപിക്കപ്പെടുമ്പോള്‍, തന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തില്‍ നിലകൊള്ളുന്ന പാവകന്‍ (ജഠരാഗ്നി) ആഹാരത്തെ യഥാവിധി പചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

ആസ്യം മുതല്‍ പായു വരെ ഉള്ള അന്ത്യപ്രദേശം ‘ഗുദ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ നിന്ന് രേതസ് (വീര്യം) ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതില്‍നിന്നാണ് ദേഹികളുടെ എല്ലാ സ്രോതസ്സുകളും (നാഡീമാര്‍ഗങ്ങള്‍) ജനിക്കുന്നത്।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

പ്രാണങ്ങളുടെ സംഗമത്തിൽ നിന്ന് അവരുടെ സംയുക്ത സന്നിപാതം ജനിക്കുന്നു. ആ ഉഷ്മ തന്നെയാണ് ദേഹികളിലെ അന്നം പചിപ്പിക്കുന്ന പാവകൻ (അഗ്നി) എന്നു അറിയേണ്ടത്.

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

അഗ്നിവേഗം വഹിക്കുന്ന പ്രാണൻ ഗുദാന്തത്തിൽ തട്ടി നിൽക്കും. പിന്നെ മേലോട്ടുയർന്ന് വീണ്ടും പാവകനെ ഉദ്ദീപിപ്പിച്ച് ഉയർത്തുന്നു.

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

പക്വാശയം നാഭിക്കു താഴെയാണെന്നും, ആമാശയം നാഭിക്കു മുകളിലാണെന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ശരീരത്തിലെ നാഭിമൂലത്തിൽ സർവ്വ പ്രാണങ്ങളും സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന എല്ലാ നാഡികളും തിര്യക്, ഊർധ്വം, അധഃ എന്നിങ്ങനെ ഒഴുകുന്നു. ദശപ്രാണങ്ങളുടെ പ്രേരണയാൽ അവ അന്നരസം വഹിക്കുന്നു.

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

ഇതും യോഗികളുടെ മാർഗമാണ്; ഇതിലൂടെ അവർ ആ പരമ പദത്തിലെത്തുന്നു. ക്ഷീണം ജയിച്ച്, സമഭാവവും ധൈര്യവും കൈവെച്ച്, അവർ ആത്മാവിനെ മൂർദ്ധനിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

ഇങ്ങനെ പ്രാണാപാനങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട ദേഹികളിൽ അന്തർഅഗ്നി നിത്യം ജ്വലിക്കുന്നു—പാത്രത്തിൽ ശരിയായി സ്ഥാപിച്ച യജ്ഞാഗ്നിപോലെ।