Adhyaya 61
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Narrative of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva describes Damayantī after killing a hunter: she proceeds alone through a fearsome, empty forest filled with predators, thieves, and varied flora and terrain. Overwhelmed by separation, she laments and repeatedly addresses Nala by recalling his assurances and the ethical weight of truth. She petitions an approaching ‘lord of the forest’ (a fierce beast) for knowledge of Nala and then turns to a prominent mountain, offering reverent praise and self-identification (as Bhīma’s daughter and Nala’s wife) while asking whether Nala has been seen. She reaches an ascetic hermitage populated by disciplined sages; they initially wonder if she is a deity, and she clarifies her human identity and marital crisis. The sages, through ascetic insight, predict an auspicious outcome: she will soon see Nala restored and ruling. When the hermitage and sages vanish, she questions whether it was dreamlike or extraordinary providence. Continuing, she addresses an aśoka tree as a symbolic agent of grief-removal. Finally, she encounters a large merchant caravan crossing a river; her disheveled appearance provokes fear, ridicule, and pity. The caravan questions her identity (deity/yakṣī/rākṣasī), and she asserts her human royal status, seeking news of Nala. The caravan leader, Śuci, states he has not seen Nala and identifies their destination as the land of the Cedi king Subāhu, framing the next movement of the episode.
Chapter Arc: पुष्कर राज्य-हरण के बाद हँसते हुए नल को फिर द्यूत के लिए उकसाता है—और दाँव अब धन-धान्य नहीं, स्वयं दमयन्ती तक पहुँच जाता है। → नल पर कलि-प्रभाव और पराजय का बोझ बढ़ता जाता है; वन-प्रस्थान में दम्पति भूख, थकान और अपमान झेलते हैं। मार्ग में स्वर्ण-पंखों वाले पक्षी दिखते हैं; नल उन्हें पकड़कर भोजन की आशा करता है। → पक्षी ‘अक्ष’ (जुए के पासे) रूप धारण कर नल के वस्त्र छीन लेते हैं और कहते हैं कि वे उसके वस्त्र हरने आए थे—नल नग्न, दीन और पूर्णतः असहाय खड़ा रह जाता है। → दमयन्ती नल को धैर्य देती है और विदर्भ की ओर सुरक्षित मार्गों का संकेत करती है; नल भी उसे त्यागने की इच्छा न होने की बात कहकर आश्वस्त करता है, पर परिस्थितियाँ उन्हें अलगाव की ओर धकेलती हैं। → दमयन्ती को विदर्भ-मार्ग पर भेजने की योजना बनती है—पर क्या नल साथ रह पाएगा, या कलि-ग्रस्त विवेक उन्हें अलग कर देगा?
Shlokas
Verse 1
हम () हि २ 7 एकषेष्टितमो< ध्याय: नलका जूएमें हारकर दमयन्तीके साथ वनको जाना और पक्षियोंद्वारा आपदग्रस्त नलके वस्त्रका अपहरण बृहृदश्च उवाच ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यत: । पुष्करेण हतं राज्यं यच्चान्यद् वसु किंचन
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! വാർഷ്ണേയൻ പോയശേഷം, പാശക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന പുണ്യശ്ലോകനായ നളരാജാവിന്റെ രാജ്യം മാത്രമല്ല, മറ്റെല്ലാ ധനവും പുഷ്കരൻ ജയിച്ച് കൈക്കലാക്കി।
Verse 2
ह्ृतराज्यं नलं राजन् प्रहसन् पुष्करो<ब्रवीत् | द्यूत॑ं प्रवर्ततां भूय: प्रतिपाणो5स्ति कस्तव
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട നളനോടു പുഷ്കരൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“വീണ്ടും പാശക്രീഡ ആരംഭിക്കട്ടെ? രാജാവേ, ഇനി പണമായി വെക്കാൻ നിനക്കുള്ളത് എന്താണ്?”
Verse 3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यज्जितं मया । दमयन्त्या: पण: साधु वर्ततां यदि मन्यसे
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“നിനക്കു ശേഷിക്കുന്നത് ദമയന്തി ഒരുത്തി മാത്രം; മറ്റെല്ലാം ഞാൻ ജയിച്ചു. നിനക്കു സമ്മതമെങ്കിൽ ദമയന്തിയെയേ പണമായി വെച്ച് വീണ്ടും പാശക്രീഡ നടക്കട്ടെ.”
Verse 4
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना | व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्,पुष्करके ऐसा कहनेपर पुण्यश्लोक महाराज नलका हृदय शोकसे विदीर्ण-सा हो गया, परंतु उन्होंने उससे कुछ कहा नहीं
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—പുഷ്കരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കോപവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് പുണ്യശ്ലോകനായ നളന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നതുപോലെ ആയി; എങ്കിലും അവൻ ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല।
Verse 5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् | उत्सृज्य सर्वगात्रे भ्यो भूषणानि महायशा:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹായശസ്സുള്ള നളൻ പുഷ്കരനെ നോക്കി, അത്യന്തം കോപത്തോടെ, തന്റെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അഴിച്ചു തള്ളിക്കളഞ്ഞു।
Verse 6
एकवासा हासंवीत: सुहृच्छोकविवर्धन: । निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
അപ്പോൾ മഹായശസ്സുള്ള രാജാവ് നളൻ തന്റെ വിപുലമായ രാജസമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചു; ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചു, ഒരു വസ്ത്രമാത്രം ധരിച്ചു, പുതപ്പില്ലാതെ—സുഹൃത്തുകളുടെ ദുഃഖം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാജഭവനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 7
दमयन्त्येकवस्त्राथ गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वगात् । स तया बाह्ुतः सार्थ त्रिरात्रं नैघधोडवसत्
അപ്പോൾ ഏകവസ്ത്രധാരിണിയായ ദമയന്തി പോകുന്ന രാജാവ് നളന്റെ പിന്നാലെ പിന്തുടർന്നു. നിഷധാധിപൻ അവളെ കൂടെ കൂട്ടി നഗരത്തിന് പുറത്തായി മൂന്നു രാത്രികൾ താമസിച്ചു।
Verse 8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे । नले य: सम्यगातिछेत् स गच्छेद् वध्यतां मम,महाराज! पुष्करने उस नगरमें यह घोषणा करा दी--डुग्गी पिटवा दी कि “जो नलके साथ अच्छा बर्ताव करेगा, वह मेरा वध्य होगा”
മഹാരാജാവ് പുഷ്കരൻ നഗരമൊട്ടാകെ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിപ്പിച്ചു—“നളനോട് നന്നായി പെരുമാറുന്നവൻ എന്റെ കല്പനപ്രകാരം വധിക്കപ്പെടും।”
Verse 9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च | पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! पुष्करके उस वचनसे और नलके प्रति पुष्करका द्वेष होनेसे पुरवासियोंने राजा नलका कोई सत्कार नहीं किया
യുധിഷ്ഠിരാ! പുഷ്കരന്റെ ആ വാക്കും നളനോടുള്ള അവന്റെ വൈരവും കാരണം നഗരവാസികൾ രാജാവ് നളനെ യാതൊരു സത്കാരവും ചെയ്തില്ല।
Verse 10
स तथा नगराभ्याशे सत्काराहों न सस्कृतः । त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
ഇങ്ങനെ സത്കാരത്തിന് പൂർണ്ണമായി അർഹനായിരുന്നിട്ടും രാജാവ് നളൻ നഗരസമീപത്ത് മൂന്നു രാത്രികൾ വെള്ളം മാത്രമേ ആശ്രയിച്ച് കഴിഞ്ഞു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് സത്കാരം ലഭിച്ചില്ല।
Verse 11
पीड्यमान: क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन् | प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात्,वहाँ भूखसे पीड़ित हो फल-मूल आदि जुटाते हुए राजा नल वहाँसे अन्यत्र चले गये। केवल दमयन्ती उनके पीछे-पीछे गयी
അവിടെ വിശപ്പാൽ പീഡിതനായി ജീവൻ നിലനിർത്താൻ ഫലമൂലങ്ങൾ ശേഖരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവ് നളൻ ആ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. ദുഃഖത്തിലും അചഞ്ചലമായ വിശ്വസ്തതയോടെ ദമയന്തി മാത്രമേ അവന്റെ പിന്നാലെ നടന്നുള്ളൂ.
Verse 12
क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेडहनि । अपश्यच्छकुनान् कांश्रिद्धिरण्यसदृशच्छदान्,इसी प्रकार नल बहुत दिनोंतक क्षुधासे पीड़ित रहे। एक दिन उन्होंने कुछ ऐसे पक्षी देखे, जिनकी पाँखें सोनेकी-सी थीं
ഇങ്ങനെ നളൻ പല ദിവസങ്ങളായി വിശപ്പാൽ പീഡിതനായി അലഞ്ഞു നടന്നു. ഒരു ദിവസം സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന ചിറകുകളുള്ള ചില പക്ഷികളെ അവൻ കണ്ടു.
Verse 13
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्ष्यो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
അവയെ കണ്ടപ്പോൾ ബലവാനായ നിഷധാധിപതിയുടെ മനസ്സിൽ ചിന്ത ഉദിച്ചു—“ഇന്ന് ഇവ തന്നെ എന്റെ ആഹാരമാകാം; ഇവയുടെ ചിറകുകൾ എനിക്ക് ധനമാകും.”
Verse 14
ततस्तान् परिधानेन वाससा स समावृणोत् | तस्य तद् वस्त्रमादाय सर्वे जम्मुर्विहायसा,तदनन्तर उन्होंने अपने अधोवस्त्रसे उन पक्षियोंको ढँक दिया। किंतु वे सब पक्षी उनका वह वस्त्र लेकर आकाशमें उड़ गये
അതിനുശേഷം അവൻ തന്റെ അധോവസ്ത്രംകൊണ്ട് ആ പക്ഷികളെ മൂടി; എന്നാൽ അവയെല്ലാം ആ വസ്ത്രം പിടിച്ചെടുത്ത് ആകാശത്തിലേക്ക് പറന്നു പോയി.
Verse 15
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् | दृष्टवा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्
പറന്നുയരുമ്പോൾ ആ പക്ഷികൾ നളനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—ഭൂമിയിൽ ദിക്കുകളെ വസ്ത്രമാക്കി, ദീനനായി തലകുനിച്ച് നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ടിട്ട്.
Verse 16
उड़ते हुए उन पक्षियोंने राजा नलको दीनभावसे नीचे मुँह किये धरतीपर नग्न खड़ा देख उनसे कहा-- ।।
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ദുർബുദ്ധിയായ രാജാവേ! ഞങ്ങൾ പക്ഷികളല്ല; ഞങ്ങൾ പാശങ്ങളാണ്. നിന്റെ വസ്ത്രം കവർന്നെടുക്കുവാൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെ വന്നത്. നീ വസ്ത്രധാരിയായിട്ടു തന്നെ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് സന്തോഷമുണ്ടായില്ല।”
Verse 17
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्
രാജൻ, ആ പാശങ്ങൾ അടുത്തുവരുന്നതു കണ്ടും താനെന്തോ വസ്ത്രഹീനനായതായി തിരിച്ചറിഞ്ഞും, പുണ്യശ്ലോകനായ നളൻ അപ്പോൾ ദമയന്തിയോട് പറഞ്ഞു— “സാധ്വീ, ഭീരുവേ! ഇവരുടെ കോപം കൊണ്ടാണ് എന്റെ രാജശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടത്; ഞാൻ ക്ഷുധയും ദുഃഖവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി ജീവധാരണയ്ക്കു അന്നം പോലും കണ്ടെത്തുന്നില്ല. ഇവരുടെ കാരണത്താൽ നിഷധജനങ്ങൾ എനിക്ക് സത്കാരം ചെയ്തില്ല. ഇതാ, അതേ പാശങ്ങളാണ്—ഇപ്പോൾ പക്ഷികളുടെ രൂപം ധരിച്ചു എന്റെ വസ്ത്രം കൊണ്ടുപോകുന്നത്।”
Verse 18
येषां प्रकोपादैश्वर्यात् प्रच्युतो5हमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दु:खित: क्षुधयान्वित:
“ഹേ അനിന്ദിതേ! ഇവരുടെ കോപം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ രാജൈശ്വര്യത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ചതു. ദുഃഖിതനായി, ക്ഷുധയാൽ പീഡിതനായി, ജീവധാരണയ്ക്കു അന്നം പോലും എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നില്ല।”
Verse 19
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन् मयि नैषधा: । इमे ते शकुना भूत्वा वासो भीरु हरन्ति मे
“ഇവരുടെ കാരണത്താൽ നിഷധജനങ്ങൾ എനിക്ക് സത്കാരം ചെയ്തില്ല; ഇതാ, അതേ പാശങ്ങളാണ് ഇപ്പോൾ പക്ഷികളായി, ഹേ ഭീരുവേ, എന്റെ വസ്ത്രം കവർന്നെടുക്കുന്നത്।”
Verse 20
वैषम्यं परम॑ प्राप्तो द:खितो गतचेतन: । भर्ता ते5हं निबोधेदं वचन हितमात्मन:
“ഞാൻ അത്യന്തം വിഷമാവസ്ഥയിൽ വീണിരിക്കുന്നു; ദുഃഖം കൊണ്ട് എന്റെ ബോധം മങ്ങിപ്പോകുന്നതുപോലെ. ഞാൻ നിന്റെ ഭർത്താവാണ്—അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ഹിതത്തിനായുള്ള ഈ വാക്ക് മനസ്സിലാക്കുക; കേൾക്കുക।”
Verse 21
एते गच्छन्ति बहव: पन्थानो दक्षिणापथम् | अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्,'ये बहुत-से मार्ग हैं, जो दक्षिण दिशाकी ओर जाते हैं। यह मार्ग ऋक्षवान् पर्वतको लाँघकर अवन्ती-देशको जाता है
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ദക്ഷിണാപഥത്തിലേക്കു പോകുന്ന പല വഴികളുമുണ്ട്. ഋക്ഷവത് പർവതം കടന്ന് അവർ അവന്തീദേശത്തെത്തുന്നു.
Verse 22
एष विन्ध्यो महाशैल: पयोष्णी च समुद्रगा । आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विता:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഇതാ മഹാശൈലമായ വിന്ധ്യപർവതം; ഇതാ സമുദ്രത്തിലേക്കൊഴുകുന്ന പയോഷ്ണീ നദി. ഇവിടെ മഹർഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളും ഉണ്ട്; മൂലഫലങ്ങൾ സമൃദ്ധമാണ്.
Verse 23
एष पन्था विदर्भाणामसौ गच्छति कोसलान् | अतः परं च देशो<यं दक्षिणे दक्षिणापथ:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഇത് വിദർഭത്തിലേക്കുള്ള വഴി; അത് കോസലത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ഇതിന് അപ്പുറം തെക്കോട്ടുള്ള ദേശം ‘ദക്ഷിണാപഥം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 24
एतद् वाक््यं नलो राजा दमयन्तीं समाहित: । उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत,भारत! राजा नलने एकाग्रचित्त होकर बड़ी आतुरताके साथ दमयन्तीसे उपर्युक्त बातें बार-बार कहीं
ഹേ ഭാരത! അപ്പോൾ രാജാവ് നളൻ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി ദമയന്തിയോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; ഹൃദയം വ്യാകുലമായതിനാൽ ഭൈമിയെ ഉദ്ദേശിച്ച് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിച്ചു.
Verse 25
ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वच:,तब दमयन्ती अत्यन्त दुःखसे दुर्बल हो नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई गद्गद वाणीमें राजा नलसे यह करुण वचन बोली--
അപ്പോൾ ദമയന്തി ദുഃഖംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച്, കണ്ണുനീരാൽ ശബ്ദം മുറുകി, നിഷധരാജനായ നളനോട് കരുണാഭരിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 26
उद्वेजते मे हृदयं सीदन्त्यड्रानि सर्वश:ः । तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्या: पुन: पुन:
എന്റെ ഹൃദയം ഭീതിയാൽ വിറയ്ക്കുന്നു; എന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലാം ശിഥിലമാകുന്നു. ഹേ രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ നിശ്ചയം ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് അത്യന്തം വ്യാകുലത വരുന്നു.
Verse 27
ह्ृतराज्यं ह्ृतद्रव्यं विवस्त्र क्षुच्छूमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने
അങ്ങയുടെ രാജ്യം കവർന്നെടുത്തു; ധനവും നഷ്ടപ്പെട്ടു; അങ്ങ് വസ്ത്രരഹിതനായി, വിശപ്പും കഷ്ടപ്പാടും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ നിർജന വനത്തിൽ അങ്ങയെ ഒറ്റയ്ക്ക് വിട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിച്ച് പോകും?
Verse 28
“महाराज! आपका मानसिक संकल्प क्या है
മഹാരാജാവേ! അങ്ങയുടെ മനസ്സിൽ ഉയരുന്ന നിശ്ചയം ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിക്കുമ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം വ്യാകുലമാകുന്നു; എന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലാം ശിഥിലമാകുന്നു. അങ്ങയുടെ രാജ്യം കവർന്നെടുത്തു; ധനം നശിച്ചു; ദേഹത്തിൽ വസ്ത്രമെന്നതും ശേഷിച്ചില്ല; വിശപ്പും പ്രയത്നവും അങ്ങയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിൽ ഈ നിർജന വനത്തിൽ അങ്ങയെ അശരണനാക്കി വിട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ പോകും? ഹേ മഹാരാജാവേ, ഈ ഭയങ്കര വനത്തിൽ അങ്ങ് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ്—ക്ഷുധാർത്തനായി, ക്ഷീണിതനായി—മുൻസുഖം ഓർത്ത് ദുഃഖിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ ആശ്വാസവാക്കുകളാൽ അങ്ങയുടെ ക്ഷീണവും വ്യഥയും അകറ്റും.
Verse 29
न च भार्यासमं किंचिद् विद्यते भिषजां मतम् | औषध॑ सर्वदु:खेषु सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“चिकित्सकोंका मत है कि समस्त दु:ःखोंकी शान्तिके लिये पत्नीके समान दूसरी कोई औषध नहीं है; यह मैं आपसे सत्य कहती हूँ”
വൈദ്യന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഭാര്യയെപ്പോലെ മറ്റൊന്നുമില്ല. എല്ലാ ദുഃഖങ്ങൾക്കും അവളാണ് ഔഷധം—ഇത് ഞാൻ അങ്ങോട് സത്യമായി പറയുന്നു.
Verse 30
नल उवाच एवमेतद् यथा55त्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्र नरस्यार्तस्य भेषजम्
നലൻ പറഞ്ഞു—സുമധ്യമയായ ദമയന്തീ! നീ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് സത്യം. ദുരിതത്തിലായ പുരുഷന് ഭാര്യയെപ്പോലെ മറ്റൊരു സുഹൃത്തുമില്ല; മറ്റൊരു ഔഷധവും ഇല്ല.
Verse 31
न चाहं त्यक्तकामस्त्वां किमलं भीरु शड्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते
ഭീരുവേ! നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം എനിക്കില്ല; നീ എന്തിന് ഇത്ര അധികം സംശയിക്കുന്നു? അനിന്ദിതേ! ഞാൻ എന്റെ ജീവൻ പോലും ത്യജിക്കാം; പക്ഷേ നിന്നെ ഒരിക്കലും വിട്ടുകൊടുക്കില്ല।
Verse 32
दमयन्त्युवाच यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत् किमर्थ विदर्भाणां पन्था: समुपदिश्यते,दमयन्तीने कहा--महाराज! यदि आप मुझे त्यागना नहीं चाहते तो विदर्भदेशका मार्ग क्यों बता रहे हैं?
ദമയന്തി പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ഇവിടെ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാനില്ലെങ്കിൽ, വിദർഭദേശത്തേക്കുള്ള വഴി എന്തിന് കാണിച്ചുതരുന്നു?
Verse 33
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमहसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते
നൃപതേ! നിങ്ങൾ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടവനല്ലെന്ന് എനിക്ക് അറിയാം; എന്നാൽ മഹീപതേ, ഈ ഭയാനക ദുരന്തം നിങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ വലിച്ചിഴച്ചതിനാൽ, നിങ്ങൾ എന്നെയും വിട്ടുകളയാൻ ഇടയുണ്ട്।
Verse 34
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम,नरश्रेष्ट! आप बार-बार जो मुझे विदर्भदेशका मार्ग बता रहे हैं। देवोपम आर्यपुत्र! इसके कारण आप मेरा शोक ही बढ़ा रहे हैं
നരോത്തമാ! നിങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും വിദർഭത്തിലേക്കുള്ള വഴി എനിക്ക് പറയുന്നു; ദേവോപമനായ ആര്യപുത്രാ! അതുകൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ ദുഃഖം മാത്രമേ വർധിക്കുകയുള്ളൂ।
Verse 35
यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन् व्रजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान् यदि मन्यसे
നിന്റെ ഉദ്ദേശം ദമയന്തി തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ അടുക്കൽ പോകണമെന്നതാണെങ്കിൽ, നീ സമ്മതിക്കുന്നുവെങ്കിൽ നാം ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് വിദർഭത്തിലേക്ക് പോകാം।
Verse 36
विदर्भराजत्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन् सुखं वत्स्यसि नो गृहे,मानद! वहाँ विदर्भनरेश आपका पूरा आदर-सत्कार करेंगे। राजन्! उनसे पूजित होकर आप हमारे घरमें सुखपूर्वक निवास कीजियेगा
നളൻ പറഞ്ഞു—മാനദാ! അവിടെ വിദർഭരാജാവ് നിന്നെ യഥോചിതമായി പൂജിച്ച് ആദരിക്കും. രാജാവേ! അവനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് നീ ഞങ്ങളുടെ ഗൃഹത്തിൽ സുഖത്തോടെ വസിക്കും॥
Verse 61
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकी वनयात्राविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗത നലോപാഖ്യാനപർവ്വത്തിൽ നളന്റെ വനയാത്രയെ സംബന്ധിക്കുന്ന അറുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി॥
Verse 63
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलवनयात्रायामेकषष्टितमो< ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ നലോപാഖ്യാനപർവ്വാന്തർഗത നളവനയാത്രയിൽ അറുപത്തൊന്നാം അധ്യായം॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between despair and dharma: whether Damayantī should relinquish life amid abandonment and danger, or persist in truthful, disciplined searching grounded in marital commitment and ethical endurance.
Ethical agency is maintained through satya and dhṛti even when social protections fail; respectful speech, self-identification, and seeking lawful aid become practical instruments for survival and meaning.
No explicit phalaśruti is stated here; the closest meta-level signal is the ascetics’ predictive assurance, functioning as narrative validation that endurance aligned with dharma leads toward restoration within the larger exemplum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.