Adhyaya 6
Adhyāya 6: Vidura’s Saṃsāra-Upamā (The Allegory of the Well, Time, and Desire)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Saṃsāra-Upamā (Allegory of Saṃsāra) Sub-episode
Dhṛtarāṣṭra opens with a sequence of inquiries framed as compassion: he asks how a person can dwell in harsh conditions, where that perilous ‘dharma-crisis’ place is, and how one might be freed from a great fear. Vidura answers by citing an instructive allegory used by mokṣa-knowers to secure a ‘good course’ beyond. He identifies the ‘wilderness/forest’ as the vast saṃsāra, with predators as diseases and a large-bodied woman as jarā (old age) that erodes beauty and form. The ‘well’ is the embodied condition (deha), with Kāla (Time) as the great serpent beneath—Antaka, the universal taker. The vine on which the human hangs is the hope of continued life; the elephant with six faces is the year, mapped through seasons and months, while the gnawing mice are day and night consuming life. Bees and honey-streams signify desires and their tastes in which humans sink. The chapter concludes: those who understand the turning of the saṃsāra-wheel cut its bonds—knowledge functioning as liberation-oriented agency.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, शोक से व्याकुल, विदुर के ‘संसार-वन’ रूपक को सुनकर चकित होकर पूछते हैं—ऐसा घोर दुःख सहकर भी वह जीव वहाँ कैसे रमता है, और वह देश कहाँ है जहाँ वह धर्मसंकट में फँसा रहता है। → राजा बार-बार उस ‘फँसे हुए ब्राह्मण/जीव’ के उद्धार का उपाय पूछते हैं; करुणा जागती है—‘सब बताओ, हम उसे निकालने का यत्न करेंगे।’ विदुर रूपक के प्रत्येक घटक का अर्थ खोलते जाते हैं, और श्रोता को धीरे-धीरे बोध होता है कि यह कथा किसी दूर देश की नहीं, अपने ही अस्तित्व की है। → विदुर निर्णायक व्याख्या करते हैं: ‘कूप’ देह है; भीतर का महान नाग ‘काल’ है; वृक्ष के पास घूमता षड्वक्त्र कुंजर ‘संवत्सर’ है—उसके छह मुख ऋतुएँ, बारह पाँव महीने; चूहे समय/दिन-रात की क्षय-शक्ति हैं; और सीमा पर खड़ी विशाल नारी ‘जरा’ है जो रूप-वर्ण का विनाश करती है। इस क्षण रूपक का पर्दा हटता है—संसारचक्र का भय और उसकी अनिवार्य गति प्रत्यक्ष हो जाती है। → विदुर बताते हैं कि बुद्धिमान पुरुष इस संसारचक्र की परिक्रमा को जानकर उसके पाश काटते हैं—अर्थात् देह-काल-जरामय बंधन को पहचानकर वैराग्य, विवेक और मोक्षमार्ग की ओर मुड़ते हैं। धृतराष्ट्र का शोक ‘व्यक्ति-हानि’ से उठकर ‘तत्त्व-बोध’ की दिशा में रूपांतरित होने लगता है। → धृतराष्ट्र के भीतर उठता अगला प्रश्न—‘यदि यह सब देह-काल का जाल है, तो शोक का वास्तविक उपचार और मोक्ष का सीधा साधन क्या है?’
Shlokas
Verse 1
अफ्-४#-राज षष्ठो& ध्याय: संसाररूपी वनके रूपकका स्पष्टीकरण ध्ृतराष्ट्र ववाच अहो खलु महद् दु:खं कृच्छुवासश्न॒ तस्य ह | कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिवां वदतां वर
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിദുരാ! ഇത് വാസ്തവത്തിൽ അത്ഭുതകരം. ആ ബ്രാഹ്മണന് മഹാദുഃഖം ലഭിച്ചിരുന്നു; വലിയ കഷ്ടത്തോടെ അവൻ അവിടെ പാർക്കുകയായിരുന്നു. എന്നിട്ടും അവിടെ അവന്റെ മനസ്സ് എങ്ങനെ രമിച്ചു? അവിടെ അവന് എങ്ങനെ തൃപ്തി ലഭിച്ചു?
Verse 2
स देश: क्व नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे । कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात्,कहाँ है वह देश, जहाँ बेचारा ब्राह्मण ऐसे धर्मसंकटमें रहता है? उस महान् भयसे उसका छुटकारा किस प्रकार हो सकता है?
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മസങ്കടത്തിൽ കുടുങ്ങി ആ മനുഷ്യൻ പാർക്കുന്ന ദേശം എവിടെയാണ്? ആ മഹാഭയത്തിൽ നിന്ന് അവന് എങ്ങനെ മോചനം ലഭിക്കും?
Verse 3
एतनमे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा । कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि,यह सब मुझे बताओ; फिर हम सब लोग उसे वहाँसे निकालनेकी पूरी चेष्टा करेंगे। उसके उद्धारके लिये मुझे बड़ी दया आ रही है
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക; പിന്നെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും യുക്തമായ വിധത്തിൽ ഉടൻ തന്നെ അവനെ അവിടെ നിന്ന് പുറത്തെടുക്കാൻ പൂർണ്ണശ്രമം ചെയ്യും. അവന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി എന്റെ ഉള്ളിൽ മഹത്തായ കരുണ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 4
विदुर उवाच उपमानमिदं राजन् मोक्षविद्धिरुदाह्तम् । सुकृतं विन्दते येन परलोकेषु मानव:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാർഗം ബോധിപ്പിക്കാൻ ഈ ഉപമ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതനുസരിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പരലോകങ്ങളിൽ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,विदुरजीने कहा--राजन! मोक्षतत्त्वके विद्वानोंद्वारा बताया गया यह एक दृष्टान्त है, जिसे समझकर वैराग्य धारण करनेसे मनुष्य परलोकमें पुण्यका फल पाता है ।।
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, മോക്ഷതത്ത്വം അറിഞ്ഞ ജ്ഞാനികൾ ഇതിനെ ദൃഷ്ടാന്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് ഗ്രഹിച്ച് വൈരാഗ്യം സ്വീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പരലോകത്തിൽ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ‘കാന്താരം’ എന്നു പറയുന്നത് ഈ മഹാസംസാരമേ; ‘ദുർഗമവനം’ എന്നു പറയുന്നതും സംസാരത്തിന്റെ തന്നെ ഘനവും മോഹജനകവുമായ ഗഹനതയാണ്.
Verse 6
ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिता: । या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे षष्ठो5ध्याय:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—നിനക്കു വിവരിച്ച ആ ഭയങ്കര സർപ്പസദൃശമായ വ്യാധികൾ—അവ തന്നെയാണ് ഇവിടെ വ്യക്തമായി എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. മഹാകായയായ ആ സ്ത്രീയും അവിടെയായിരുന്നു നിലകൊണ്ടത്. ഇങ്ങനെ മഹാഭാരതത്തിലെ സ്ത്രീപർവത്തിൽ, ജലപ്രദാനികപർവത്തിൽ, ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ശോകനിവാരണപ്രസംഗത്തിലെ ആറാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Verse 7
यस्तत्र कूपो नृपते स तु देह: शरीरिणाम्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ, ആ വനത്തിൽ ‘കിണർ’ എന്നു പറയുന്നത് ദേഹധാരികളുടെ ശരീരമാണ്.
Verse 8
यस्तत्र वसते5धस्तान्महाहि: काल एव सः | अन्तक: सर्वभूतानां देहिनां सर्वहार्यसौ
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—അതിനടിയിൽ വസിക്കുന്ന മഹാസർപ്പം കാലം തന്നെയാണ്. ഹേ നരേശ്വരാ, അതേ കാലം സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അന്തകനായി, ദേഹധാരികളുടെ സർവ്വസ്വവും അപഹരിക്കുന്നു.
Verse 9
कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानव: । प्रताने लम्बते लग्नो जीविताशा शरीरिणाम्,कुँएके मध्यभागमें जो लता उत्पन्न हुई बतायी गयी है, जिसको पकड़कर वह मनुष्य लटक रहा है, वह देहधारियोंके जीवनकी आशा ही है
കിണറ്റിന്റെ നടുവിൽ മുളച്ച ആ വള്ളി—അതിന്റെ പടർന്ന തണ്ടിനെ പിടിച്ച് മനുഷ്യൻ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു—അതുതന്നെയാണ് ദേഹധാരികളുടെ ജീവൻ തുടരുമെന്ന പ്രത്യാശ.
Verse 10
स यस्तु कूपवीनाहे तं॑ वृक्ष परिसर्पति । षड्वक्त्र: कुज्जरो राजन् स तु संवत्सर: स्मृत:,राजन! जो कुएँके मुखबन्धके समीप छ: मुखों-वाला हाथी उस वृक्षकी ओर बढ़ रहा है, उसे संवत्सर माना गया है
രാജാവേ! കിണറ്റിന്റെ വായ്മൂടിനടുത്ത് ആ വൃക്ഷത്തേയ്ക്ക് നീങ്ങുന്ന ആ ആറുമുഖമുള്ള ആന—അതിനെ ‘സംവത്സരം’ (വർഷം) എന്നു കരുതുന്നു.
Verse 11
मुखानि ऋतवो मासा: पादा द्वादश कीर्तिता: । ये तु वृक्ष निकृन््तन्ति मूषिका: सततोत्थिता:
അതിന്റെ മുഖങ്ങൾ ഋതുക്കളാണ്; അതിന്റെ പന്ത്രണ്ട് പാദങ്ങൾ മാസങ്ങളെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നും ഉയർന്നുവരുന്ന എലികൾ ആ വൃക്ഷത്തെ കടിച്ചുകീറി ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 12
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिता:,और जो-जो वहाँ मधुमक्खियाँ कही गयी हैं, वे सब कामनाएँ हैं। जो बहुत-सी धाराएँ मधुके झरने झरती रहती हैं, उन्हें कामरस जानना चाहिये, जहाँ सभी मानव डूब जाते हैं
അവിടെ ‘മധുകരങ്ങൾ’ (തേനീച്ചകൾ) എന്നു പറയപ്പെട്ടവ—അവ തന്നെയാണ് കാമങ്ങൾ എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 13
यास्तु ता बहुशो धारा: स्रवन्ति मधुनिस्रवम् । तांस्तु कामरसान् विद्याद् यत्र मज्जन्ति मानवा:
പലധാരകളായി തേൻ തുടർച്ചയായി ചോരുന്നതിനെ ‘കാമരസം’ എന്നു അറിയണം—അവിടെയാണ് മനുഷ്യർ മുങ്ങിപ്പോകുന്നത്.
Verse 14
एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधा: । येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति वै बुधा:
ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികൾ സംസാരചക്രത്തിന്റെ പരിവർത്തനം അറിയുന്നു; അതിന്റെ ഗതി അറിഞ്ഞതിനാൽ, വൈരാഗ്യമായ ആയുധംകൊണ്ട് ആ ചക്രത്തിന്റെ ബന്ധന-പാശങ്ങളെ അവർ തീർച്ചയായും മുറിച്ചെറിയുന്നു।
Verse 66
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् । जो सर्प कहे गये हैं
ആ വനത്തിന്റെ അതിരിൽ നിന്നിരുന്ന മഹാകായയായ സ്ത്രീയെ പ്രാജ്ഞർ ‘ജരാ’—രൂപവും വർണ്ണവും നശിപ്പിക്കുന്ന വാർദ്ധക്യം—എന്നാണ് പറയുന്നത്।
Verse 116
रात्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तका: । छः: ऋतुएँ ही उसके छः मुख हैं और बारह महीने ही बारह पैर बताये गये हैं। जो चूहे सदा उद्यत रहकर उस वृक्षको काटते हैं
പരിചിന്തകരായ ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു—എപ്പോഴും ഉത്സുകമായി ആ വൃക്ഷത്തെ കടിച്ചുതിന്നുന്ന രണ്ടു എലികൾ ജീവികളുടെ ‘പകലും’ ‘രാത്രിയും’ ആകുന്നു।
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s concern frames the dilemma as how a person can live amid ‘dharma-crisis’ and great fear; Vidura reframes it as the universal predicament of embodied life—how to respond ethically and intelligently to aging, disease, desire, and mortality.
Recognizing the mechanics of saṃsāra—time’s consuming force, the body’s vulnerability, and desire’s intoxicating pull—enables discernment and loosens attachment; knowledge is presented as the means to cut the bonds of cyclic entanglement.
Yes, implicitly: Vidura states that those who know the ‘turning’ of the saṃsāra-wheel cut its snares, indicating a soteriological benefit—understanding this teaching supports liberation-oriented clarity rather than merely narrative information.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.