Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः । जड उवाच कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീമാർക്കണ്ഡേയപുരാണത്തിലെ മദാലസോപാഖ്യാനത്തിൽ ‘കുവലയാശ്വന്റെ പാതാളഗമനം’ എന്ന ഇരുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇരുപത്തിനാലാം അധ്യായം. ജഡൻ പറഞ്ഞു—‘വായുഭോജികൾ’ (നാഗങ്ങൾ) എന്നവരുടെ മഹാത്മാവായ അധിപൻ ഭക്ഷണം തീർത്തപ്പോൾ, ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരും രാജപുത്രന്മാരും സേവയോടെ അദ്ദേഹത്തെ ഉപസ്ഥിതരായി പരിചരിച്ചു।

Verse 2

कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च ॥

യഥോചിതമായ സംഭാഷണങ്ങളാൽ ആ മഹാത്മ സർപ്പം സ്നേഹം ഉണർത്തി; പിന്നെ പുത്രന്റെ സുഹൃത്ത് കുവലയാശ്വനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 3

तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि ॥

ഹേ ആര്യാ, നിനക്കു പ്രിയമായതു എനിക്കു പറയുക—എന്റെ വീട്ടിലെത്തിയ അതിഥിക്കായി എന്തു ചെയ്യണം. സംശയം വിട്ടുകളക; പിതാവിനോടു പുത്രൻപോലെ എനിക്കു ആയിരിക്കുക.

Verse 4

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम् ॥

വെള്ളിയോ സ്വർണ്ണമോ, വസ്ത്രങ്ങൾ, വാഹനം, ആസനം—അത്യന്തം ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതും ദുർലഭവുമായതിനെ എനിക്കിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കുക.

Verse 5

कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्यमीदृशम् ॥

കുവലയാശ്വൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ പിതാവിൽ നിന്നു ലഭിച്ച സ്വർണ്ണാദികൾ ഇന്നും എന്റെ വീട്ടിൽ ഉണ്ട്; അത്തരം ഒന്നിനും എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല.

Verse 6

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

എന്റെ പിതാവ് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ഈ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു; അതുപോലെ നിങ്ങൾ പാതാളത്തിൽ ഉണ്ടായാലും എന്റെ മനസ്സ് യാചിച്ച് വരം ചോദിക്കുവാൻ പ്രവൃത്തിയാകുന്നില്ല.

Verse 7

ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु ॥

പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ സ്വർഗ്ഗാർഹരും പുണ്യസമ്പന്നരുമാകുന്നു. അവരുടെ മുമ്പിൽ ധനക്കൂമ്പാരങ്ങളും പുല്ലിന്റെ കോടികളുപോലെ തുച്ഛം; യൗവനബലത്തിന്റെ നിധിയോട് താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അതൊന്നുമല്ല.

Verse 8

मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किं नु नास्ति मे ॥

എനിക്ക് സമാന ശീലമുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുണ്ട്; ശരീരവും നിരാമയം. പിതാവ് ജീവിക്കുന്നു, ധനം ഉണ്ട്, യൗവനവും ഉണ്ട്—എനിക്ക് എന്താണ് കുറവ്?

Verse 9

असत्यार्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति ॥

ലക്ഷ്യം അസത്യമാകുമ്പോൾ മനസ്സ് യാചനയിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നു. എനിക്ക് ശേഷിക്കുന്നത് സത്യം മാത്രമാണെങ്കിൽ, എന്റെ നാവ് എങ്ങനെ അപേക്ഷയുടെ വാക്ക് ഉച്ചരിക്കും?

Verse 10

यैर् न चिन्त्यं धनं किञ्चिन् मम गेहेऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते ॥

എന്റെ വീട്ടിൽ ധനം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് അവർ ഒട്ടും ആശങ്കപ്പെടേണ്ട. പിതാവിന്റെ ഭുജങ്ങളെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ നിഴലിൽ അഭയം പ്രാപിച്ചവർ സത്യമായും സന്തുഷ്ടരാണ്.

Verse 11

ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान् मन्ये धात्रैव वञ्चिताः ॥

എന്നാൽ ബാല്യകാലം മുതൽ പിതാവില്ലാതെ ജീവിക്കുന്ന ഗൃഹസ്ഥരെ ഞാൻ വിധാതാവുതന്നെ വഞ്ചിച്ചവരായി കരുതുന്നു; കാരണം അവർ സന്തോഷത്തിന്റെ രസത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വേർപെടുന്നു.

Verse 12

तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम् ॥

അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ, അപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കു എപ്പോഴും അവരുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, ഞങ്ങളുടെ പിതാവിന്റെ സമ്മതത്തോടെ വിട്ടുനൽകപ്പെട്ട ധനം, രത്നം മുതലായ നിധികൾ ഞങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യും।

Verse 13

तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान् ॥

ഇവിടെ ലഭിച്ചതെല്ലാം—എന്റെ ശിരസ്സിലെ രത്നം നിങ്ങളുടെ പാദയുഗളത്തെ സ്പർശിച്ചതിനാലും, കൂടാതെ നിങ്ങളുടെ ദേഹസ്പർശം എനിക്ക് ലഭിച്ചതിനാലുമാണ്।

Verse 14

जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम् ॥

ജാഡൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനായ ശ്രേഷ്ഠ നാഗൻ, തന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർക്കും ഉപകാരിയായ ആ രാജകുമാരനോട് സംസാരിച്ചു।

Verse 15

नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तोऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम् ॥

നാഗൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ മനസ്സ് എനിക്കിൽ നിന്ന് രത്നം, സ്വർണം മുതലായവ നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തുവെങ്കിൽ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിന് മറ്റെന്താണ് പ്രിയം എന്ന് പറയുക; അത് ഞാൻ നൽകാം।

Verse 16

कुवलयाश्व उवाच भगवन्स्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण संप्राप्तं तव दर्शनात् ॥

കുവലയാശ്വൻ പറഞ്ഞു—പൂജ്യനേ! നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ എന്റെ വീട്ടിൽ തേടുന്നതെല്ലാം ഉണ്ട്; പ്രത്യേകിച്ച് നിങ്ങളെ ദർശിച്ചതുമാത്രം കൊണ്ടു തന്നെ എല്ലാം ലഭിച്ചതുപോലെ ആയി।

Verse 17

कृतकृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंस्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः ॥

ഇതിനാൽ ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതായതു നിർവഹിച്ചു; എന്റെ ജീവിതവും ഫലവത്തായി—കാരണം ഞാൻ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായിട്ടും, ഹേ ദേവീ, നിന്റെ ദേഹസ്പർശം ലഭിച്ചു।

Verse 18

ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥

ഇവിടെ നിന്റെ പാദധൂളി എന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥാനം പിടിച്ചതിനാൽ, അതുകൊണ്ടുതന്നെ എന്താണ് അസാധ്യമായി ശേഷിക്കുന്നത്? ഹേ നാഗേന്ദ്രാ, ഞാൻ എന്താണ് നേടാതിരുന്നത്?

Verse 19

यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥

ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ച വരം നിർബന്ധമായി നൽകേണ്ടതാണെങ്കിൽ, ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന്റെ സംസ്കാരം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകരുതേ।

Verse 20

सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनम् ॥

സ്വർണം, രത്നങ്ങൾ, മണികൾ; വാഹനങ്ങൾ; ഗൃഹവും ആസനവും; സ്ത്രീകൾ; അന്നപാനം; പുത്രന്മാർ; മനോഹരമായ മാലകളും സുഗന്ധലേപനങ്ങളും—

Verse 21

एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः ॥

ഇവവിധമായ ഭോഗങ്ങളും, കൂടാതെ ഗാനം, വാദ്യങ്ങൾ മുതലായവയും—ഇതെല്ലാം എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ‘പുണ്യവൃക്ഷ’ത്തിന്റെ ഫലമാണ്।

Verse 22

तस्मान्नरेण तन्मूलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम् ॥

അതുകൊണ്ട് സംയതാത്മാവായ പുരുഷൻ ആ ധർമ്മമൂലത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പരിശ്രമിക്കണം. ധർമ്മനിഷ്ഠർക്കു ഭൂമിയിൽ ഒന്നും ദുർലഭമല്ല.

Verse 23

अश्वतर उवाच एवम् भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया ॥

അശ്വതരൻ പറഞ്ഞു—“തഥാസ്തു, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ; നിങ്ങളുടെ മനസ് ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണ്. നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ഈ ധർമ്മഫലം എല്ലാം സത്യമായിത്തന്നെ.”

Verse 24

तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतॆन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम् ॥

എങ്കിലും, നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ എന്റെ വീട്ടിൽ വന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ, നിർബന്ധമായി എന്തെങ്കിലും സ്വീകരിക്കണം—മനുഷ്യലോകത്തിൽ ദുർലഭമെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നതിനെ.

Verse 25

जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनं चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജകുമാരൻ മൗനമായി നാഗേന്ദ്രന്റെ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരിലേക്കു ദൃഷ്ടി നീട്ടി.

Verse 26

ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत्पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम् ॥

അപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ നമസ്കരിച്ചു, രാജകുമാരൻ ഉദ്ദേശിച്ചതെല്ലാം പിതാവിനോട് വ്യക്തമായി വിശദമായി അറിയിച്ചു.

Verse 27

पुत्रापूचतुः ततोऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना ॥

അപ്പോൾ പുത്രന്മാർ അതിനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കേട്ട്, ദുഷ്ടന്റെ വഞ്ചനയിൽ മോഹിതയായ പ്രിയഭാര്യ തന്റെ പ്രിയപ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 28

केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा ॥

ദുർമതിയായ ഒരു ദാനവൻ വൈരം കെട്ടി, ഗന്ധർവരാജന്റെ പുത്രി—‘മദാലസാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായ അവളെ—ആ ഗൂഢാലോചനയുടെ ഉപാധിയാക്കി.

Verse 29

कृतज्ञोऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम् ॥

അപ്പോൾ, പ്രിയ പിതാവേ, ആ കൃതഘ്നൻ ഇങ്ങനെ വ്രതം ചെയ്തു—‘മറ്റൊരു സ്ത്രീയും എന്റെ ഭാര്യയാകുകയില്ല’—എന്ന് പറഞ്ഞ് മദാലസയെ ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 30

द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत् ॥

ഹേ വീരാ, ഋതധ്വജൻ സുന്ദരാംഗിയായ അവളെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പ്രിയ പിതാവേ—ഇത് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ അങ്ങനെ ചെയ്യുക; അത് സിദ്ധമായതായേ കണക്കാക്കപ്പെടും.

Verse 31

अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरॊदिताम् ॥

അശ്വതരൻ പറഞ്ഞു—ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്ന് വിയുക്തനായവന് ‘സംയോഗം’ സ്വജാതീയമായതേ, സമാന കാരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതേ ആയിരിക്കൂ. സ്വപ്നമില്ലാതെ, അല്ലെങ്കിൽ ശംബരൻ പ്രയോഗിച്ച മായയില്ലാതെ, ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കും?

Verse 32

जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശത്രുജിത്തിന്റെ പുത്രൻ നാഗാധിപനെ നമസ്കരിച്ചു, സ്നേഹവും വിനയജന്യ ലജ്ജയും നിറഞ്ഞവനായി ആ മഹാത്മാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 33

मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम् ॥

പ്രിയ പിതാവേ, മദാലസാ മായാമയിയായാലും—ഇപ്പോൾ തന്നെ അവളെ എനിക്ക് കാണിച്ചുതന്നാൽ, അതിനെ ഞാൻ എനിക്കു ലഭിച്ച പരമാനുഗ്രഹമായി കരുതുന്നു।

Verse 34

अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः ॥

അശ്വതരൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട്, പ്രിയ ബാലാ, മായയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഇവിടെ നോക്കുക. നീ അനുഗ്രഹത്തിന് യോഗ്യൻ; വീട്ടിൽ അതിഥിയായി വന്ന ബാലനും ഗുരുവെന്നപോലെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 35

जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां सम्मोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम् ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—നാഗനാഥൻ വീട്ടിനകത്ത് മറച്ചുവെച്ചിരുന്ന മദാലസയെ കൊണ്ടുവന്നു; പിന്നെ അവരെ മോഹിപ്പിക്കാനായി വ്യക്തമായി വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 36

दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा ॥

അപ്പോൾ അവൻ ആ മംഗളസ്ത്രീയെ രാജകുമാരനു കാണിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജകുമാരാ, ഇവൾ നിന്റെ ഭാര്യ മദാലസയോ, അല്ലയോ?”

Verse 37

जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेत्य् तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सोऽश्वतरस्त्वरन् ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—ആ സുന്ദരസൂക്ഷ്മാംഗിയായ സ്ത്രീയെ കണ്ട ഉടൻ അവൻ ലജ്ജ വിട്ട് “പ്രിയേ!” എന്നു കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ച് അവളുടെ അടുക്കൽ ഓടി. എന്നാൽ നാഗനും വേഗവാനായ അശ്വതരനും പെട്ടെന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു।

Verse 38

अश्वतर उवाच मायैयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः ॥

അശ്വതരൻ പറഞ്ഞു—വത്സാ, ഇത് മായയാണ്; ഇതിനെ സ്പർശിക്കരുത്. ഞാൻ മുമ്പേ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്—സ്പർശം മുതലായ ബന്ധം തേടുമ്പോൾ മായ ഉടൻ തന്നെ അപ്രത്യക്ഷമാകും।

Verse 39

ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेत्य् वदन् सोऽथ चिन्तयामास भामिनीम् ॥

അപ്പോൾ അവൻ മൂർഛയാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട് നിലത്തു വീണു. “ഹാ പ്രിയേ!” എന്നു കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ കാമിനിയെക്കുറിച്ചേ ധ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 40

अहो स्नेहोऽस्य नृपतेर्ममोपऱ्यचलं मनः । येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः ॥

അഹോ—എന്നോടുള്ള ഈ രാജാവിന്റെ സ്നേഹം ഇങ്ങനെ! അവന്റെ സ്ഥിരമായ മനസ്സ് എന്നിലേയ്ക്ക് തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ‘ശത്രുപാതകൻ’ ആയവൻ ആയുധമൊന്നുമില്ലാതെ തന്നെ വീണുപോയി।

Verse 41

मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेष्टया ॥

അവനാൽ ഇത് വ്യക്തമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ടു—ഇത് മായയാണ്, നിശ്ചയമായും മിഥ്യാമായ; വായു, ജലം, അഗ്നി, ഭൂമി, ആകാശം എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു।

Verse 42

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ നാഗസ്വരൂപൻ കുവലയാശ്വനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, മരിച്ചവരെ പുനർജീവിപ്പിച്ചതുമുതലായ എല്ലാ വൃത്താന്തങ്ങളും അവനോട് യഥാവിധി വിവരിച്ചു।

Verse 43

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

അപ്പോൾ അവൻ ആനന്ദിതനായി പ്രിയയെ വീണ്ടും ലഭിച്ച്, നാഗനെ നമസ്കരിച്ചു മടങ്ങി. ദീപ്തനായി ആ കുതിരമേറി, തന്റെ നിശ്ചയം മനസ്സിൽ ധരിച്ചു സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।