Shloka 17
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्,राजन्! उन पासोंको नजदीकसे जाते देख और अपने-आपको नग्नावस्थामें पाकर पुण्यश्लोक नलने उस समय दमयन्तीसे कहा--'सती साध्वी रानी! जिनके क्रोधसे मेरा ऐश्वर्य छिन गया, मैं क्षुधापीड़ित एवं दु:खित होकर जीवन-निर्वाहके लिये अन्नतक नहीं पा रहा हूँ और जिनके कारण निषधदेशकी प्रजाने मेरा सत्कार नहीं किया, भीरु! वे ही ये पासे हैं, जो पक्षी होकर मेरा वस्त्र लिये जा रहे हैं
tān samīpagatān akṣān ātmānaṁ ca vivāsasam | puṇyaślokas tadā rājan damayantīm athābravīt ||
രാജൻ, ആ പാശങ്ങൾ അടുത്തുവരുന്നതു കണ്ടും താനെന്തോ വസ്ത്രഹീനനായതായി തിരിച്ചറിഞ്ഞും, പുണ്യശ്ലോകനായ നളൻ അപ്പോൾ ദമയന്തിയോട് പറഞ്ഞു— “സാധ്വീ, ഭീരുവേ! ഇവരുടെ കോപം കൊണ്ടാണ് എന്റെ രാജശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടത്; ഞാൻ ക്ഷുധയും ദുഃഖവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി ജീവധാരണയ്ക്കു അന്നം പോലും കണ്ടെത്തുന്നില്ല. ഇവരുടെ കാരണത്താൽ നിഷധജനങ്ങൾ എനിക്ക് സത്കാരം ചെയ്തില്ല. ഇതാ, അതേ പാശങ്ങളാണ്—ഇപ്പോൾ പക്ഷികളുടെ രൂപം ധരിച്ചു എന്റെ വസ്ത്രം കൊണ്ടുപോകുന്നത്।”
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical danger of gambling and the way a single vice can unravel kingship, honor, and basic security. It also highlights how suffering can be traced to prior choices, urging vigilance (dharma) and restraint over destructive impulses.
In the Nala–Damayantī episode narrated by Bṛhadaśva, Nala sees the dice approaching and realizes he has been stripped of his clothing. He tells Damayantī that these are the same dice that caused his downfall—now appearing as birds and carrying away his garments—intensifying their hardship in exile.