Shloka 18
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
येषां प्रकोपादैश्वर्यात् प्रच्युतो5हमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दु:खित: क्षुधयान्वित:,राजन्! उन पासोंको नजदीकसे जाते देख और अपने-आपको नग्नावस्थामें पाकर पुण्यश्लोक नलने उस समय दमयन्तीसे कहा--'सती साध्वी रानी! जिनके क्रोधसे मेरा ऐश्वर्य छिन गया, मैं क्षुधापीड़ित एवं दु:खित होकर जीवन-निर्वाहके लिये अन्नतक नहीं पा रहा हूँ और जिनके कारण निषधदेशकी प्रजाने मेरा सत्कार नहीं किया, भीरु! वे ही ये पासे हैं, जो पक्षी होकर मेरा वस्त्र लिये जा रहे हैं
yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite | prāṇayātrāṃ na vindeyaṃ duḥkhitaḥ kṣudhayānvitaḥ ||
“ഹേ അനിന്ദിതേ! ഇവരുടെ കോപം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ രാജൈശ്വര്യത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ചതു. ദുഃഖിതനായി, ക്ഷുധയാൽ പീഡിതനായി, ജീവധാരണയ്ക്കു അന്നം പോലും എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നില്ല।”
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical danger of gambling and loss of self-mastery: a king’s prosperity and dignity can collapse through attachment and the destructive consequences that follow, leading to suffering and dependence for basic sustenance.
In the Nalopākhyāna episode, Nala—having lost his kingdom through the dice—laments to Damayantī that the very dice (personified as agents of ruin) have stripped him of royal fortune and left him hungry and distressed, unable to secure even food for survival.