Shloka 11
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा / सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्
Transliteration
udarastheṣu bhūteṣu tveko 'haṃ śayita stadā / sahasraśīrṣā bhūtvā ca sahasrākṣaḥ sahasrapāt
Translation
അപ്പോൾ ഉദരസ്ഥമായ ഭൂതങ്ങളുടെ ഇടയിൽ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായി ശയിച്ചിരുന്നു; സഹസ്രശീർഷനും സഹസ്രാക്ഷനും സഹസ്രപാദനും ആയി।
Word by Word
उदरस्थेषुin those situated in the belly
उदरस्थेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootउदर + स्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; विशेषण (qualifier of भूतेषु); सप्तमी-तत्पुरुष (udare sthāḥ)
भूतेषुin beings
भूतेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषण-अव्यय (particle: but/indeed)
एकःalone/one
एकः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier of अहम्)
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन
शयितःlay/reclined
शयितः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√शी (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि (having lain/reclined)
तदाthen
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
सहस्रशीर्षाhaving a thousand heads
सहस्रशीर्षा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसहस्र + शीर्षन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (yasya sahasraṃ śīrṣāṇi saḥ)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Root√भू (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकाल (prior action)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
सहस्राक्षःhaving a thousand eyes
सहस्राक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसहस्र + अक्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (yasya sahasram akṣīṇi saḥ)
सहस्रपात्having a thousand feet
सहस्रपात्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसहस्र + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि; पदान्त-रूप ‘पात्’ (yasya sahasraṃ pādāḥ saḥ)