Adhyaya 277
Āraṇyaka-parva Adhyāya 277 — Sāvitrī-Upākhyāna: Aśvapati’s Vows and Sāvitrī’s Birth; Search for a Suitable Husband Begins
Upa-parva: Sāvitrī-Upākhyāna (Narrative of Sāvitrī) — within Āraṇyaka-parva
Yudhiṣṭhira addresses Ṛṣi Mārkaṇḍeya: he does not lament himself, his brothers, or the loss of kingdom as much as he laments Draupadī (Drupadātmajā), whose interventions saved them after the dice ordeal and who was later forcibly taken from the forest by Jayadratha. He asks whether any woman of comparable pativratā excellence is known. Mārkaṇḍeya introduces the precedent of Sāvitrī and recounts the Madra king Aśvapati: righteous, self-controlled, and beloved of subjects, yet distressed by childlessness. For progeny he undertakes severe niyamas—measured diet, brahmacarya, repeated offerings to Sāvitrī—over eighteen years, after which the goddess appears, praises his discipline, and grants a boon. Aśvapati requests many sons; Sāvitrī, citing a prior dispensation linked to Brahmā, declares that a single radiant daughter will be born. The king returns to rule dharmically; in time his chief queen conceives and gives birth to a lotus-eyed girl named Sāvitrī. As she matures, her extraordinary tejas discourages suitors. Seeing no proposals, Aśvapati instructs her to seek a husband herself and report back; he adds a normative warning from dharmaśāstra about blame attached to failure in providing protection through proper marital arrangement. With elders and ministers assigned as attendants, Sāvitrī departs in a golden chariot to visit ascetic groves and tīrthas, honoring elders and giving gifts to learned brāhmaṇas as she travels in search of a worthy match.
Chapter Arc: मार्कण्डेय के वचन से दृश्य स्वर्गलोक में उठता है—देवगण ब्रह्मा के पास जाकर रावण के अत्याचार और वरदानजन्य अवध्यता की दुहाई देते हैं; अग्नि स्वयं निवेदन करता है कि अब रक्षा का कोई और उपाय नहीं दिखता। → ब्रह्मा स्मरण कराते हैं कि वरदान की गाँठ सीधे नहीं खुलती; रावण की शक्ति को तोड़ने के लिए पृथ्वी पर एक नियत योजना चाहिए—ऐसा उपाय जो वरदान की शर्तों के भीतर रहकर ही उसका अंत कर सके। → पितामह देवताओं को आज्ञा देते हैं—इन्द्र आदि समस्त सुरगण पृथ्वी पर वानर और ऋक्ष-स्त्रियों में अपने अंश से पुत्र उत्पन्न करें; वे वज्र-संहनन, अतुल बल, युद्धविशारद और वायु-वेग से भी तीव्र होंगे—रावण-वध हेतु राम के सहायक-सेना का बीज यहीं पड़ता है। → देवगण ब्रह्मा की आज्ञा का पालन करते हैं; दिव्य अंशों से वनौकसों की अद्भुत पीढ़ी जन्म लेती है—युद्ध-योजना का आधार तैयार हो जाता है। → ब्रह्मा आगे ‘मन्थरा’ को भी कार्य-साधन हेतु जगाते/प्रेरित करते हैं; वह मनोजवा होकर वैर-संधि को प्रज्वलित करने निकल पड़ती है—अब घटनाएँ पृथ्वी पर मानवीय कथा-धारा में उतरने को हैं।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न () हि २ 7 षट्सप्तत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: देवताओंका ब्रह्माजीके पास जाकर रावणके अत्याचारसे बचानेके लिये प्रार्थना करना तथा ब्रह्माजीकी आज्ञासे देवताओंका रीछ और वानरयोनिमें संतान उत्पन्न करना एवं दुन्दुभी गन्धर्वीका मन्थरा बनकर आना मार्कण्डेय उवाच ततो ब्रह्मर्षय: सर्वे सिद्धा देवर्षयस्तथा । हव्यवाहं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं गता:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം രാവണന്റെ പീഡനത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ട സർവ്വ ബ്രഹ്മർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷിമാരും, ഹവ്യവാഹനായ അഗ്നിദേവനെ മുൻനിർത്തി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 2
अग्निरुवाच योडसौ विश्रवस: पुत्रो दशग्रीवो महाबल: । अवध्यो वरदानेन कृतो भगवता पुरा
അഗ്നിദേവൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! വിശ്രവസിന്റെ പുത്രനായ മഹാബലൻ ദശഗ്രീവൻ (രാവണൻ) മുൻപ് നിങ്ങളുടെ വരദാനത്താൽ അവധ്യനാക്കപ്പെട്ടു. ആ ശക്തിമാൻ രാക്ഷസൻ ഇപ്പോൾ ലോകത്തിലെ സർവ്വ പ്രജകളെയും പലവിധത്തിൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ഭയത്തിൽ നിന്ന് നിങ്ങൾ മാത്രം ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം. നിങ്ങളൊഴികെ ഞങ്ങൾക്ക് മറ്റൊരു ശരണം ഇല്ല.
Verse 3
स बाधते प्रजा: सर्वा विप्रकारैर्महाबल: । ततो नस्त्रातु भगवन् नान्यस्त्राता हि विद्यते
ആ മഹാബലൻ സർവ്വ പ്രജകളെയും പലവിധത്തിൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഭഗവൻ, നിങ്ങൾ മാത്രം ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം; നിങ്ങളൊഴികെ മറ്റൊരു രക്ഷകൻ ഇല്ല.
Verse 4
ब्रह्मोवाच न स देवासुरै: शक््यो युद्धे जेतुं विभावसो । विहितं तत्र यत् कार्यमभितस्तस्य निग्रह:
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ വിഭാവസു (അഗ്നേ)! ദേവന്മാരാലും അസുരന്മാരാലും യുദ്ധത്തിൽ അവനെ ജയിക്കാനാവില്ല. അവന്റെ നാശത്തിനായി ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു; ഇനി എല്ലാ വിധത്തിലും ആ ദുഷ്ടന്റെ നിഗ്രഹം സംഭവിക്കും.
Verse 5
तदर्थमवतीर्णो सौ मन्नियोगाच्चतुर्भुज: । विष्णु: प्रहरतां श्रेष्ठ: स तत् कर्म करिष्यति
അതേ ലക്ഷ്യത്തിനായി, എന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം, ചതുര്ഭുജനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു. ദുഷ്ടരെ സംഹരിക്കുന്നവരിൽ അദ്ദേഹം ശ്രേഷ്ഠൻ; അതിനാൽ അദ്ദേഹം തന്നെയാണ് ആ കര്മ്മം നിർവ്വഹിക്കുക—രാവണന്റെ നിഗ്രഹം.
Verse 6
मार्कण्डेय उवाच पितामहस्ततस्तेषां संनिधौ शक्रमब्रवीत् | सर्वेर्देवगणै: सार्थ सम्भव त्वं महीतले
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ആ ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിലേ തന്നെ ശക്രനോട് (ഇന്ദ്രനോട്) പറഞ്ഞു—“സകല ദേവഗണങ്ങളോടും കൂടി നീ ഭൂമിയിൽ ജന്മം എടുക്കുക.”
Verse 7
विष्णो: सहायानृक्षीषु वानरीषु च सर्वश: । जनयथ्वं सुतान् वीरान् कामरूपबलान्वितान्
കരടികളുടെയും വാനരികളുടെയും സ്ത്രീകളിൽ എല്ലായിടത്തും, ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള, ബലവാന്മാരായ വീരപുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കുവിൻ; അവർ ഭൂതലത്തിൽ അവതരിച്ച ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന് യോജ്യമായ സഹായികളാകട്ടെ।
Verse 8
ततो भागानुभागेन देवगन्धर्वपन्नगा: । अवतर्तु महीं सर्वे मनन््त्रयामासुरञज्जसा,तदनन्तर देवता, गन्धर्व और नाग अपने-अपने अंश एवं अंशांशसे इस पृथ्वीपर अवतीर्ण होनेके लिये परस्पर परामर्श करने लगे
അതിനുശേഷം ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും നാഗന്മാരും തത്തത്തം അംശവും ഉപാംശവും അനുസരിച്ച് ഭൂമിയിൽ അവതരിക്കുവാൻ വേഗത്തിൽ പരസ്പരം ആലോചിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 9
तेषां समक्ष गन्धर्वी दुन्दुभीं नाम नामतः । शशास वरदो देवो गच्छ कार्यार्थसिद्धये
അവരൊക്കെയും നോക്കി നിൽക്കേ, വരദാതാവായ ദേവൻ ‘ദുന്ദുഭി’ എന്ന ഗന്ധർവിയെ ആജ്ഞാപിച്ചു—“ദേവകാര്യസിദ്ധിക്കായി നീ ഭൂതലത്തിലേക്ക് പോകുക.”
Verse 10
पितामहवच: श्रुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः । मन्थरा मानुषे लोके कुब्जा समभवत् तदा,पितामहकी बात सुनकर गन्धर्वी दुन्दुभी मनुष्यलोकमें आकर मन्थरा नामसे प्रसिद्ध कुबड़ी दासी हुई
പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗന്ധർവീ ദുന്ദുഭി മനുഷ്യലോകത്തിലേക്ക് വന്നു; അപ്പോൾ അവൾ ‘മന്തറ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായ കൂനിയായ ദാസിയായി മാറി।
Verse 11
शक्रप्रभृतयश्चैव सर्वे ते सुरसत्तमा: । वानरक्_्षवरस्त्रीषु जनयामासुरात्मजान्
ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ആ സർവ്വ ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാരും വാനര-കരടി വർഗങ്ങളിലെ ഉത്തമ സ്ത്രീകളിൽ തങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 12
तेडन्ववर्तन् पितृन् सर्वे यशसा च बलेन च | भेत्तारो गिरिशुज्भाणां शालतालशिलायुधा:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവർ എല്ലാവരും യശസ്സിലും ബലത്തിലും തങ്ങളുടെ ദിവ്യപിതാക്കളെപ്പോലെ തന്നെയായി. പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ തകർക്കാൻ അവർക്ക് കഴിവുണ്ടായിരുന്നു; ശാലയും താളും എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളും മഹാശിലാഖണ്ഡങ്ങളും അവരുടെ ആയുധങ്ങളായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ വാനര-ഋക്ഷരിൽ വരാനിരിക്കുന്ന ധർമ്മകാര്യത്തിനായി ശക്തിസമ്പന്നമായ മഹാബലി സന്തതി ജനിച്ചു.
Verse 13
वज्ञसंहनना: सर्वे सर्वे चौधबलास्तथा । कामवीर्यबलाश्रैव सर्वे युद्धविशारदा:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ ശരീരം വജ്രംപോലെ ദൃഢവും ഭേദിക്കാനാകാത്തതും സുസംഹതവുമായിരുന്നു. അവർ അപാരബലത്തിന്റെ നിധികളായിരുന്നു. ഇച്ഛിച്ചതുപോലെ അവരുടെ വീര്യവും ശക്തിയും പ്രകടമായിരുന്നു; എല്ലാവരും യുദ്ധകലകളിൽ നിപുണർ.
Verse 14
नागायुतसमप्राणा वायुवेगसमा जवे । यत्रेच्छकनिवासाक्षु केचिदत्र वनौकस:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവരിൽ പത്തായിരം ആനകളുടെ തുല്യമായ പ്രാണബലം ഉണ്ടായിരുന്നു; വേഗത്തിൽ അവർ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തോടു മത്സരിച്ചു. സ്ഥിരമായ വാസസ്ഥലം അവർക്കില്ല; ഇച്ഛിക്കുന്നിടത്ത് അവിടെതന്നെ താമസിക്കും. അവരിൽ ചിലർ വനങ്ങളിൽ മാത്രം വസിച്ചു.
Verse 15
एवं विधाय तत् सर्व भगवॉल्लोकभावन: । मन्थरां बोधयामास यदू यत् कार्य यथा यथा
ഇങ്ങനെ എല്ലാം ക്രമപ്പെടുത്തി ലോകഭാവനനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് മന്തരാരൂപം ധരിച്ചിരുന്ന ദുന്ദുഭിയോട് എന്തെല്ലാം ചെയ്യണം, എങ്ങനെ ചെയ്യണം എന്ന് ക്രമമായി ഉപദേശിച്ചു.
Verse 16
सा तद्वच: समाज्ञाय तथा चक्रे मनोजवा । इतश्रैतश्न गच्छन्ती वैरसन्धुक्षणे रता
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ആ വചനങ്ങൾ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിച്ച് അവൾ അതുപോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചു. ചിന്തയെപ്പോലെ വേഗമുള്ള അവൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിച്ച് വൈരത്തിന്റെ തീ കൊളുത്തുന്നതിൽ തന്നെ രതയായി—പോയിടത്തൊക്കെയും ശത്രുതയെ ഉണർത്തി.
Verse 276
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि वानराघ्युत्पत्तौ षट्सप्तत्यधिकद्विशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ രാമോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ വാനരസേനകളുടെ ഉത്ഭവത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന ഇരുനൂറ്റി എഴുപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira frames a comparative ethical dilemma: how to interpret and respond to collective suffering when a key figure (Draupadī) bears disproportionate harm despite acting as a protector—prompting a search for precedent to clarify dharma.
The chapter emphasizes disciplined intentionality: sustained restraint, truthful purpose, and ritual consistency are presented as legitimate means to pursue life-goals, while outcomes may be constrained by higher-order dispensations beyond personal preference.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural—this adhyāya serves as the narrative gateway establishing Sāvitrī as a dharma-precedent (upākhyāna) for interpreting Draupadī’s situation within the larger exile discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.