Adhyaya 1: Jaimini’s Questions on the Mahabharata and the Origin of the Wise Birds
पक्ष्युपाख्यानप्रारम्भ (Pakṣyupākhyāna-prārambha)
Jaimini's Questions
ഈ ആദ്യ അധ്യായത്തിൽ ജൈമിനി മുനി മഹാഭാരതകഥകളിൽ ധർമ്മ–അധർമ്മ ഫലവിഭാഗത്തിലെ വൈചിത്ര്യം കണ്ടു സംശയിച്ചു വ്യാസശിഷ്യനോട് ചോദിക്കുന്നു. മറുപടിയായി പക്ഷ്യുപാഖ്യാനം ആരംഭിക്കുന്നു; ദിവ്യബുദ്ധിയുള്ള ധർമ്മനിഷ്ഠ പക്ഷികളുടെ ഉത്ഭവവും അവർ പറഞ്ഞ ധർമ്മാർത്ഥ ഉപദേശത്തിന്റെ സൂചനയും ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 1
Verse 1
तपःस्वाध्यायनिरतं मार्कण्डेयं महामुनिम् । व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनिः पर्यपृच्छत ॥
മഹാതേജസ്സുള്ള, വ്യാസശിഷ്യനായ ജൈമിനി—തപസ്സിലും ശാസ്ത്രാധ്യയനത്തിലും നിരതനായ—മഹർഷി മാർകണ്ഡേയനോട് ചോദ്യം ചെയ്തു।
Verse 2
भगवान् भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना । पूर्णमस्तमलैः शुभ्रैर्नानाशास्त्रसमुच्चयैः ॥
മഹാത്മാവായ വ്യാസൻ ഉച്ചരിച്ച മഹാഭാരതാഖ്യാനം സമാപ്തമായിരിക്കുന്നു—നിർമലം, പ്രകാശമാനം, ദോഷരഹിതം—നാനാശാസ്ത്രശാഖകളുടെ സമുച്ചയമായത്।
Verse 3
जातिशुद्धिसमायुक्तं साधुशब्दोपशोभितम् । पूर्वपक्षोक्तिसिद्धान्तपरिनिष्ठासमन्वितम् ॥
ഇത് വംശശുദ്ധിയാൽ യുക്തവും, ശുദ്ധസൂക്ഷ്മമായ പദങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും, പൂർവപക്ഷം, സിദ്ധാന്തം, ദൃഢമായ അന്തിമ നിർണ്ണയം എന്നിവയുടെ പ്രസ്താവനയാൽ സമ്പന്നവുമാണ്।
Verse 4
त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः ॥
ദേവന്മാരിൽ വിഷ്ണു ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെ, ദ്വിപദജീവികളിൽ ബ്രാഹ്മണൻ ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെ, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളിലും ശിരോരത്നം ഉത്തമമായതുപോലെ—ഇവിടെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നതും പരമോത്തമമാണ്।
Verse 5
यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्राणां महाभारतमुत्तमम् ॥
ആയുധങ്ങളിൽ വജ്രം ശ്രേഷ്ഠമായതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ മനസ്സ് പ്രധാനമായതുപോലെ, അതുപോലെ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും ഇവിടെ മഹാഭാരതം പരമോന്നതമാണ്।
Verse 6
अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक् ॥
ഇവിടെ അർത്ഥം, ധർമ്മം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവ വിവരണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവ പരസ്പരബന്ധങ്ങളോടെയും, വേർതിരിച്ചും, അനുബന്ധ ഉപവിഷയങ്ങളോടുകൂടിയും വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 7
धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम् ॥
“ഇത് ധർമ്മത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ശാസ്ത്രം; ഇത് അർത്ഥത്തിന്റെ പരമ ശാസ്ത്രം. ഇത് കാമത്തിന്റെ പ്രധാന ശാസ്ത്രവും, അതുപോലെ മോക്ഷത്തിന്റെ അനുത്തമ ശാസ്ത്രവും ആകുന്നു.”
Verse 8
चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता ॥
ഹേ മഹാഭാഗനേ! ജ്ഞാനിയായ വേദവ്യാസൻ ഉപദേശിച്ചതിതാണ്—ഇതിനാൽ നാലാശ്രമധർമ്മങ്ങളുടെ മര്യാദയും സദാചാരത്തിന്റെ സ്ഥാപിതക്രമവും നിലനിൽക്കുന്നു।
Verse 9
तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते ॥
അതുകൊണ്ട്, പ്രിയനേ! മഹാകർമ്മനായ വ്യാസൻ ഇതിനെ ഇങ്ങനെ രചിച്ചു—ഈ മഹാശാസ്ത്രം സർവാർത്ഥസമാഹാരമായിരിക്കയും, വിരോധങ്ങളാൽ പരാജിതമാകാതിരിക്കയും ചെയ്യാൻ।
Verse 10
व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता ॥
വേദപർവതത്തിൽ നിന്ന് അവതിരിച്ച വ്യാസവാക്യപ്രവാഹം കുതർക്കവൃക്ഷങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി, ഭൂമിയെ രജഃശൂന്യമായി (വ്യക്തവും ശുദ്ധവുമായതായി) ആക്കി।
Verse 11
कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम् ॥
“ഈ പുരാണം മധുരധ്വനിയുള്ള മഹാഹംസമാണ്; പുണ്യാഖ്യാനങ്ങളുടെ പരമപദ്മം അതിന്റെ ശിരസ്സിൽ. വിപുലകഥാജലത്തിൽ വ്യാപിച്ച—ഹേ കാർഷ്ണ! ഇത് വൈദികവിദ്യയുടെ മഹാസരോവരം.”
Verse 12
तदिदं भारताख्यानं बह्वर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामोऽहं भगवन्स्त्वामुपस्थितः ॥
“‘ഭാരതം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ആഖ്യാനപ്രബന്ധം പല അർത്ഥങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, വേദവിസ്താരത്തെപ്പോലെ വിപുലവുമാണ്. അതിന്റെ തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ഹേ ഭഗവൻ, ഞാൻ നിങ്ങളെ സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 13
कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूतिस्थितिसंयमकारणम् ॥
ഗുണാതീതനായ ജനാർദനൻ എന്തുകൊണ്ട് മാനുഷാവസ്ഥ പ്രാപിച്ചു? വാസുദേവനാണ് ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, നിഗ്രഹം/ലയത്തിന്റെ കാരണം.
Verse 14
कस्माच्च पाण्डुपुत्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान् ॥
കൂടാതെ ദ്രുപദന്റെ ഏകപുത്രി കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) പാണ്ഡുവിന്റെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരുടെയും മഹിഷിയായി എങ്ങനെ ആയി? ഈ വിഷയത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്.
Verse 15
भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः ॥
ഹലായുധനായ മഹാബലൻ ബലരാമൻ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപശാന്തിക്കായി എന്തുകൊണ്ട് തീർത്ഥയാത്ര അനുഷ്ഠിച്ചു?
Verse 16
कथञ्च द्रौपदेयास्तेऽकृतदाराः महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत् ॥
കൂടാതെ ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാർ—മഹാരഥന്മാർ—ഇനിയും വിവാഹിതരാകാതിരുന്നിട്ടും, പുണ്യശീലരായ പാണ്ഡവപുത്രന്മാർ രക്ഷകനില്ലാത്തവരെപ്പോലെ എങ്ങനെ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു?
Verse 17
एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा ॥
ഇതെല്ലാം എനിക്ക് ഇവിടെ വിശദമായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതാണ്. കാരണം നിങ്ങൾ എപ്പോഴും മോഹബുദ്ധിയുള്ള ജനങ്ങൾക്ക് ബോധം ഉണർത്തുന്ന പ്രബോധകരാണ്.
Verse 18
इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो महामुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे ॥
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം അഷ്ടാദശ ദോഷരഹിതനായ മഹർഷി മാർകണ്ഡേയൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 19
मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालोऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते ॥
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, നമ്മുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങൾക്ക് നിശ്ചിതമായ സമയം ഇപ്പോൾ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ദീർഘമായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ട കാര്യത്തിന് ഇത് പ്രശംസനീയമായ കാലമല്ല।
Verse 20
ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्येऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः ॥
ഹേ ജൈമിനി, ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് അവ തന്നെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ പറയാം; അവയെ ആ പക്ഷികളും വ്യാഖ്യാനിക്കും; ആ പക്ഷികൾ നിന്നെ സംശയമുക്തനാക്കും।
Verse 21
पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः ॥
പിംഗാക്ഷനും വിബോധനും, സുപുത്രനും സുമുഖനും—ദ്രോണന്റെ പുത്രന്മാർ—പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠർ, സത്യജ്ഞർ, ശാസ്ത്രചിന്തകർ ആയിരുന്നു।
Verse 22
वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च ॥
വേദങ്ങളുടെയും ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥബോധം തടസ്സമില്ലാത്തവരായ അവർ വിന്ധ്യപർവതത്തിലെ ഗുഹകളുടെ മദ്ധ്യേ വസിച്ചു; ജനങ്ങൾ അവരെ ഉപാസിക്കുകയും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു।
Verse 23
एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचार्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
അപ്പോൾ ജ്ഞാനിയായ മാർക്കണ്ഡേയൻ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ, മുനികളിൽ വ്യാഘ്രസമനായ ആ ഋഷി വിസ്മയത്തിൽ വിശാലമായ കണ്ണുകളോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 24
जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस् ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम् ॥
ജൈമിനി പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഇത് അത്യന്തം അത്ഭുതകരം; വാക്കുകൾ പക്ഷികളുടേതുപോലെ, എന്നാൽ അർത്ഥം മനുഷ്യസദൃശം—ഈ പക്ഷികൾ അതിദുർലഭമായ ജ്ഞാനം എങ്ങനെ നേടി?
Verse 25
तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः ॥
അവർ തിര്യക്-യോണിയിൽ ജനിച്ചവരാണെങ്കിൽ, അത്തരം ജ്ഞാനം എങ്ങനെ നേടി? പിന്നെ ആ ചിറകുള്ളവർ ദ്രോണന്റെ പുത്രന്മാർ എന്നു എങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു?
Verse 26
कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम् ॥
ആ പ്രസിദ്ധനായ ദ്രോണൻ ആരാണ്? അവനു നാലു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—ധർമ്മജ്ഞരും സദ്ഗുണസമ്പന്നരുമായ മഹാത്മാക്കൾ.
Verse 27
मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे ॥
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക; ഞാൻ പറയുന്നതുപോലെ; പുരാതനകാലത്ത് നന്ദനത്തിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ), അപ്സരസ്സുകൾ, നാരദൻ എന്നിവരുടെ സംഗമത്തിൽ സംഭവിച്ചതിനെ.
Verse 28
नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम् ॥
നന്ദനോദ്യാനത്തിൽ നാരദൻ ദേവാധിപതി ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) ചപലസ്ത്രീകളുടെ സംഘത്തിനിടയിൽ ആസീനനായി, അവരുടെ മുഖങ്ങളിലേക്കു ദൃഷ്ടി ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 29
स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात् ॥
ആ ശ്രേഷ്ഠ മുനിയെ കണ്ട ഉടനെ ശചീപതി ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) തത്സമയം എഴുന്നേറ്റ്, ആദരപൂർവ്വം തന്റെ ആസനം അദ്ദേഹത്തിന് സമർപ്പിച്ചു.
Verse 30
तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर् 7षि विनयावनताः स्थिताः ॥
വൃത്രഹന്തനായ ആ മഹാബലൻ ശക്രൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ ദിവ്യസ്ത്രീകളും എഴുന്നേറ്റ് നമസ്കരിച്ചു; ഹേ ദിവ്യദർശീ, അവർ വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 31
ताभिरभ्यर्चितः सोऽथ उपविष्टे शतक्रतौ । यथार्हं कृतसम्भाषः कथाश्चक्रे मनोरमाः ॥
അവർ സത്കരിച്ചതിനുശേഷം, ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) ആസീനനായപ്പോൾ, യഥോചിതമായ കുശലപ്രശ്നാദികൾ പരസ്പരം കൈമാറി, അദ്ദേഹം രമ്യമായ കഥാസംഭാഷണങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 32
शक्र उवाच ततः कथान्तरे शक्रस्तमुवाच महामुनिम् । देह्याज्ञां नृत्यतामासां तव याभिमतेति वै ॥
ശക്രൻ പറഞ്ഞു— സംഭാഷണത്തിനിടയിൽ ശക്രൻ ആ മഹർഷിയോട് പറഞ്ഞു: “എനിക്ക് അനുവാദം നൽകുക; ഈ വിഷയങ്ങളിൽ നിങ്ങള്ക്ക് ഏത് അംഗീകര്യമോ അത് പറയുക.”
Verse 33
रम्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा । घृताची मेनका वापि यत्र वा भवतो रुचिः ॥
രമ്പാ അല്ലെങ്കിൽ കർക്കശാ; അല്ലെങ്കിൽ ഉർവശീ അല്ലെങ്കിൽ തിലോത്തമാ; ഘൃതാചീ അല്ലെങ്കിൽ മേനകാ—നിനക്കു പ്രിയമായവളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക।
Verse 34
एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वचो शक्रस्य नारदः । विचिन्त्याप्सरसः प्राह विनयावनताः स्थिताः ॥
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ ആലോചിച്ചു; പിന്നെ വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞു നിന്ന അപ്സരസ്സുകളോട് പറഞ്ഞു।
Verse 35
युष्माकमिह सर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् । आत्मानं मन्यते या तु सा नृत्यतु ममाग्रतः ॥
നിങ്ങളിൽ എല്ലാവരിലും ആരാണ് സ്വയം രൂപത്തിൽ, ദാനത്തിൽ (ഉദാരതയിൽ), ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠയെന്ന് കരുതുന്നതോ—അവൾ എന്റെ മുമ്പിൽ നൃത്തം ചെയ്യട്ടെ।
Verse 36
गुणरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाट्यस्य नास्ति वै । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्यमन्यद्विडम्बनम् ॥
ഗുണവും രൂപവും ഇല്ലാത്ത നാട്യം വിജയസിദ്ധി പ്രാപിക്കുകയില്ല. മനോഹരമായ ആധാരമില്ലാത്ത നൃത്തം നൃത്തമല്ല; അത് വെറും അനുകരണ-വിഡംബന മാത്രമാണ്।
Verse 37
तद्वाक्यसमकालं च एकैकास्ता नतास्ततः । अहं गुणाधिका न त्वं न त्वं चान्या अब्रवीदिदम् ॥
ആ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതുമാത്രം, അതേ ക്ഷണത്തിൽ മറ്റുള്ളവർ ഒരൊരുത്തരായി നമസ്കരിച്ചു. പിന്നെ അവൾ പറഞ്ഞു—“ഗുണങ്ങളിൽ ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠയാണ്; നിങ്ങൾ അല്ല—നിങ്ങളും എന്നിൽ നിന്ന് വേറെയുമല്ല।”
Verse 38
मार्कण्डेय उवाच तासां संभ्रममालोक्य भगवान् पाकशासनः । पृच्छ्यतां मुनिरित्याह वक्ता यां वो गुणाधिकाम् ॥
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ കലക്കം കണ്ട ഭഗവാൻ പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) പറഞ്ഞു—ഋഷിയെ ചോദിക്കൂ; ഗുണങ്ങളിൽ നിങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ തന്നെയാണ് നിങ്ങളോട് പറയുക।
Verse 39
शक्रच्छन्दानुयाताभिः पृष्टस्ताभिः सनारदः । प्रोवाच यत् तदा वाक्यं जैमिने तन्निबोध मे ॥
ശക്രനും വൈദിക ഛന്ദസ്സുകളും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നവർ ചോദിച്ചപ്പോൾ, അവൻ നാരദനോടൊപ്പം അപ്പോൾ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു। ഹേ ജൈമിനി, അന്നേ സമയം പറഞ്ഞതു എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കുക।
Verse 40
तपस्यन्तं नगेंद्रस्थं या वः क्षोभयते बलात् । दुर्वाससं मुनिश्रेष्ठं तां वो मन्ये गुणाधिकाम् ॥
പർവതരാജനിൽ അഗ്ര്യ ഋഷി ദുർവാസസ് തപസ്സു ചെയ്യുന്ന വേളയിൽ, നിങ്ങളെ ബലമായി കലക്കിക്കുന്ന അവളെ ഞാൻ ഗുണത്തിലും മഹത്വത്തിലും നിങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠയെന്ന് കരുതുന്നു।
Verse 41
मार्कण्डेय उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वा वेपत कन्धराः । अशक्यमेतदस्माकमिति ताश्चक्रिरे कथाः ॥
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ഭയത്താൽ കഴുത്തുവരെ വിറച്ചു, “ഇത് ഞങ്ങൾക്കു സാധ്യമല്ല” എന്നു പറയാൻ തുടങ്ങി।
Verse 42
तत्राप्सरा वपुर्नाम मुनिक्षोभणगर्विता । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः ॥
അവിടെ വപു എന്ന പേരുള്ള അപ്സരസ്, മുനിമാരെ വ്യാകുലപ്പെടുത്താനുള്ള തന്റെ ശക്തിയിൽ അഭിമാനിച്ച്, മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് ഞാൻ ആ ഋഷി പാർക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോകും।”
Verse 43
अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम ॥
ഇന്ന് ഞാൻ ആ ഉത്തേജകനെയെ—ഇന്ദ്രിയാശ്വങ്ങളെ ഓടിക്കുന്നവനെയും, സ്മരൻ (കാമൻ) ആയുധങ്ങളാൽ അവന്റെ കയറുകൾ വഴുതുന്നവനെയും—ദുഷ്ടസാരഥിയാക്കി മാറ്റും।
Verse 44
ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तमप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरण् ॥
അവൻ ബ്രഹ്മാവായാലും, ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു) ആയാലും, നീലലോഹിതൻ (രുദ്ര/ശിവ) ആയാലും—ഇന്ന് ഞാൻ അവനെയും സ്മരന്റെ അമ്പിന്റെ മുറിവ്-ചിഹ്നത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കും।
Verse 45
इत्युक्त्वा प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं वपुस्तदा । मुनेस्तपः प्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम् ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ അന്നേ സമയം പ്രാലേയാദ്രി (ഹിമപർവ്വതം) ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു. മുനിയുടെ തപശ്ശക്തിയാൽ ആ ആശ്രമം വന്യമൃഗങ്ങളും ശാന്തമായി, വൈരമില്ലാതെ കഴിയുന്ന സമാധാനസ്ഥലമായി മാറിയിരുന്നു।
Verse 46
स पुंस्कोकिलमाधुर्या यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमात्रं स्थितातस्मादगायत वराप्सराः ॥
അവിടെ, ആ മഹർഷി ആൺകുയിലിന്റെ പാട്ടിനോടു തുല്യമായ മാധുര്യത്തിനിടയിൽ വസിച്ചിരുന്നിടത്ത്, ശ്രേഷ്ഠ അപ്സരസ്സുകൾ ഒരു ക്രോശമാത്രം അകലെയായി നിന്നുകൊണ്ട് പാടിത്തുടങ്ങി।
Verse 47
तद्गीतध्वनिमाकर्ण्य मुनिर्विस्मितमानसः । जगाम तत्र यत्रास्ते सा बाला रुचिरानना ॥
ആ പാട്ടിന്റെ നാദം കേട്ട് മുനിയുടെ മനസ്സ് വിസ്മയത്തോടെ നിറഞ്ഞു; സുന്ദരമുഖിയായ ആ കന്യക ഇരുന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് അദ്ദേഹം ചെന്നു।
Verse 48
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मुनिः संस्तभ्य मानसम् । क्षोभणायागतां ज्ञात्वा कोपामर्षसन्वितः ॥
അവളെ സർവ്വാംഗസുന്ദരിയായി കണ്ട മുനി മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി. അവൾ തന്റെ തപസ്സിന് വിഘ്നം വരുത്താൻ വന്നതെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ക്രോധവും അമർഷവും നിറഞ്ഞവനായി.
Verse 49
उवाचेदं ततो वाक्यं महर्षिस्तां महातपाः ।
അപ്പോൾ ആ മഹർഷി, മഹാബലനായ തപസ്വി, അവളോടു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 50
यस्माद् दुःखार्जितस्येह तपसो विघ्नकारणात् । आगतासि मदोन्मत्ते मम दुःखाय खेचरि ॥
ഞാൻ കഷ്ടത്തോടെ അനുഷ്ഠിച്ച തപസ്സിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്നവളായി നീ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ മത്തേ, ഹേ ആകാശഗാമിനീ, നീ എന്റെ ശോകത്തിനായിട്ടാണ് വന്നത്.
Verse 51
तस्मात् सुपर्णगोत्रे त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । जन्म प्राप्स्यसि दुष्प्रज्ञे यावद्वर्षाणि षोडश ॥
അതുകൊണ്ട് എന്റെ ക്രോധംകൊണ്ട് ദൂഷിതയായി നീ സുപർണവംശത്തിൽ ജന്മം പ്രാപിക്കും. ഹേ ദുഷ്ടമതിയേ, പതിനാറു വർഷം നീ അങ്ങനെ തന്നെയിരിക്കും.
Verse 52
निजरूपं परित्यज्य पक्षिणीरूपधारिणी । चत्वारस्ते च तनया जनिष्यन्तेऽधमाप्सराः ॥
ആ പതിത അപ്സര തന്റെ മുൻരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് പെൺപക്ഷിയുടെ രൂപം ധരിക്കും; അവൾക്ക് നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കും.
Verse 53
अप्राप्य तेषु च प्रीतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि । वासमाप्स्यसि वक्तव्यं नोत्तरं ते कथञ्चन ॥
അവരുടെ പ്രസാദം ലഭിക്കാതിരുന്നാലും, ആയുധത്താൽ ശുദ്ധനായി നീ വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗനിവാസം പ്രാപിക്കും. നിന്നോട് ഇനി യാതൊരു വിധത്തിലും പറയാനുള്ളത് ഇല്ല.
Verse 54
इति वचनमसह्यं कोपसंरक्तदृष्टिश्चलकलबलयां तां मानिनीं श्रावयित्वा । तरलतरतरङ्गां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगुणगणौघां संप्रयाताः खगङ्गाम् ॥
ആ അഹങ്കാരിണിയായ സ്ത്രീയോട് സഹിക്കാനാകാത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്—കോപത്തിൽ അവന്റെ ദൃഷ്ടി ചുവന്നിരിക്കെ, അവൾ നിരന്തരം അശാന്തമായി പുച്ഛിച്ച് സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ—ആ ബ്രാഹ്മണൻ എപ്പോഴും ചഞ്ചലമായ തരംഗങ്ങളാൽ കുലുങ്ങുന്ന ആ ദേശം വിട്ട്, സർവ്വത്ര പ്രസിദ്ധമായ ഗുണസമൂഹങ്ങളാൽ കീർത്തിക്കപ്പെട്ട ഗംഗാനദിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds hermeneutic and ethical doubts raised by Jaimini about the Mahābhārata’s narrative logic—especially divine incarnation, contested marital norms, expiation for grave sin, and seemingly undeserved deaths—while asserting the Bhārata’s status as an all-encompassing puruṣārtha-śāstra.
This Adhyāya does not yet enter a Manvantara catalogue; instead it establishes the Purāṇa’s pedagogical architecture (Mārkaṇḍeya → birds) that will later be used to transmit long-range cosmological and genealogical materials, including Manvantara-related discourse.
Adhyāya 1 is prior to the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no direct Śākta stuti or Devī-centered battle narrative; its relevance is structural, setting the multi-layered frame narrative through which later high-authority Śākta sections are delivered.