Adhyaya 16
अश्वत्थाम-शापः, परिक्षिद्भविष्यत्, मणि-न्यासः (Aśvatthāman’s Curse, Parikṣit’s Future, and the Mani’s Restitution)
Upa-parva: Aśvatthāman-śāpa and Parikṣit Preservation (Sauptika-parva episode)
Vaiśaṃpāyana reports Kṛṣṇa’s response upon learning of Aśvatthāman’s grievous act: Kṛṣṇa recalls a prior brahminical prediction that, when the Kurus are diminished, Uttarā will bear a son named Parikṣit who will restore the line. Aśvatthāman disputes Kṛṣṇa, insisting his weapon will strike the fetus. Kṛṣṇa affirms the weapon’s unfailing descent while declaring that the child, though struck, will live and attain long life. He then pronounces a punitive sentence upon Aśvatthāman: prolonged wandering for three thousand years, isolation from human contact, and affliction—an ethical judgment framed as consequence for repeated harmful acts. Kṛṣṇa further outlines Parikṣit’s future education under Kṛpa, mastery of arms within kṣatra discipline, and a sixty-year righteous reign as Kuru king. Vyāsa validates Kṛṣṇa’s words as certain. Aśvatthāman concedes the truthfulness of the pronouncement, gives up his innate mani to the Pāṇḍavas, and departs to the forest. The Pāṇḍavas, accompanied by Kṛṣṇa, Vyāsa, and Nārada, return to Draupadī; Bhīma presents the mani and urges her to rise from grief. Draupadī interprets the outcome as release from debt toward the guru-lineage and asks the king to bind the mani upon his head; Yudhiṣṭhira does so, and the narrative closes with Draupadī rising from sorrow and Dharma-rāja questioning Kṛṣṇa further.
Chapter Arc: रात्रि-वध के धुएँ के बीच पाण्डव-शिविर में शोक की लहर उठती है; उसी क्षण कृष्ण का वचन और शाप-सा कठोर न्याय अश्वत्थामा के भाग्य पर उतर आता है। → द्रौपदी के सामने अपमान और पुत्र-शोक की ज्वाला फिर भड़कती है; पाण्डव उसे देखते ही ‘आर्त से भी अधिक आर्त’ हो उठते हैं। स्मृति में वह पुरानी बात भी उभरती है—उपप्लव्य में विराट-कन्या (अभिमन्यु-पत्नी) के विषय में ब्राह्मण-वाणी/पूर्वसंकेत, जो आगे के राजवंश-भाग्य की छाया डालती है। → कृष्ण अश्वत्थामा को उसके पाप का फल सुनाते हैं—हजारों वर्षों तक पृथ्वी पर भटकना, रोगों से ग्रस्त रहना, जनसमुदाय से बहिष्कृत होना, देह से पीव-रक्त की दुर्गन्ध निकलना; और उसी निर्णायक क्षण में अश्वत्थामा से मणि छीन/दिलवाकर द्रौपदी के क्रोध को शान्त करने का उपाय सिद्ध होता है। → मणि द्रौपदी को देकर उसे सांत्वना मिलती है; प्रतिशोध की आग धर्म-सीमा में बाँधी जाती है। अश्वत्थामा वन/दुर्गम प्रदेशों की ओर निर्वासित-सा प्रस्थान करता है—जीवित रहते हुए भी मृतक-सा। → कथा भविष्य की ओर संकेत करती है—परीक्षित का राज्यारोहण और दीर्घकालीन धर्म-राज्य का वचन; युद्धोत्तर शून्य में एक नये युग का बीज पड़ता है, पर शापित अश्वत्थामा की भटकन की छाया बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। डे घोडशो< ध्याय: श्रीकृष्णसे शाप पाकर अश्वत्थामाका वनको प्रस्थान तथा पाण्डवोंका मणि देकर द्रौपदीको शान्त करना वैशम्पायन उवाच तदाज्ञाय हृषीकेशो विसृष्टं पापकर्मणा । हृष्यमाण इदं वाक्य द्रौणिं प्रत्यब्रवीत्तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! पापी अभश्वत्थामाने अपना अस्त्र पाण्डवोंके गर्भपर छोड़ दिया, यह जानकर भगवान् श्रीकृष्णको बड़ी प्रसन्नता हुई। उस समय उन्होंने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പാപകൃത്യക്കാരനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്താമ പാണ്ഡവരുടെ ഗർഭത്തിന്മേൽ തന്റെ അസ്ത്രം വിട്ടുവിട്ടുവെന്നു ഹൃഷീകേശൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ, കുറ്റം വെളിപ്പെട്ടു ശിക്ഷാർഹമായി എന്ന ബോധത്തിൽ ഒരു കടുത്ത തൃപ്തി അവനിൽ ഉദിച്ചു. പിന്നെ ആ ബോധത്തിൽ ഹർഷിച്ച് ദ്രോണപുത്രനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
विराटस्य सुतां पूर्व स्नुषां गाण्डीवधन्चन: । उपप्लव्यगतां दृष्टवा व्रतवान् ब्राह्मणो5ब्रवीत्
ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ മുൻ സ്നുഷയായ വിരാടന്റെ പുത്രിയെ ഉപപ്ലവ്യയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, വ്രതവാൻ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു.
Verse 3
“पहलेकी बात है, राजा विराटकी कन्या और गाण्डीवधारी अर्जुनकी पुत्रवधू जब उपप्लव्यनगरमें रहती थी, उस समय किसी व्रतवान् ब्राह्मणने उसे देखकर कहा-- ।। परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस्तव भविष्यति । एतदस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति,“बेटी! जब कौरववंश परिक्षीण हो जायगा, तब तुम्हें एक पुत्र प्राप्त होगा और इसीलिये उस गर्भस्थ शिशुका नाम परीक्षित् होगा”
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇത് മുൻകാല സംഭവമാണ്. ഉപപ്ലവ്യ നഗരത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ, വിരാടന്റെ പുത്രി—ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ സ്നുഷയായ അവളെ—കണ്ട വ്രതവാൻ ബ്രാഹ്മണൻ ഇങ്ങനെ പ്രവചിച്ചു: ‘കുരുവംശം ക്ഷീണിച്ചാൽ നിനക്ക് ഒരു പുത്രൻ ഉണ്ടാകും; കുരുക്കൾ ക്ഷീണിച്ച കാലത്ത് ജനിക്കുന്നതിനാൽ ഗർഭസ്ഥ ശിശുവിന് “പരീക്ഷിത്” എന്ന നാമം ഉണ്ടാകും.’
Verse 4
तस्य तद् वचन साथो: सत्यमेतद् भविष्यति । परिक्षिद् भविता होषां पुनर्वशकर: सुतः,“उस साधु ब्राह्मणका वह वचन सत्य होगा। उत्तराका पुत्र परीक्षित् ही पुनः पाण्डववंशका प्रवर्तक होगा?”
ആ സാദു ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്ക് തീർച്ചയായും സത്യമായിരിക്കും. ഉത്തരയുടെ പുത്രൻ പരീക്ഷിതൻ തന്നെയാണ് വീണ്ടും വംശത്തെ നിലനിർത്തി മുന്നോട്ടു നയിക്കുക.
Verse 5
एवं ब्रुवाणं गोविन्द सात्वतां प्रवरं तदा । द्रौणि: परमसंरब्ध: प्रत्युवाचेदमुत्तरम्,सात्वतवंशशिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण जब इस प्रकार कह रहे थे, उस समय द्रोणकुमार अश्वत्थामा अत्यन्त कुपित हो उठा और उन्हें उत्तर देता हुआ बोला--
സാത്വതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗോവിന്ദൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്താമ പരമകോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 6
नैतदेवं यथा<55त्थ त्वं पक्षपातेन केशव । वचन पुण्डरीकाक्ष न च मद्धाक्यमन्यथा,“कमलनयन केशव! तुम पाण्डवोंका पक्षपात करते हुए इस समय जैसी बात कह गये हो, वह कभी हो नहीं सकती। मेरा वचन झूठा नहीं होगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കേശവാ, പദ്മനയനാ! പാണ്ഡവന്മാരോടുള്ള പക്ഷപാതത്തോടെ നീ ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞത് അങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമാകാൻ കഴിയില്ല. എന്റെ വാക്കും മറ്റെങ്ങനെ ആകുകയില്ല; എന്റെ വചനം അസത്യമാകില്ല.
Verse 7
पतिष्यति तदस्त्रं हि गर्भे तस्या मयोद्यतम् । विराटदुहितु: कृष्ण यं त्वं रक्षितुमिच्छसि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കൃഷ്ണാ! ഞാൻ പ്രയോഗിച്ച ആ അസ്ത്രം തീർച്ചയായും വിരാടന്റെ പുത്രി (ഉത്തര)യുടെ ഗർഭത്തിൽ തന്നെ പതിക്കും—നീ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ.
Verse 8
“श्रीकृष्ण! मेरे द्वारा चलाया गया वह अस्त्र विराटपुत्री उत्तराके गर्भपर ही, जिसकी तुम रक्षा करना चाहते हो, गिरेगा” ।। श्रीभगवानुवाच अमोघ: परमास्त्रस्य पातस्तस्य भविष्यति । स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു— ആ പരമാസ്ത്രത്തിന്റെ പാതം വ്യർത്ഥമാകുകയില്ല; അത് തീർച്ചയായും പതിക്കും. എന്നാൽ ഗർഭസ്ഥ ശിശു മരിച്ചവണ്ണം ജനിച്ച്, പിന്നെ ജീവൻ പ്രാപിച്ച് ദീർഘായുസ്സ് നേടും.
Verse 9
श्रीभगवान् बोले--द्रोणकुमार! उस दिव्य अस्त्रका प्रहार तो अमोघ ही होगा। उत्तराका वह गर्भ मरा हुआ ही पैदा होगा; फिर उसे लंबी आयु प्राप्त हो जायगी ।। त्वां तु कापुरुषं पापं विदु: सर्वे मनीषिण: । असकृत्पापकर्माणं बालजीवितघातकम्
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്രോണപുത്രാ! ആ ദിവ്യ പരമാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഹാരം അമോഘമായിരിക്കും; അത് തീർച്ചയായും പതിക്കും. ഉത്തരയുടെ ശിശു മരിച്ചവണ്ണം ജനിച്ച്, പിന്നെ ദീർഘായുസ്സ് പ്രാപിക്കും. എന്നാൽ നീ—കാപുരുഷൻ, പാപി—എന്ന് എല്ലാ മनीഷികളും അറിയുന്നു; നീ ആവർത്തിച്ച് പാപകർമ്മം ചെയ്യുന്നവനും ശിശുജീവിതഘാതകനുമാണ്.
Verse 10
तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मण: फलमाप्त॒हि । त्रीणि वर्षमहस्राणि चरिष्यसि महीमिमाम्
അതുകൊണ്ട് ഈ പാപകർമ്മത്തിന്റെ ഫലം നീ തീർച്ചയായും അനുഭവിക്കും. മൂവായിരം വർഷം നീ ഈ ഭൂമിയിൽ അലഞ്ഞുതിരിയും.
Verse 11
अप्राप्रुवन् क्वचित् काज्चित् संविदं जातु केनचित् । निर्जनानसहायस्त्वं देशान् प्रविचरिष्यसि
നിനക്ക് ഒരിക്കലും, എവിടെയും, ആരോടും, ഏതുകാലത്തും സംഭാഷണം ലഭിക്കുകയില്ല. നിർജനനും ആശ്രയമില്ലാത്തവനുമായി നീ ശൂന്യപ്രദേശങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയും.
Verse 12
परंतु तुझे सभी मनीषी पुरुष कायर, पापी, बारंबार पापकर्म करनेवाला और बाल- हत्यारा समझते हैं। इसलिये तू इस पाप-कर्मका फल प्राप्त कर ले। आजसे तीन हजार वर्षोतक तू इस पृथ्वीपर भटकता फिरेगा। तुझे कभी कहीं और किसीके साथ भी बातचीत करनेका सुख नहीं मिल सकेगा। तू अकेला ही निर्जन-स्थानोंमें घूमता रहेगा ।। भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थिति: । पूयशोणितगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रय:
ഹേ ക്ഷുദ്രാ! ജനമദ്ധ്യേ നിനക്ക് നിലയില്ല. പൂയും രക്തവും നാറ്റം വമിച്ച് നീ ദുർഗങ്ങളിലും നിർജന കാന്താരങ്ങളിലും അഭയം തേടും.
Verse 13
वय:ः प्राप्य परिक्षित् तु वेदब्रतमवाप्य च
പരീക്ഷിത് പ്രായപൂർത്തിയാകുകയും വേദപഠനാനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ വ്രതശാസനവും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ,
Verse 14
कृपाच्छारद्वताच्छूर: सर्वास्त्राण्युपपत्स्यते । परीक्षित् तो दीर्घ आयु प्राप्त करके ब्रह्मचर्यपालन एवं वेदाध्ययनका व्रत धारण करेगा और वह शूरवीर बालक शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यसे ही सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करेगा || १३ $ ।। विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थित:
ആ ശൂര ബാലൻ ശരദ്വതപുത്രനായ കൃപാചാര്യനിൽ നിന്ന് സർവ്വ അസ്ത്രശസ്ത്രവിദ്യയും അഭ്യസിക്കും. പരമാസ്ത്രങ്ങൾ അറിഞ്ഞ് ക്ഷത്രധർമ്മവ്രതത്തിൽ ദൃഢനായി നിലകൊള്ളും.
Verse 15
इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपर्वके अन्तर्गत ऐषीकपर्वमें ब्रह्मासत्रका पाण्डवोके गर्भमें प्रवेशविषयक पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,इतश्वोर्ध्व महाबाहु: कुरुराजो भविष्यति
ഇതിനുശേഷം മഹാബാഹുവായ ഒരു കുരുരാജാവ് ജനിക്കും.
Verse 16
अहं त॑ जीवयिष्यामि दग्धं शस्त्राग्नितेजसा । पश्य मे तपसो वीर्य सत्यस्य च नराधम,नराधम! तेरी शस्त्राग्निके तेजसे दग्ध हुए उस बालकको मैं जीवित कर दूँगा। उस समय तू मेरे तप और सत्यका प्रभाव देख लेना इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि द्रौपदीसान्त्वनायां षोडशो< ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपववके अन्तर्गत ऐषीकपवर्ें द्रौपदीकी सानत्वनाविषयक सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നിന്റെ ആയുധത്തിന്റെ അഗ്നിതുല്യമായ തേജസ്സാൽ ദഗ്ധനായ ആ ബാലനെ ഞാൻ വീണ്ടും ജീവിപ്പിക്കും. ഹേ നരാധമാ! എന്റെ തപസ്സിന്റെ വീര്യവും സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയും കാണുക.”
Verse 17
व्यास उवाच यस्मादनादृत्य कृतं त्वयास्मान् कर्म दारुणम् । ब्राह्मणस्य सतश्वैव यस्मात् ते वृत्तमीदूशम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— “ഞങ്ങളെ അവഗണിച്ച് നീ ചെയ്തതു ക്രൂരമായ കർമ്മമാണ്; സദ്ബ്രാഹ്മണനോടും നീ ഇത്തരമൊരു പെരുമാറ്റം സ്വീകരിച്ചതിനാൽ—നിന്റെ വൃത്തം ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കുന്നു.”
Verse 18
तस्माद् यद् देवकीपुत्र उत्तवानुत्तमं वच: । असंशयं ते तद् भावि क्षत्रधर्मस्त्वया55श्रित:
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദേവകീപുത്രാ! നീ ഉച്ചരിച്ച ഉത്തമവചനം സംശയമില്ലാതെ ഫലിക്കും. അവൻ ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 19
व्यासजीने कहा--द्रोणकुमार! तूने हमलोगोंका अनादर करके यह भयंकर कर्म किया है, ब्राह्मण होनेपर भी तेरा आचार ऐसा गिर गया है और तूने क्षत्रियरर्मको अपना लिया है; इसलिये देवकीनन्दन श्रीकृष्णने जो उत्तम बात कही है, वह सब तेरे लिये होकर ही रहेगी, इसमें संशय नहीं है ।। अश्वत्थामोवाच सहैव भवता ब्रह्मन् स्थास्यामि पुरुषेष्विह । सत्यवागस्तु भगवानयं च पुरुषोत्तम:,अश्वत्थामा बोला--ब्रह्मन! अब मैं मनुष्योंमें केवल आपके ही साथ रहूँगा। इन भगवान् पुरुषोत्तमकी बात सत्य हो
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ദ്രോണപുത്രാ! ഞങ്ങളെ അവഗണിച്ച് നീ ഈ ഭയങ്കര കർമ്മം ചെയ്തു. ബ്രാഹ്മണനായിട്ടും നിന്റെ ആചാരം അധഃപതിച്ചു; നീ ക്ഷത്രിയധർമ്മം സ്വീകരിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ദേവകീനന്ദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉച്ചരിച്ച ഉത്തമവചനം നിന്റെ കാര്യത്തിൽ സംശയമില്ലാതെ ഫലിക്കും.” അശ്വത്ഥാമൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഇനി മനുഷ്യരിൽ ഞാൻ ഇവിടെ നിങ്ങളുടെ കൂടെ മാത്രമേ നില്ക്കൂ. ഈ ഭഗവാൻ പുരുഷോത്തമൻ തന്റെ വചനത്തിൽ സത്യവാനാകട്ടെ.”
Verse 20
वैशम्पायन उवाच प्रदायाथ मर्णिं द्रौणि: पाण्डवानां महात्मनाम् । जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അപ്പോൾ ദ്രോണിയുടെ പുത്രൻ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർക്ക് ആ മണി ഏല്പിച്ചു; എല്ലാവരും നോക്കി നിൽക്കേ മനസ്സിൽ വിഷാദത്തോടെ വനത്തിലേക്ക് പോയി.”
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं-राजन्! इसके बाद महात्मा पाण्डवोंको मणि देकर द्रोणकुमार अश्वत्थामा उदास मनसे उन सबके देखते-देखते वनमें चला गया ।। पाण्डवाश्चापि गोविन्द पुरस्कृत्य हतद्विष: । कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं च महामुनिम्,इधर जिनके शत्रु मारे गये थे, वे पाण्डव भी भगवान् श्रीकृष्ण, श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास तथा महामुनि नारदजीको आगे करके द्रोणपुत्रके साथ ही उत्पन्न हुई मणि लिये आमरण अनशनका निश्चय किये बैठी हुई मनस्विनी द्रौपदीके पास पहुँचनेके लिये शीघ्रतापूर्वक चले
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർക്ക് മാണിക്യം ഏല്പിച്ച്, എല്ലാവരും നോക്കിനിൽക്കെ നിരാശമനസ്സോടെ വനത്തിലേക്ക് പോയി. ശത്രുക്കൾ വധിക്കപ്പെട്ട പാണ്ഡവരും ഗോവിന്ദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസനെയും മഹാമുനി നാരദനെയും കൂടെ കൂട്ടി, ദ്രോണപുത്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആ മാണിക്യം കൈയിൽ എടുത്ത്, പ്രാണാന്ത ഉപവാസവ്രതം ചെയ്ത് ഇരിക്കുന്ന ദൃഢചിത്തയായ ദ്രൗപദിയെ വേഗത്തിൽ എത്തിപ്പിടിക്കാൻ ത്വരിതമായി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 22
द्रोणपुत्रस्य सहजं मणिमादाय सत्वरा: । द्रौपदीमभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम्,इधर जिनके शत्रु मारे गये थे, वे पाण्डव भी भगवान् श्रीकृष्ण, श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास तथा महामुनि नारदजीको आगे करके द्रोणपुत्रके साथ ही उत्पन्न हुई मणि लिये आमरण अनशनका निश्चय किये बैठी हुई मनस्विनी द्रौपदीके पास पहुँचनेके लिये शीघ्रतापूर्वक चले
ദ്രോണപുത്രനോടൊപ്പം സഹജമായി ജനിച്ച ആ മാണിക്യം വേഗത്തിൽ എടുത്തുകൊണ്ട്, പ്രാണാന്ത ഉപവാസവ്രതം നിശ്ചയിച്ച് ഇരിക്കുന്ന ദൃഢചിത്തയായ ദ്രൗപദിയിലേക്കു അവർ ത്വരിതമായി പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततस्ते पुरुषव्याप्रा: सदश्वैरनिलोपमै: । अभ्ययु: सहदाशार्हा: शिबिरं पुनरेव हि,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! भगवान् श्रीकृष्ण-सहित वे पुरुषसिंह पाण्डव वहाँसे वायुके समान वेगशाली उत्तम घोड़ोंद्वारा पुन: अपने शिविरमें आ पहुँचे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ പുരുഷസിംഹങ്ങളായ പാണ്ഡവർ ദാശാർഹനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോടൊപ്പം, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള ഉത്തമ അശ്വങ്ങളിൽ കയറി വീണ്ടും തങ്ങളുടെ ശിബിരത്തിലെത്തി.
Verse 24
अवतीर्य रथेभ्यस्तु त्वरमाणा महारथा: । ददृशुद्रौपदीं कृष्णामार्तामार्ततरा: स्वयम्
രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങിയ ആ മഹാരഥന്മാർ ദ്രൗപദി—കൃഷ്ണയെ—അത്യന്തം വ്യഥിതയായി കണ്ടു; അവളെ കണ്ടതോടെ അവർ തന്നെയും അവളേക്കാൾ അധികം വേദനിച്ചു.
Verse 25
वहाँ रथोंसे उतरकर वे महारथी वीर बड़ी उतावलीके साथ आकर शोकपीड़ित द्रपदकुमारी कृष्णासे मिले। वे स्वयं भी शोकसे अत्यन्त व्याकुल हो रहे थे ।। तामुपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम् | परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवा: सहकेशवा:,दुःख-शोकमें डूबी हुई आनन्दशून्य द्रौपदीके पास पहुँचकर श्रीकृष्णसहित पाण्डव उसे चारों ओरसे घेरकर बैठ गये
ആനന്ദശൂന്യയായി ദുഃഖശോകങ്ങളിൽ മുങ്ങിയ ദ്രൗപദിയുടെ അടുത്തെത്തി, കേശവനോടുകൂടിയ പാണ്ഡവർ അവളെ ചുറ്റിനിന്ന് അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 26
ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो भीमसेनो महाबल: । प्रददौ त॑ मर्णिं दिव्यं वचन चेदमब्रवीत्
അപ്പോൾ രാജാവിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച മഹാബലനായ ഭീമസേനൻ ആ ദിവ്യ മാണിക്യം സമർപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 27
तब राजाकी आज्ञा पाकर महाबली भीमसेनने वह दिव्य मणि द्रौपदीके हाथमें दे दी और इस प्रकार कहा-- ।। अयं भद्रे तव मणि: पुत्रहन्तुर्जित: स ते । उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य क्षात्रधर्ममनुस्मर,भद्रे! यह तुम्हारे पुत्रोंका वध करनेवाले अश्वत्थामा-की मणि है। तुम्हारे उस शत्रुको हमने जीत लिया। अब शोक छोड़कर उठो और क्षत्रियधर्मका स्मरण करो
രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച മഹാബലനായ ഭീമസേനൻ ആ ദിവ്യ മാണിക്യം ദ്രൗപദിയുടെ കൈയിൽ വെച്ച് പറഞ്ഞു— “ഭദ്രേ! ഇത് നിന്റെ മാണിക്യം; നിന്റെ പുത്രഹന്താവായ അശ്വത്ഥാമനിൽ നിന്ന് ജയിച്ചു നേടിയതു. നിന്റെ ആ ശത്രുവിനെ ഞങ്ങൾ കീഴടക്കി. ഇനി എഴുന്നേൽക്കുക, ശോകം ഉപേക്ഷിക്കുക, ക്ഷാത്രധർമ്മം സ്മരിക്കുക।”
Verse 28
प्रयाणे वासुदेवस्य शमार्थमसितेक्षणे । यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അസിതേക്ഷണേ! ഭീരുവേ! മധുഘാതിനീ! വാസുദേവൻ സമാധാനാർത്ഥം പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നീ പറഞ്ഞ വചനങ്ങൾ…”
Verse 29
“कजरारे नेत्रोंवाली भोली-भाली कृष्णे! जब मधुसूदन श्रीकृष्ण कौरवोंके पास संधि करानेके लिये जा रहे थे, उस समय तुमने इनसे जो बातें कही थीं, उन्हें याद तो करो ।। नैव मे पतय: सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च । न वै त्वमिति गोविन्द शममिच्छति राजनि,“जब राजा युधिष्छिर शान्तिके लिये संधि कर लेना चाहते थे, उस समय तुमने पुरुषोत्तम श्रीकृष्णसे बड़े कठोर वचन कहे थे--“गोविन्द! (मेरे अपमानको भुलाकर शत्रुओंके साथ संधि की जा रही है, इसलिये मैं समझती हूँ कि) न मेरे पति हैं, न पुत्र हैं, न भाई हैं और न तुम्हीं हो'। क्षत्रियरर्मके अनुसार कहे गये उन वचनोंको तुम्हें आज स्मरण करना चाहिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “കജ്ജലനേത്രങ്ങളുള്ള നിർമലസ്വഭാവിനിയായ കൃഷ്ണേ! മധുസൂദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കൗരവരുടെ അടുക്കൽ സമാധാനം വരുത്താൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നീ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഓർക്കുക— ‘ഗോവിന്ദാ! എനിക്ക് ഭർത്താക്കന്മാരില്ല, പുത്രന്മാരില്ല, സഹോദരന്മാരില്ല— നീയും ഇല്ല.’ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ശാന്തി ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ ക്ഷാത്രധർമ്മപ്രേരിതയായി നീ ഉച്ചരിച്ച ആ കഠിനവചനങ്ങൾ ഇന്ന് സ്മരിക്കേണ്ടതാണ്।”
Verse 30
उक्तवत्यसि तीव्राणि वाक््यानि पुरुषोत्तमम् । क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमहसि,“जब राजा युधिष्छिर शान्तिके लिये संधि कर लेना चाहते थे, उस समय तुमने पुरुषोत्तम श्रीकृष्णसे बड़े कठोर वचन कहे थे--“गोविन्द! (मेरे अपमानको भुलाकर शत्रुओंके साथ संधि की जा रही है, इसलिये मैं समझती हूँ कि) न मेरे पति हैं, न पुत्र हैं, न भाई हैं और न तुम्हीं हो'। क्षत्रियरर्मके अनुसार कहे गये उन वचनोंको तुम्हें आज स्मरण करना चाहिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നീ പുരുഷോത്തമനോട് (ശ്രീകൃഷ്ണനോട്) കടുത്ത വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു; അവ ക്ഷാത്രധർമ്മാനുസൃതമായിരുന്നു. ഇന്ന് അവയെ സ്മരിക്കേണ്ടത് നിനക്കു യുക്തമാണ്।”
Verse 31
हतो दुर्योधन: पापो राज्यस्य परिपन्थिक: । दुःशासनस्य रुधिरं पीत॑ विस्फुरतो मया,“हमारे राज्यका लुटेरा पापी दुर्योधन मारा गया और छटपटाते हुए दुःशासनका रक्त भी मैंने पी लिया। वैरका भरपूर बदला चुका लिया गया। अब कुछ कहनेकी इच्छावाले लोग हमलोगोंकी निनन््दा नहीं कर सकते। हमने द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जीतकर केवल ब्राह्मण और गुरुपुत्र होने-के कारण ही उसे जीवित छोड़ दिया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നമ്മുടെ രാജ്യത്തിന് തടസ്സമായ ആ പാപിയായ ദുര്യോധനൻ വധിക്കപ്പെട്ടു. ദുഃശാസനൻ പുളഞ്ഞു കിടക്കുമ്പോൾ ഞാൻ അവന്റെ രക്തം പാനം ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ വൈരത്തിന്റെ പ്രതികാരം പൂർണ്ണമായി തീർന്നു; പ്രതികാരത്തിന്റെ കടം അടച്ചു. ഇനി സംസാരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും നമ്മെ നിന്ദിക്കാനാവില്ല. ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനെ ജയിച്ചിട്ടും, അവൻ ബ്രാഹ്മണനാണെന്നും ഗുരുപുത്രനാണെന്നും ഉള്ള ഗൗരവം കൊണ്ടുമാത്രം അവനെ ജീവനോടെ വിട്ടു.”
Verse 32
वैरस्य गतमानृण्यं न सम वाच्या विवक्षताम् | जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद् गौरवेण च,“हमारे राज्यका लुटेरा पापी दुर्योधन मारा गया और छटपटाते हुए दुःशासनका रक्त भी मैंने पी लिया। वैरका भरपूर बदला चुका लिया गया। अब कुछ कहनेकी इच्छावाले लोग हमलोगोंकी निनन््दा नहीं कर सकते। हमने द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जीतकर केवल ब्राह्मण और गुरुपुत्र होने-के कारण ही उसे जीवित छोड़ दिया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “വൈരത്തിന്റെ കടം തീർന്നു; പ്രതികാരം പൂർണ്ണമായി നടന്നു. സംസാരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും ഇനി ഞങ്ങളോടു തുല്യമായ കുറ്റാരോപണം ഉച്ചരിക്കാനാവില്ല. ദ്രോണപുത്രനെ (അശ്വത്ഥാമനെ) ജയിച്ചിട്ടും, അവന്റെ ബ്രാഹ്മണ്യഗൗരവവും ഗുരുപുത്രമര്യാദയും കണക്കിലെടുത്ത് ഞങ്ങൾ അവനെ ജീവനോടെ വിട്ടയച്ചു।”
Verse 33
यशोअस्य पतितं देवि शरीरं त्ववशेषितम् । वियोजितश्व मणिना भ्रेशितश्नायुधं भुवि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ദേവി! അവന്റെ യശസ് വീണുപോയി; ശരീരം മാത്രമേ അവശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ. അവന്റെ മണി വേർപെടുത്തപ്പെട്ടു; ആയുധവും വഴുതി ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു।”
Verse 34
“देवि! उसका सारा यश धूलमें मिल गया। केवल शरीर शेष रह गया है। उसकी मणि भी छीन ली गयी और उससे पृथ्वीपर हथियार डलवा दिया गया है' ।। द्रौपहुुवाच केवलानृण्यमाप्तास्मि गुरुपुत्रो गुरुर्मम । शिरस्यथेतं मर्णिं राजा प्रतिबध्नातु भारत,द्रौपदी बोली--भरतनन्दन! गुरुपुत्र तो मेरे लिये भी गुरुके ही समान हैं। मैं तो केवल पुत्रोंके वधका प्रतिशोध लेना चाहती थी, वह पा गयी। अब महाराज इस मणिको अपने मस्तकपर धारण करें
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ദേവി! അവന്റെ യശസ് മുഴുവനും ധൂളിയിൽ ലയിച്ചു; ശരീരം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ. അവന്റെ മണി കവർന്നെടുത്തു; അവനെ ആയുധങ്ങളും ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തിപ്പിച്ചു।” ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു— “ഞാൻ പ്രതികാരത്തിന്റെ കടത്തിൽ നിന്ന് മാത്രം മോചിതയായി. ഗുരുപുത്രൻ എനിക്കും ഗുരുവിനോടു തുല്യം. എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ വധത്തിന് പ്രതികാരം മാത്രമേ ഞാൻ തേടിയുള്ളൂ—അത് ലഭിച്ചു. അതിനാൽ, ഭാരതവംശജാ! രാജാവ് ഈ മണി തന്റെ ശിരസ്സിൽ ബന്ധിക്കട്ടെ।”
Verse 35
त॑ गृहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत् तदा । गुरोरुच्छिष्टमित्येव द्रौपद्या वचनादपि,तब राजा युधिष्ठिरने वह मणि लेकर द्रौपदीके कथनानुसार उसे अपने मस्तकपर ही धारण कर लिया। उन्होंने उस मणिको गुरुका प्रसाद ही समझा
അപ്പോൾ രാജാവ് ആ മണി കൈക്കൊണ്ട് ഉടൻ തന്നെ തന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു. ദ്രൗപദിയുടെ വചനപ്രകാരം പോലും, അതിനെ ഗുരുവിന്റെ പ്രസാദം—ഗുരുകൃപയുടെ അവശിഷ്ടം—എന്നേ കരുതി സ്വീകരിച്ചു.
Verse 36
ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन् प्रभु: । शुशुभे स तदा राजा सचन्द्र इव पर्वत:,उस दिव्य एवं उत्तम मणिको मस्तकपर धारण करके शक्तिशाली राजा युधिष्ठिर चन्द्रोदयकी शोभासे युक्त उदयाचलके समान सुशोभित हुए
അപ്പോൾ പരാക്രമശാലിയായ രാജാവ് ആ ദിവ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ മണി ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു; ചന്ദ്രനാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട പർവ്വതംപോലെ അദ്ദേഹം ദീപ്തിമാനായി ശോഭിച്ചു।
Verse 37
उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी । कृष्णं चापि महाबाहु: परिपप्रच्छ धर्मराट्,तब पुत्रशोकसे पीड़ित हुई मनस्विनी कृष्णा अनशन छोड़कर उठ गयी और महाबाहु धर्मराजने भगवान् श्रीकृष्णसे एक बात पूछी
അതിനുശേഷം പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതയായെങ്കിലും ദൃഢമനസ്സുള്ള കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) ഉപവാസം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേറ്റു; മഹാബാഹുവായ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഒരു ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു।
Verse 126
विचरिष्यसि पापात्मन् सर्वव्याधिसमन्वित: । ओ नीच! तू जनसमुदायमें नहीं ठहर सकेगा। तेरे शरीरसे पीव और लोहूकी दुर्गन््ध निकलती रहेगी; अतः तुझे दुर्गम स्थानोंका ही आश्रय लेना पड़ेगा। पापात्मन्! तू सभी रोगोंसे पीड़ित होकर इधर-उधर भटकेगा
ഹേ പാപാത്മാ! നീ എല്ലാ രോഗങ്ങളാലും പീഡിതനായി ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞുതിരിയും. ജനസമൂഹത്തിൽ നീ നിലകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല; നിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുഴുവും രക്തവും കലർന്ന ദുർഗന്ധം നിരന്തരം പുറപ്പെടും; അതിനാൽ നീ ദുർഗമവും നിർജനവുമായ സ്ഥലങ്ങളേ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരും।
Verse 1436
षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति । इस प्रकार उत्तम अस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त करके क्षत्रियधर्ममें स्थित हो साठ वर्षोतक इस पृथ्वीका पालन करेगा
ആ ധർമ്മാത്മാവ് അറുപത് വർഷം ഈ ഭൂമിയെ പാലിച്ചു കാക്കും।
Verse 1536
परिक्षिन्नाम नृपतिर्मिषतस्ते सुदुर्मते । दुर्मते! इसके बाद तेरे देखते-देखते महाबाहु कुरुराज परीक्षित् ही इस भूमण्डलका सम्राट् होगा
ഹേ അതിദുർമതേ! ഇനി നിന്റെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നേ ‘പരീക്ഷിത്’ എന്നൊരു നൃപതി ഉദിക്കും; ആ മഹാബാഹുവായ കുരുരാജൻ പരീക്ഷിതാണ് ഈ സമസ്ത ഭൂമണ്ഡലത്തിന്റെ സാമ്രാട്ടാകുക।
Frequently Asked Questions
The chapter confronts whether retaliatory force can be justified when it targets a protected life (the unborn heir). The narrative resolves this by treating such action as a severe dharmic violation warranting condemnation and punitive consequence.
Power and technical capability (astra) do not confer moral legitimacy; truthful authority and restraint govern rightful action. Even amid political ruin, dharma operates through accountability, restitution, and the safeguarding of future social order.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional and ethical—Vyāsa’s confirmation of Kṛṣṇa’s pronouncement and the narrative’s linkage of adharma to tangible consequence and of protection to dynastic continuity.