Adhyaya 26
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana (Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”)
ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തരം രീതിയിലാണ്. ഋഷിമാർ മഹാദേവന്റെ മഹിമയും സർവ്വാധിപത്യവും ദിവ്യ ഐശ്വര്യവും വ്യക്തമായി വിപുലമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൂതൻ പറയുന്നു—വിഷ്ണു ദൈത്യരെ ജയിച്ച് ബലിയെ ബന്ധിച്ച്, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിച്ചതിന് ശേഷം ഈ വിവരണം നടക്കുന്നു. നന്ദിയോടെ ദേവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ മുതലായവർ ക്ഷീരോദസദൃശമായ പരമധാമത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി വിഷ്ണുവിനെ സൃഷ്ടാവ്, പരിപാലകൻ, നിയന്താവ് എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു. വിഷ്ണു കാരണതത്ത്വം വിശദീകരിക്കുന്നു—കാലം പ്രഭുത്വതത്ത്വം, മായയോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവിനാൽ ലോകോത്പത്തി, അവ്യക്ത തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട വിശ്വത്തിന്റെ അവസ്ഥ. തുടർന്ന് ദിവ്യസ്മൃതിയിൽ വിഷ്ണു വിരാട് രൂപത്തിൽ തേജോമയനായ ചതുര്മുഖ തപസ്വിയായ ബ്രഹ്മാവിനെ കാണുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് വേഗത്തിൽ അടുത്തുവന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ പരിചയവും സ്ഥാനവും ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭക്തിസ്തുതിയും സൃഷ്ടിതത്ത്വവും ബന്ധിപ്പിച്ച് ‘നീലകണ്ഠ’ നാമോത്പത്തി കഥയ്ക്കും ശൈവ മഹിമയ്ക്കും പീഠിക ഒരുക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्व भागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे नीलकण्ठनामोत्पत्तिकथनं नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः महादेवस्य महात्म्यं प्रभुत्वं च महात्मनः / श्रोतुमिच्छामहे सम्यगैश्वर्यगुणविस्तरम्
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായുപ്രോക്ത പൂർവഭാഗത്തിലെ ദ്വിതീയ അനുഷംഗപാദത്തിൽ ‘നീലകണ്ഠനാമോത്പത്തി കഥനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—മഹാത്മനായ മഹാദേവന്റെ മഹിമയും പ്രഭുത്വവും, അവന്റെ ഐശ്വര്യഗുണവിസ്താരവും സമ്യകമായി കേൾക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 2
सूत उवाच पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदात्दृ तम् / बलिं बद्ध्वा महावीर्यं त्रैलोक्याधिपतिं पुरा
സൂതൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് ത്രൈലോക്യവിജയത്തിന്റെ വേളയിൽ വിഷ്ണു മഹത്തായ കര്മ്മം ചെയ്തു; പുരാതനകാലത്ത് മഹാവീര്യനായ ത്രൈലോക്യാധിപതി ബലിയെ അദ്ദേഹം ബന്ധിച്ചു.
Verse 3
प्रनष्टेषु तु दैत्येषु प्रहृष्टे तु शचीपतौ / अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सनातनम्
ദൈത്യർ നശിച്ചപ്പോൾ ശചീപതി ഇന്ദ്രൻ ആനന്ദിതനായി; അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും സനാതനനായ പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കുവാൻ പോയി।
Verse 4
यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य मसीपतः / सिद्धा ब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसां गणाः
ക്ഷീരോദസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് വിശ്വരൂപാത്മാവ് വിരാജിക്കുന്നിടത്ത് സിദ്ധന്മാർ, ബ്രഹ്മർഷികൾ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകളുടെ ഗണങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 5
नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः / अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम्
നാഗന്മാരും ദേവർഷികളും എല്ലാ നദികളും പർവതങ്ങളും മഹാത്മാവായ പുരുഷൻ ഹരിയെ സമീപിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു।
Verse 6
त्वं धाता त्वं च कर्तासि त्वं लोकान्सृजसि प्रभो / त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्
പ്രഭോ! നീ തന്നെയാണ് ധാതാവും കർത്താവും; നീ തന്നെയാണ് ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവ്യയമായ ത്രൈലോക്യത്തിന് കല്യാണം ലഭിച്ചു।
Verse 7
असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया / एवमुक्तः सुरैर्विष्णः सिद्धैश्च परमर्षिभिः
നീ എല്ലാ അസുരന്മാരെയും ജയിച്ചു; ബലിയെയും നീ ബന്ധിച്ചു. ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷികളും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വിഷ്ണുവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।
Verse 8
प्रत्युवाच तदा देवान् सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः / श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः
അപ്പോൾ പുരുഷോത്തമൻ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും പറഞ്ഞു— “ഹേ സുരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ശ്രവിക്കുവിൻ; കാരണം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും।”
Verse 9
यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः / येनाहं ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया
സകലഭൂതങ്ങളുടെയും സ്രഷ്ടാവായവൻ തന്നെയാണ് പ്രഭു കാലനും കാലകാരകനും; അവനാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം മായയാൽ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചത്।
Verse 10
तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतः / पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रसिते मया
അവന്റെ തന്നെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ ആദിയിൽ സിദ്ധത്വം പ്രാപിച്ചു; മുൻപ് അവ്യക്തമായ തമസ്സിൽ എന്റെ দ্বারা ത്രൈലോക്യം ഗ്രസിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ।
Verse 11
उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा / सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्
അപ്പോൾ ഉദരസ്ഥമായ ഭൂതങ്ങളുടെ ഇടയിൽ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായി ശയിച്ചിരുന്നു; സഹസ്രശീർഷനും സഹസ്രാക്ഷനും സഹസ്രപാദനും ആയി।
Verse 12
शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेंऽभसि / एतस्मिन्नन्तरे दूरात्पश्यामि ह्यमितप्रभम्
ശംഖചക്രഗദ ധരിച്ച ഞാൻ നിർമ്മല ജലത്തിൽ ശയിച്ചിരുന്നു; അതിനിടയിൽ ദൂരത്ത് നിന്ന് അമിതപ്രഭയെ ഞാൻ ദർശിച്ചു.
Verse 13
शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा / चतुर्वक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्
അവൻ സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ച്, നൂറു സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു; ചതുര്മുഖൻ, മഹായോഗസ്വരൂപൻ, കാഞ്ചനപ്രഭയോടെ ദീപ്തനായ പുരുഷൻ.
Verse 14
कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् / निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तो ऽसौ पुरुषोत्तमः
കൃഷ്ണാജിനം ധരിച്ച് കമണ്ഡലുവാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ദേവനെ ആ പുരുഷോത്തമൻ ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 15
ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः / कस्त्वं कुतो वा कि चेह तिष्ठसे वद मे विभो
അപ്പോൾ സർവലോകനമസ്കൃതനായ ബ്രഹ്മാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞു— ‘ഹേ വിഭോ, നീ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? ഇവിടെ എന്തിന് നില്ക്കുന്നു? എനിക്കു പറയുക.’
Verse 16
अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्
അവൻ പറഞ്ഞു— ‘ഞാൻ ലോകങ്ങളുടെ കർത്താവാണ്; സ്വയംഭൂ; വിശ്വതോമുഖൻ.’ ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ അവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 17
अहं कर्त्ता हि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः / एवं संभाषमाणौ तु परस्परजयैषिणौ
‘ഞാൻ തന്നെയാണ് ലോകങ്ങളുടെ കർത്താവ്; വീണ്ടും വീണ്ടും സംഹർത്താവും ഞാനേ.’ ഇങ്ങനെ അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു സംഭാഷിച്ചു.
Verse 18
उत्तरां दिशमास्थाय ज्वालामद्राक्ष्व विष्ठिताम् / ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदानघाः
ഉത്തരദിശയെ ആശ്രയിച്ച് അവർ അവിടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ട ജ്വാലയെ കണ്ടു. ആ ജ്വാലയെ കണ്ടപ്പോൾ ആ ഇരുനിഷ്കളങ്കരും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു.
Verse 19
तेजसा च बलेनाथ शार्वं ज्योतिः कृताञ्जली / वर्द्धमानां तदा ज्वालामत्यन्तपरमाद्भुताम्
തേജസ്സും ബലവും ധരിച്ചു, കൃതാഞ്ജലിയായി അവർ ശാർവജ്യോതിസ്സിന് നമസ്കരിച്ചു. അപ്പോൾ ആ ജ്വാല വർദ്ധിച്ചു അത്യന്തം പരമാദ്ഭുതമായി തോന്നി.
Verse 20
अभिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वरौ / दिवं भूमिं च निर्भिद्य तिष्ठन्तं जवालमण्डलम्
ബ്രഹ്മാവും ഞാനും ഇരുവരും അതിവേഗം ആ ജ്വാലയിലേക്കു പാഞ്ഞു. ആ ജ്വാലാമണ്ഡലം ആകാശവും ഭൂമിയും ഭേദിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 21
तस्या ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् / प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीप्तिमत्
ആ ജ്വാലയുടെ നടുവിൽ ഞങ്ങൾ അപാരപ്രഭയുള്ള—പ്രാദേശമാത്രം, അവ്യക്തം, പരമദീപ്തിമത്തായ ലിംഗം കണ്ടു.
Verse 22
न च तत्काञ्चनं मध्ये नशैलं न च राजतम् / अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः
അതിന്റെ നടുവിൽ സ്വർണ്ണവും ഇല്ല, ശിലയും ഇല്ല, വെള്ളിയും ഇല്ല. അത് അനിർദ്ദേശ്യം, അചിന്ത്യം—വീണ്ടും വീണ്ടും ലക്ഷ്യവും അലക്ഷ്യവും ആയിരുന്നു.
Verse 23
ज्वालामालासहस्राढ्यं विस्मयं परमद्भुतम् / महता तेजसायुक्तं वर्दभमानंभृशन्तथा
ആയിരം ജ്വാലാമാലകളാൽ സമൃദ്ധമായ ആ ദൃശ്യം പരമ അത്ഭുതവും വിസ്മയകരവും ആയിരുന്നു; മഹത്തായ തേജസ്സോടെ യുക്തമായി അത് അത്യന്തമായി വർധിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 24
ज्वालामालाततं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् / घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दं तमिव रोदसी
ജ്വാലാമാലകളാൽ പൊതിഞ്ഞ ആ രൂപം സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയങ്കരമായിരുന്നു; അത്യന്തം ഘോരരൂപിയായി, അന്ധകാരത്തെ പിളർത്തി ആകാശവും ഭൂമിയും പോലും ഭേദിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 25
ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वमाशु वै / अन्तमस्य विजानीवो लिङ्गस्य तु महात्मनः
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞു—‘നീ ഉടൻ താഴേക്ക് പോകുക; ആ മഹാത്മ ലിംഗത്തിന്റെ അറ്റം കണ്ടെത്തുക.’
Verse 26
अहमूर्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तो ऽस्य दृश्यते / तदा तु समयं कृत्वा गत उर्द्ध्वमधश्च हि
‘ഇതിന്റെ അറ്റം കാണുന്നതുവരെ ഞാൻ മേലോട്ടു പോകും.’ എന്നു പറഞ്ഞ്, സമയം നിശ്ചയിച്ച്, ഞങ്ങൾ ഒരാൾ മേലോട്ടും മറ്റാൾ താഴോട്ടും പോയി.
Verse 27
ततो वर्षसहस्रं तु ह्यहं पुनरधो गतः / न पश्यामि च तस्यान्तं भीतश्चाहं ततो ऽभवम्
പിന്നീട് ഞാൻ ആയിരം വർഷം വീണ്ടും താഴോട്ടു പോയി; എങ്കിലും അതിന്റെ അറ്റം കണ്ടില്ല; അപ്പോൾ ഞാൻ ഭീതനായിത്തീർന്നു.
Verse 28
तथैव ब्रह्मा ह्यूध्व च न चान्तं तस्य लब्धवान् / समागतो मया सार्द्ध तत्रैव च महाभसि
അതുപോലെ ബ്രഹ്മാവും മേലോട്ടു പോയി; എന്നാൽ അതിന്റെ അറ്റം അവൻ കണ്ടെത്തിയില്ല. അവൻ എന്റെ കൂടെ അവിടെയേ ആ മഹാപ്രകാശത്തിൽ ചേർന്നു വന്നു.
Verse 29
ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ तस्य महात्मनः / मायया मोहितौ तेन नष्टसंज्ञै व्यवस्थितौ
അപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ പ്രഭാവം കണ്ടു ഞങ്ങൾ ഇരുവരും വിസ്മയത്തിലും ഭയത്തിലും ആകപ്പെട്ടു. അവന്റെ മായയിൽ മോഹിതരായി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 30
ततो ध्यानरतौ तत्र चेश्वरं सर्वतोमुखम् / प्रभवं निधनं चैव लौकानां प्रभुमव्ययम्
പിന്നീട് ഞങ്ങൾ അവിടെ ധ്യാനത്തിൽ ലീനരായി, സർവതോമുഖനായ ഈശ്വരനെ ദർശിച്ചു—അവൻ തന്നെയാണ് ലോകങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും നാശവും, അവ്യയനായ പ്രഭു.
Verse 31
प्रह्वाञ्जलिपुटौ भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने / महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे / अव्यक्तायाथ महते नमस्कारं प्रकुर्वहे
ഞങ്ങൾ ഇരുവരും നമിഞ്ഞ് കൈകൂപ്പി, ശർവ്വനായ ശൂലധാരിയെ—മഹാഭൈരവനാദമുള്ള, ഭീമരൂപവും ദംഷ്ട്രകളും ഉള്ള—അവ്യക്തനും മഹത്തുമായ അവനെ നമസ്കരിച്ചു.
Verse 32
नमो ऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमो ऽस्तु ते भूतपते महात्मन् / नमो ऽस्तु ते शाश्वतसिद्धयोगिने नमोस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठित
ഹേ ദേവാ, ലോകസുരേശാ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ മഹാത്മാവേ, ഭൂതപതേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ശാശ്വത സിദ്ധയോഗീ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ സർവ്വജഗത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനം! നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 33
परमेष्ठी परं ब्रह्म त्वक्षरं परमं पदम् / ज्येष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः
ഹേ പരമേഷ്ഠീ! നീ തന്നെയാണ് പരബ്രഹ്മം; നീ തന്നെയാണ് അക്ഷരം, പരമപദം. നീ ജ്യേഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, രുദ്രൻ, സ്കന്ദൻ, ശിവൻ, പ്രഭു.
Verse 34
त्वं य५स्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः / स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम्
നീ തന്നെയാണ് യജ്ഞം, നീ തന്നെയാണ് വഷട്കാരം; ഹേ പരന്തപാ, നീ തന്നെയാണ് ഓംകാരവും. നീ തന്നെയാണ് സ്വാഹാകാരം, നമസ്കാരം, സർവകർമ്മങ്ങളുടെ സംസ്കാരവും.
Verse 35
स्वधाकारश्च यज्ञश्च व्रतानि नियमास्तथा / वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः
നീ തന്നെയാണ് സ്വധാകാരം, നീ തന്നെയാണ് യജ്ഞം; വ്രതങ്ങളും നിയമങ്ങളും നീ തന്നെയാണ്. വേദങ്ങൾ, ലോകങ്ങൾ, ദേവന്മാർ—എല്ലായിടത്തും നീ തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ.
Verse 36
आकाशस्य च शब्दस्त्वंभूतानां प्रभवाप्ययः / भूमौ गन्धो रसश्चाप्सु तेजोरूपं महेश्वरः
ആകാശത്തിന്റെ ശബ്ദം നീ തന്നെയാണ്; ഭൂതങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും ലയവും നീ തന്നെയാണ്. ഭൂമിയിൽ ഗന്ധം, ജലത്തിൽ രസം, തേജസ്സിന്റെ രൂപം—ഹേ മഹേശ്വരാ—നീ തന്നെയാണ്.
Verse 37
वायोः स्पर्शश्च देवेश वपुश्चन्द्रमसस्तथा
ഹേ ദേവേശാ! വായുവിന്റെ സ്പർശം നീ തന്നെയാണ്; ചന്ദ്രന്റെ ദീപ്തമായ വപുവും നീ തന്നെയാണ്.
Verse 38
बुद्धौ ज्ञानं च देवेश प्रकृतेर्बीजमेव च
ഹേ ദേവേശാ! ബുദ്ധിയിൽ ജ്ഞാനം നിലകൊള്ളുന്നു; അതുതന്നെ പ്രകൃതിയുടെ വിത്തുമാകുന്നു.
Verse 39
संहर्त्ता सर्वलोकानां कालो मृत्युमयोंऽतकः / त्वं धारयसि लोकांस्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो
ഹേ പ്രഭോ! നീയേ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ സംഹർത്താവ്, മരണസ്വരൂപമായ കാലൻ—അന്തകൻ; നീയേ ത്രിലോകം ധരിക്കുകയും നീയേ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 40
पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै / दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः
നിന്റെ കിഴക്കൻ മുഖത്താൽ നീ നിശ്ചയമായും ഇന്ദ്രത്വം പ്രकटമാക്കുന്നു; തെക്കൻ മുഖത്താൽ വീണ്ടും ലോകങ്ങളെ സംക്ഷിപ്തമാക്കി ലയിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 41
पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः / उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः
പടിഞ്ഞാറൻ മുഖത്താൽ നീ വരുണസ്ഥാനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതൻ—സംശയമില്ല; വടക്കൻ മുഖത്താൽ, ഹേ ദേവസത്തമാ, നീ സോമനാകുന്നു.
Verse 42
एकधा बहुधा देव लोकानां प्रभवाप्ययः / आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च सहाश्विनः
ഹേ ദേവാ! നീ ഒരുവനായിട്ടും പലവിധമായി പ്രത്യക്ഷൻ; ലോകങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും ലയവും നിന്നിൽ തന്നേ. ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, മരുതർ, അശ്വിനികൾ—എല്ലാം നീയാകുന്നു.
Verse 43
साध्या विद्याधरा नागाश्चारणाश्च तपोधनाः / वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः
സാധ്യർ, വിദ്യാധരർ, നാഗർ, ചാരണർ, തപോധനർ; കൂടാതെ വാലഖില്യ മഹാത്മാക്കൾ, തപഃസിദ്ധർ, സുവ്രതന്മാരും (അവിടെ ഉണ്ട്)।
Verse 44
त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः / उमा सीता सिनीवाली कुहूर्गायत्र्य एव च
ഹേ ദേവേശാ! നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ മറ്റു നിയതവ്രത ശക്തികൾ പ്രസവിച്ചു—ഉമാ, സീത, സിനീവാലി, കുഹൂ, ഗായത്രിയും കൂടി।
Verse 45
लक्ष्मीः कीर्त्तिर्धृतिर्मेधा लज्जा कान्तिर्वपुः स्वधा / तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव वाचां देवी सरस्वती / त्वत्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च
ഹേ ദേവേശാ! ലക്ഷ്മി, കീർത്തി, ധൃതി, മേധ, ലജ്ജ, കാന്തി, വപു, സ്വധാ; തുഷ്ടി, പുഷ്ടി, ക്രിയ, വാക്കുകളുടെ ദേവിയായ സരസ്വതി; കൂടാതെ സന്ധ്യയും രാത്രിയും—ഇവയെല്ലാം നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രസവിച്ചു।
Verse 46
सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमो ऽस्तु ते चन्द्रसहस्रगौर / नमो ऽस्तु ते वज्रपिनाकधारिणे नमोस्तु ते देव हिरण्यवाससे
സൂര്യായുതങ്ങൾക്കു തുല്യമായ അയുതപ്രഭാവമുള്ളവനേ, ആയിരം ചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ ഗൗരവർണ്ണനേ—നമസ്കാരം. വജ്രവും പിനാകവും ധരിക്കുന്നവനേ; ഹേ ദേവാ, ഹിരണ്യവാസസേ—നമസ്കാരം.
Verse 47
नमोस्तु ते भस्मविभूषिताङ्ग नमो ऽस्तु ते कामशरीरनाशन / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे
ഭസ്മം അണിഞ്ഞ് വിഭൂഷിതമായ അംഗങ്ങളുള്ളവനേ, നമസ്കാരം. കാമന്റെ ദേഹം നശിപ്പിച്ചവനേ, നമസ്കാരം. ഹേ ദേവാ, ഹിരണ്യരേതസേ (സ്വർണ്ണവീര്യനേ), നമസ്കാരം. ഹേ ദേവാ, ഹിരണ്യവാസസേ, നമസ്കാരം.
Verse 48
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्ययोने नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाभ / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र
ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യയോനി, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യനാഭ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യരേതസ്, നിനക്കു നമസ്കാരം; സഹസ്രനേത്രവിചിത്ര, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 49
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यकेश / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवीर नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने
ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യവർണ്ണ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യകേശ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യവീര, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യദായിനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 50
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाथ नमो ऽश्तुते देव हिरण्यनाद / नमो ऽस्तु ते देव पिनाकपाणे नमो ऽश्तुते ते शङ्कर नीलकण्ठ
ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യനാഥ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദേവാ! ഹിരണ്യനാദ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ദേവാ! പിനാകപാണേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ശങ്കരാ! നീലകണ്ഠ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 51
एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महामतिः / देवदेवो जगद्योनिः सूर्य कोटिसमप्रभः
ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മഹാമതിയായ ദേവദേവൻ പ്രത്യക്ഷനായി—ജഗത്തിന്റെ യോനി, കോടി സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിമാൻ.
Verse 52
आबभाषे कृपाविष्टो महादेवो महाद्युतिः / वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवांबरम्
കരുണയിൽ മുങ്ങിയ മഹാദ്യുതിയായ മഹാദേവൻ സംസാരിച്ചു—കോടി സഹസ്ര മുഖങ്ങളാൽ ആകാശം വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ.
Verse 53
कंबुग्रीवः सुज ठरो नानाभूषणभूषितः / नानारत्नविचित्राङ्गो नानामाल्यानुलेपनः
ശംഖസദൃശമായ ഗ്രീവയുള്ളവൻ, സുന്ദരമായി ഘടിതൻ, നാനാവിധാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതൻ; നാനാരത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ അംഗങ്ങൾ, നാനാമാലകളും സുഗന്ധലേപനങ്ങളും ധരിച്ചവൻ.
Verse 54
पिनाकपाणिर्भगवान्सुरपूज्यस्त्रिशूलधृक् / व्यालय ज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः
പിനാകം കൈയിൽ ധരിച്ച ഭഗവാൻ, ദേവന്മാർ പൂജിക്കുന്നവൻ, ത്രിശൂലധാരി; സർപ്പത്തെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിച്ച് ദേവർക്കു അഭയം നൽകുന്നവൻ.
Verse 55
दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः / मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्
ദുന്ദുഭിയുടെ നാദംപോലെ ഗംഭീരമായി മുഴങ്ങുന്ന, മഴമേഘഗർജ്ജനത്തോട് ഉപമിക്കാവുന്ന; അപ്പോൾ അവൻ വിട്ടുചൊരിഞ്ഞ ഹാസം സർവ്വജഗത്തെയും നിറച്ചു.
Verse 56
तेन शब्देन महता चावां भीतौ महात्मनः / अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ
ആ മഹാശബ്ദം കേട്ട്, ഹേ മഹാത്മാവേ, ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ഭീതരായി. അപ്പോൾ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്.
Verse 57
पश्यतां च महायोगं भयं सर्व प्रमुच्यताम् / युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ
എന്റെ ഈ മഹായോഗം കണ്ടുകൊൾക; സർവ്വഭയവും വിട്ടുകളയുക. നിങ്ങൾ ഇരുവരും എന്റെ അംഗങ്ങളിൽ നിന്നു മുൻപേ പ്രസൂതരായ സനാതനന്മാരാണ്.
Verse 58
यं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः / वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेष्वनिर्जितः
എന്റെ വലത് ഭുജം ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവാണ്; എന്റെ ഇടത് ഭുജം വിഷ്ണുവാണ്—യുദ്ധങ്ങളിൽ നിത്യവും അജേയൻ।
Verse 59
प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथैप्सितम् / ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः प्रभोः
ഞാൻ നിങ്ങളിരുവരിലും പൂർണ്ണമായി പ്രസന്നനാണ്; നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ വരം നൽകാം. പിന്നെ അവർ ആനന്ദചിത്തത്തോടെ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു।
Verse 60
अब्रूतां च महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् / यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च ते / भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर
പ്രസാദമുഖത്തോടെ നിലകൊണ്ട മഹാദേവനോട് അവർ പറഞ്ഞു—നിനക്കു പ്രീതി ഉണർന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, വരം നൽകുവാൻ യോഗ്യമെങ്കിൽ, ഹേ ദേവാ സുരേശ്വരാ, നിനക്കുള്ള ഞങ്ങളുടെ ഭക്തി നിത്യമായിരിക്കട്ടെ।
Verse 61
देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः / एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः
ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ, മഹാഭാഗ്യവാന്മാരേ; വിപുലമായ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുവിൻ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ വിഭു ഭഗവാൻ അവിടെയേ അപ്രത്യക്ഷനായി।
Verse 62
एष एव मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य धीमतः / एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्
ഇതുതന്നെയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് ആ ധീമാന്റെ പ്രഭാവമായി പറഞ്ഞത്; ഇതുതന്നെയാണ് പരമജ്ഞാനം—അവ്യക്തം, ‘ശിവ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്।
Verse 63
एतत्सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञ३नचक्षुषः / तस्मै देवाधिदेवाय नमस्कारं प्रकुर्महे / महादेव नमस्ते ऽस्तु महेश्वर नमो ऽस्तु ते
ഈ സൂക്ഷ്മവും അചിന്ത്യവും ആയ തത്ത്വം ജ്ഞാനചക്ഷുസ്സുള്ളവർ ദർശിക്കുന്നു. ആ ദേവാധിദേവനോട് ഞങ്ങൾ നമസ്കാരം ചെയ്യുന്നു. മഹാദേവാ, നമസ്കാരം; മഹേശ്വരാ, പ്രണാമം.
Verse 64
सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम् / नमस्कारं प्रकुर्वाणाः शङ्कराय महात्मने
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ട ശേഷം എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ നിവാസങ്ങളിലേക്കു പോയി; മഹാത്മാവായ ശങ്കരനോട് നമസ്കാരം ചെയ്തു കൊണ്ടായിരുന്നു അവർ പോയത്.
Verse 65
इमं स्तवं पठिद्यस्तु चेश्वरस्य महात्मनः / कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यश्च प्रमुच्यते
മഹാത്മാവായ ഈശ്വരന്റെ ഈ സ്തവം ആരെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്താൽ, അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുകയും പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുകയും ചെയ്യും.
Verse 66
एतत्सर्वं तदा तेन न विष्णुना प्रभविष्णुना / महादेवप्रसादेन ह्युक्तं ब्रह्म सनातनम् / एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम्
ഇതെല്ലാം അന്ന് പ്രഭാവശാലിയായ വിഷ്ണു പറഞ്ഞതല്ല; മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ സനാതന ബ്രഹ്മൻ തന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്. ഈ മുഴുവൻ മാഹേശ്വരബലം ഞാൻ നിങ്ങളോട് അറിയിച്ചു.
Frequently Asked Questions
No formal vaṃśa catalog is foregrounded in the sampled passage; the chapter’s emphasis is theological-cosmological (aiśvarya, kāla, māyā) and narrative framing for Śiva’s epithet rather than dynasty enumeration.
The chapter is not primarily metrological; it uses cosmographic setting markers (e.g., Kṣīroda/primordial waters and three-world order) to situate the discourse, but does not present explicit distances or planetary measures in the provided excerpt.
It establishes a causality-first frame—restored cosmic order, devas’ hymns, and kāla/māyā creation logic—so Śiva’s later glorification (including the Nīlakaṇṭha name-origin) is read as part of a unified cosmic governance narrative rather than an isolated miracle-story.