Adhyaya 5
Nārada Instructs Dakṣa’s Sons; Allegory of the World; Dakṣa Curses Nārada
വിസർഗത്തിലെ പ്രജാപതി-പരമ്പരയിൽ ദക്ഷൻ ഹര്യശ്വന്മാരെ ജനിപ്പിച്ച് സന്താനവർദ്ധനയ്ക്ക് നിയോഗിച്ചു. അവർ പടിഞ്ഞാറോട്ട് സിന്ധുവിന്റെ സമുദ്രസംഗമത്തിനടുത്തുള്ള നാരായണസരസ് തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു, തപസ്സും ശുദ്ധിയും കൊണ്ട് പരമഹംസജീവിതത്തിലേക്ക് വഴങ്ങി. അവിടെ നാരദൻ എത്തി ‘ഒരു പുരുഷൻ’, ‘അവ്യഭിചാരിണി സ്ത്രീ’, ‘ഇരുവഴി നദി’, ‘ഇരുപത്തിയഞ്ചിന്റെ ഭവനം’, ‘ഹംസം’, ‘ക്ഷുരധാരപോലെ കാലം’ എന്നീ രൂപകങ്ങളിലൂടെ അവരുടെ ബുദ്ധിയെ കർമഫല-വ്യാപനത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷമാർഗത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. ഹര്യശ്വന്മാർ അതിന്റെ തത്ത്വാർത്ഥം തിരിച്ചറിഞ്ഞു—പരമഭോക്താവ്, മായാബുദ്ധി, പ്രകൃതിയുടെ ചക്രങ്ങൾ, തത്ത്വസമൂഹം, ശാസ്ത്രവിവേകം, കാലം. നാരദനെ ഗുരുവായി സ്വീകരിച്ച് അവർ അനാവൃത്തി പഥത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ദക്ഷൻ സവലാശ്വന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; അവർയും അതേ തീർത്ഥത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തു, നാരദന്റെ ‘മുതിർന്ന സഹോദരന്മാരെ അനുഗമിക്കുക’ എന്ന ലഘു ഉപദേശത്താൽ വൈരാഗ്യവും ഭക്തിയും സ്വീകരിച്ച് പോയി. അവസാനം ദക്ഷൻ ദുഃഖ-ക്രോധത്തോടെ നാരദൻ അകാലവൈരാഗ്യം വരുത്തിയെന്ന് കുറ്റപ്പെടുത്തി, ദേവ-ഋഷി-പിതൃ ‘മൂന്നു കടങ്ങൾ’ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, നാരദന് സ്ഥിരവാസമില്ലെന്ന ശാപം നൽകുന്നു; ക്ഷമാശീലനായ മഹർഷി അത് സ്വീകരിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—വിഷ്ണുവിന്റെ മായാശക്തിയാൽ പ്രേരിതനായ പ്രജാപതി ദക്ഷൻ പാഞ്ചജനീ (അസിക്നി)യുടെ ഗർഭത്തിൽ പത്തായിരം പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; അവർ ‘ഹര്യശ്വർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 2
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
ഹേ രാജാവേ! ദക്ഷന്റെ പുത്രന്മാരായ അവർ എല്ലാവരും സ്വഭാവത്തിലും ധർമ്മശീലത്തിലും ഒരുപോലെ, പിതൃആജ്ഞയ്ക്ക് വിനീതമായി അനുസരിക്കുന്നവരായിരുന്നു. സന്തതി വർധിപ്പിക്കുവാൻ പിതാവ് കല്പിച്ചതോടെ അവർ പടിഞ്ഞാറോട്ട് പോയി।
Verse 3
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
പടിഞ്ഞാറ്, സിന്ധു നദി സമുദ്രവുമായി സംഗമിക്കുന്നിടത്ത് ‘നാരായണ-സരസ്’ എന്ന മഹാതീർത്ഥമുണ്ട്; മുനികളും സിദ്ധന്മാരും അതിനെ സേവിക്കുന്നു।
Verse 4
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
ആ തീർത്ഥസരസ്സിന്റെ ജലം സ്പർശിക്കുകയും സ്നാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തതുമാത്രത്തിൽ അവരുടെ അന്തഃകരണത്തിലെ മലിനത നീങ്ങി; പരമഹംസധർമ്മത്തിന്റെ വഴിയിലേക്കു ബുദ്ധി ഉണർന്നു. എങ്കിലും പിതൃആജ്ഞയ്ക്ക് ബന്ധിതരായി, സന്തതി വർധിപ്പിക്കാനായി അവർ കഠിനതപസ് ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം ദേവർഷി നാരദൻ അവരുടെ ആ തപസ്സു കണ്ടു സമീപിച്ചു।
Verse 5
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് ഹര്യശ്വന്മാർ തടാകജലം നിരന്തരം സ്പർശിച്ച് അതിൽ സ്നാനം ചെയ്തു. ക്രമേണ അവരുടെ അന്തഃകരണമലങ്ങൾ നീങ്ങി, പരമഹംസധർമ്മത്തിന്റെ പ്രവർത്തികളിലേക്കു മനസ്സ് തിരിഞ്ഞു. എങ്കിലും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രജാവൃദ്ധിക്കായി അവർ കഠിനതപസ്സു ചെയ്തു. ഒരുദിവസം ദേവർഷി നാരദൻ ആ ബാലന്മാർ അങ്ങനെ ഉത്തമതപസ്സു ചെയ്യുന്നതു കണ്ടു അവരുടെ അടുക്കൽ എത്തി.
Verse 6
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
ദേവർഷി നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഹര്യശ്വന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ അറ്റങ്ങൾ കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ നിങ്ങൾ അറിവില്ലാത്ത ബാലന്മാർ. ഒരൊറ്റ പുരുഷൻ മാത്രം വസിക്കുന്ന ഒരു രാജ്യമുണ്ട്; കൂടാതെ അതിൽ കയറുന്നവൻ പുറത്തുവരാത്ത ഒരു ഗുഹയും ഉണ്ട്. അവിടെ അത്യന്തം അശീലമായ ഒരു സ്ത്രീ പലവിധ ആകർഷക വേഷഭൂഷകളാൽ സ്വയം അലങ്കരിക്കുന്നു; ആ രാജ്യത്തിലെ ആ ഒരേയൊരു പുരുഷൻ തന്നെയാണ് അവളുടെ ഭർത്താവ്. അവിടെ ഇരുവശത്തേക്കും ഒഴുകുന്ന നദിയുണ്ട്, ഇരുപത്തിയഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ അത്ഭുതഗൃഹമുണ്ട്, പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കുന്ന ഹംസമുണ്ട്, കൂടാതെ ക്ഷൗരങ്ങളും വജ്രസമാനമായ മൂർച്ചയുള്ള വസ്തുക്കളാൽ നിർമ്മിതമായി സ്വയം ചുറ്റുന്ന ഒരു യന്ത്രവും ഉണ്ട്. ഇതൊന്നും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത നിങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രജയെ സൃഷ്ടിക്കും?
Verse 7
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
ദേവർഷി നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഹര്യശ്വന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ അറ്റങ്ങൾ കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ നിങ്ങൾ അറിവില്ലാത്ത ബാലന്മാർ. ഒരൊറ്റ പുരുഷൻ മാത്രം വസിക്കുന്ന ഒരു രാജ്യമുണ്ട്; കൂടാതെ അതിൽ കയറുന്നവൻ പുറത്തുവരാത്ത ഒരു ഗുഹയും ഉണ്ട്. അവിടെ അത്യന്തം അശീലമായ ഒരു സ്ത്രീ പലവിധ ആകർഷക വേഷഭൂഷകളാൽ സ്വയം അലങ്കരിക്കുന്നു; ആ രാജ്യത്തിലെ ആ ഒരേയൊരു പുരുഷൻ തന്നെയാണ് അവളുടെ ഭർത്താവ്. അവിടെ ഇരുവശത്തേക്കും ഒഴുകുന്ന നദിയുണ്ട്, ഇരുപത്തിയഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ അത്ഭുതഗൃഹമുണ്ട്, പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കുന്ന ഹംസമുണ്ട്, കൂടാതെ ക്ഷൗരങ്ങളും വജ്രസമാനമായ മൂർച്ചയുള്ള വസ്തുക്കളാൽ നിർമ്മിതമായി സ്വയം ചുറ്റുന്ന ഒരു യന്ത്രവും ഉണ്ട്. ഇതൊന്നും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത നിങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രജയെ സൃഷ്ടിക്കും?
Verse 8
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
ദേവർഷി നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഹര്യശ്വന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ അറ്റങ്ങൾ കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ നിങ്ങൾ അറിവില്ലാത്ത ബാലന്മാർ. ഒരൊറ്റ പുരുഷൻ മാത്രം വസിക്കുന്ന ഒരു രാജ്യമുണ്ട്; കൂടാതെ അതിൽ കയറുന്നവൻ പുറത്തുവരാത്ത ഒരു ഗുഹയും ഉണ്ട്. അവിടെ അത്യന്തം അശീലമായ ഒരു സ്ത്രീ പലവിധ ആകർഷക വേഷഭൂഷകളാൽ സ്വയം അലങ്കരിക്കുന്നു; ആ രാജ്യത്തിലെ ആ ഒരേയൊരു പുരുഷൻ തന്നെയാണ് അവളുടെ ഭർത്താവ്. അവിടെ ഇരുവശത്തേക്കും ഒഴുകുന്ന നദിയുണ്ട്, ഇരുപത്തിയഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ അത്ഭുതഗൃഹമുണ്ട്, പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കുന്ന ഹംസമുണ്ട്, കൂടാതെ ക്ഷൗരങ്ങളും വജ്രസമാനമായ മൂർച്ചയുള്ള വസ്തുക്കളാൽ നിർമ്മിതമായി സ്വയം ചുറ്റുന്ന ഒരു യന്ത്രവും ഉണ്ട്. ഇതൊന്നും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത നിങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രജയെ സൃഷ്ടിക്കും?
Verse 9
कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
അയ്യോ! പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ യഥാർത്ഥ താത്പര്യം നിങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല. പിതാവ് സർവ്വജ്ഞൻ ആണെങ്കിലും, അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ഗ്രഹിക്കാതെ, യോജിച്ച മാർഗം അറിയാതെ, നിങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രജാസൃഷ്ടി നടത്തും?
Verse 10
श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ദേവർഷി നാരദന്റെ ഗൂഢവചനങ്ങൾ കേട്ട് ഹര്യശ്വർ മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായമില്ലാതെ സ്വാഭാവിക ബുദ്ധിയാൽ അതിനെ സ്വയം വിചാരിച്ചു।
Verse 11
भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
‘ഭൂഃ’ എന്നത് കര്മക്ഷേത്രം; ജീവന്റെ ഈ ദേഹമാണ് കര്മങ്ങളുടെ നിലവും മിഥ്യാ ഉപാധികളുടെ ആധാരവും. അനാദികാലം മുതൽ പലവിധ ദേഹങ്ങൾ നേടി അവൻ സംസാരബന്ധനത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധനനിവൃത്തിയെ നോക്കാതെ ക്ഷണിക ഫലമുള്ള കര്മങ്ങളിൽ മുങ്ങിയാൽ എന്ത് പ്രയോജനം?
Verse 12
एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमदृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
ഏകമാത്ര ഭോക്താവും ഈശ്വരനും പരമഭഗവാനാണ്—സ്വതന്ത്രൻ, സർവ്വദർശി, ഷഡൈശ്വര്യസമ്പന്നൻ, ത്രിഗുണാതീതൻ. അവനെ അറിയാതെ മനുഷ്യർ ക്ഷണികസുഖത്തിനായി പകലും രാത്രിയും വ്യർത്ഥമായി പണിയെടുക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവരുടെ കര്മങ്ങൾക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം?
Verse 13
पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
പാതാളമെന്ന ‘ബില’യിൽ പ്രവേശിച്ചവൻ അപൂർവമായി മടങ്ങിവരുന്നതുപോലെ, വൈകുണ്ഠധാമം (പ്രത്യഗ്ധാമം) പ്രാപിച്ച ജീവൻ ഈ സംസാരത്തിലേക്ക് വീണ്ടും വരുകയില്ല. അത്തരം പരമപദം ഉണ്ടായിട്ടും അത് കാണാതെ ഈ ക്ഷണിക ലോകത്തിൽ കുരങ്ങുപോലെ ചാടിക്കളിച്ചാൽ, അവന്റെ അസത്കർമ്മങ്ങൾക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം?
Verse 14
नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
രജോഗുണം കലർന്ന ചഞ്ചലബുദ്ധി സ്വൈരിണിയായ വേശ്യയെപ്പോലെ ഗുണാനുസാരമായി പല രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു. ഇത് എങ്ങനെ നടക്കുന്നു എന്ന് അറിയാതെ ക്ഷണികഫലമുള്ള കര്മങ്ങളിൽ മാത്രം മുഴുകിയാൽ, അവന് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്ത് ലഭിക്കും?
Verse 15
तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥
വേശ്യയുടെ ഭർത്താവ് സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നതുപോലെ, മലിനബുദ്ധിയുള്ള ജീവൻ സംസാരത്തിൽ ദീർഘമായി അലഞ്ഞുതിരിയും. പ്രകൃതിയാൽ പീഡിതനായി ബുദ്ധിയുടെ ഗതികൾ അനുസരിച്ച് സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; അത്തരം നിലയിൽ അസത്കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് എന്ത് ലാഭം?
Verse 16
सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും നടത്തിക്കുന്ന മായ നദിപോലെ ഇരുവശത്തേക്കും ഒഴുകുന്നു; കരകളോടടുത്ത് അതിന്റെ പ്രവാഹം അതിവേഗമാണ്. അജ്ഞനായ ജീവൻ അതിൽ വീണാൽ തരംഗങ്ങളിൽ മുങ്ങി പുറത്തുവരാൻ കഴിയില്ല; അത്തരം മായാ-നദിയിൽ ഫലലാഭം തേടുന്ന കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
Verse 17
पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
ഇരുപത്തഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളുടെ ആശ്രയവും കാരണ-കാര്യങ്ങളുടെ നിയന്ത്രകനുമായ പരമപുരുഷൻ ഭഗവാൻ, അത്ഭുതദർപ്പണംപോലെ. ആ പരമപുരുഷനെ അറിയാതെ താൽക്കാലിക ഫലത്തിനായി കർമ്മം ചെയ്യുന്നവന് എന്ത് ലാഭം?
Verse 18
ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
ബന്ധവും മോക്ഷവും കാണിച്ചുതരുന്ന മഹിമയുള്ള ശാസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഹംസനെപ്പോലെ വിവേകപദം അറിയാതെ മൂഢൻ താൽക്കാലിക പ്രവൃത്തികളിൽ രമിച്ചാൽ—അവന്റെ അസത്കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് എന്ത് ഫലം?
Verse 19
कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
കാലചക്രം അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായി ചുറ്റുന്നു, ക്ഷുരവും വജ്രവും പോലെ; അത് ഇടവിടാതെ സ്വതന്ത്രമായി സർവ്വജഗത്തെയും വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. കാലതത്ത്വം പഠിക്കാൻ ശ്രമിക്കാത്ത മൂഢന് താൽക്കാലിക ഭൗതിക കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് എന്ത് ലാഭം?
Verse 20
शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
ശാസ്ത്രരൂപനായ പിതാവിന്റെ ഭൗതികജീവിതത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു നിർത്തുന്ന ആജ്ഞ അറിയാത്തവൻ, അതിനനുസരിച്ച് ഭക്തിശ്രദ്ധയോടെ എങ്ങനെ ആരംഭിക്കും?
Verse 21
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥
ഹേ രാജാവേ, നാരദന്റെ ഉപദേശം കേട്ട് ഹര്യശ്വന്മാർ ഏകചിത്തരായി ദൃഢനിശ്ചയത്തിലായി. അദ്ദേഹത്തെ ഗുരുവായി സ്വീകരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, മടങ്ങിവരാത്ത പഥം പിന്തുടർന്നു.
Verse 22
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥
സാമവേദജന്യമായ സ്വരബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള നാദത്തോടെ ഭഗവാന്റെ ലീലകൾ പാടിക്കൊണ്ട് നാരദമുനി ഹൃഷീകേശന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ അഖണ്ഡമായി ചിത്തം നിവേശിപ്പിച്ചു ലോകലോകാന്തരങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 23
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥
നാരദന്റെ കാരണമായി ശീലശാലികളായ പുത്രന്മാരുടെ നാശം/വിയോഗം കേട്ട ദക്ഷൻ ശോകത്തിൽ കത്തിപ്പൊള്ളി. നല്ല സന്താനങ്ങളുടെ പിതാവായിട്ടും അവൻ ദുഃഖസ്ഥാനത്തെത്തി.
Verse 24
स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥
പുത്രവിയോഗത്തിന്റെ ശോകത്തിൽ ആയിരുന്ന ദക്ഷനെ അജനായ ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശത്തോടെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ദക്ഷൻ പാഞ്ചജനീ എന്ന ഭാര്യയുടെ ഗർഭത്തിൽ ആയിരം പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; അവർ സവലാശ്വന്മാർ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 25
ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥
പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രജാസൃഷ്ടിക്കായി ദൃഢവ്രതം ധരിച്ചു അവർയും നാരായണ-സരസ്സിലേക്കു പോയി; അവിടെ അവരുടെ മൂത്തവർ മുമ്പേ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചിരുന്നു।
Verse 26
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥
ആ പുണ്യജലത്തിന്റെ സ്പർശം മാത്രത്താൽ അവരുടെ ഹൃദയത്തിലെ മലിനവാസനകൾ നീങ്ങി; ഓംകാരാദി പരബ്രഹ്മത്തെ ജപിച്ചു അവർ അവിടെ മഹത്തപസ് ചെയ്തു।
Verse 27
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ചില മാസങ്ങൾ അവർ വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ചു; ചിലകാലം വായുവിനെ തന്നെ ആഹാരമായി കരുതി; ഇങ്ങനെ മഹത്തപസ്സോടെ ഈ മന്ത്രം ജപിച്ച് ഇഡസ്പതി നാരായണനെ ആരാധിച്ചു।
Verse 28
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ॐ—മഹാത്മപുരുഷനായ നാരായണനു നമസ്കാരം; വിശുദ്ധസത്ത്വത്തിന്റെ ധാമമായ മഹാഹംസനെ ഞങ്ങൾ ധ്യാനിക്കുന്നു।
Verse 29
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്ര! പ്രജാസൃഷ്ടിയുടെ ചിന്തയോടെ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന ആ പുത്രന്മാരുടെ അടുക്കലും നാരദമുനി വന്നു; മുമ്പുപോലെ തന്നെ ഗൂഢവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।
Verse 30
दाक्षायणा: संशृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥
ഹേ ദക്ഷപുത്രന്മാരേ, ഞാൻ പറയുന്ന ഉപദേശവചനങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുവിൻ. നിങ്ങൾ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാക്കളായ ഹര്യശ്വന്മാരോടു അത്യന്തം സ്നേഹമുള്ളവർ; അതിനാൽ അവരുടെ പാത തന്നെ പിന്തുടരുവിൻ.
Verse 31
भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भि: सह मोदते ॥ ३१ ॥
ധർമ്മതത്ത്വം അറിയുന്ന സഹോദരൻ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാക്കളുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു. അത്തരം പുണ്യവാൻ ഭ്രാതൃസ്നേഹമുള്ള മരുৎദേവന്മാരോടൊപ്പം സംഗം നേടി ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 32
एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
ശുകദേവ ഗോസ്വാമി തുടർന്നു: ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ആര്യാ, ഇത്രയും പറഞ്ഞ ശേഷം കരുണാദൃഷ്ടി ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകാത്ത നാരദമുനി തന്റെ ഉദ്ദേശപ്രകാരം പുറപ്പെട്ടു. ദക്ഷന്റെ പുത്രന്മാരും ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാക്കളുടെ പാത തന്നെ പിന്തുടർന്ന്, സന്താനോത്പാദനം ശ്രമിക്കാതെ കൃഷ്ണചേതനയിൽ ലീനരായി.
Verse 33
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
സവലാശ്വന്മാർ ശരിയായ പാത സ്വീകരിച്ചു—ഭക്തിസേവ നേടുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച ജീവിതരീതിയാലോ, അല്ലെങ്കിൽ പരമപുരുഷോത്തമന്റെ കൃപയാലോ ലഭിക്കുന്ന പാത. പടിഞ്ഞാറോട്ട് പോയ രാത്രികളുപോലെ അവർ ഇന്നുവരെ മടങ്ങിയിട്ടില്ല.
Verse 34
एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत् ॥ ३४ ॥
ആ സമയത്ത് പ്രജാപതി ദക്ഷൻ അനേകം അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടു. തുടർന്ന് വിവിധ വഴികളിലൂടെ, നാരദന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം തന്റെ രണ്ടാം പുത്രസംഘമായ സവലാശ്വന്മാരും ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാക്കളുടെ പാത പിന്തുടർന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം കേട്ടു.
Verse 35
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥
സവലാശ്വന്മാരും ഭഗവദ്ഭക്തിസേവയ്ക്കായി ഈ ലോകം വിട്ടുപോയെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ ദക്ഷൻ നാരദനോട് ക്രോധിച്ചു; പുത്രശോകത്തിൽ പ്രായം മൂർഛിച്ചു. ദേവർഷി നാരദനെ കണ്ടപ്പോൾ അവന്റെ അധരങ്ങൾ കോപത്തിൽ വിറച്ചു; പിന്നെ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 36
श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥
ശ്രീദക്ഷൻ പറഞ്ഞു—അയ്യോ, ഹേ അസാധു! സാദുവിന്റെ വേഷം ധരിച്ചിട്ടും നീ സാദുവല്ല. ഭിക്ഷുവായി എന്റെ നിർദോഷ ബാലന്മാർക്ക് സന്ന്യാസപഥം കാണിച്ച് നീ എനിക്കു ഘോര അന്യായം ചെയ്തു।
Verse 37
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥
അവർ മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരായിരുന്നില്ല; തങ്ങളുടെ കടമകൾ ശരിയായി ആലോചിച്ചുമില്ല. ഹേ നാരദാ, പാപകർമ്മത്തിന്റെ രൂപമേ! ഋഷികൾക്കും ദേവന്മാർക്കും പിതാവിനുമുള്ള ഋണത്തിൽ ബന്ധിതരായ എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ഈ ലോകത്തെയും പരലോകത്തെയും ശ്രേയസ്സിന്റെ വഴിയെ നീ തടഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 38
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥
ഇങ്ങനെ നീ കരുണയില്ലാതെ നിർദോഷ ബാലന്മാരുടെ മനസ്സിനെ പിളർത്തി, എന്നിട്ടും ഹരിയുടെ പാർഷദനെന്നു നടിക്കുന്നു. നീ പരമപുരുഷന്റെ യശസ്സിനെ അപകീർത്തിപ്പെടുത്തി; നീ ലജ്ജയില്ലാത്തവനും ദയരഹിതനുമാണ്. പിന്നെ എങ്ങനെ നീ പരമപ്രഭുവിന്റെ പാർഷദന്മാരുടെ ഇടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു?
Verse 39
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
ഭഗവാന്റെ ഭക്തർ സദാ ജീവികളോടു കരുണ കാണിക്കാൻ ആകുലരാണ്—നിന്നെ ഒഴികെ. നീ സൗഹൃദം കൊന്നുകളയുന്നവൻ; വൈരം ഇല്ലാത്തവരിലും വൈരം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ. ഭക്തന്റെ വേഷം ധരിച്ചു ഇത്തരമൊരു നിന്ദ്യകർമ്മം ചെയ്യുമ്പോൾ നിനക്ക് ലജ്ജയില്ലേ?
Verse 40
नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
ദക്ഷ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു—ഹേ കേവലിനേ! വെറും വൈരാഗ്യം ഉണർത്തിയാൽ മാത്രം മനുഷ്യൻ ലോകബന്ധത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടില്ല; നിന്റെ വാക്ക് മിഥ്യയാണ്. പൂർണ്ണജ്ഞാനം ഉണരാതെ, നീ ചെയ്തതുപോലെ വെറും വേഷമാറ്റം കൊണ്ട് സ്നേഹപാശം മുറിയുകയില്ല।
Verse 41
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥
മനുഷ്യൻ വിഷയസുഖത്തിന്റെ കഠിനമായ ദുഃഖകാരണം സ്വയം അനുഭവിക്കാതെ അറിയുകയില്ല; അതുകൊണ്ട് അവൻ സ്വയം തന്നെ വിരക്തനാകുന്നു. മറ്റുള്ളവർ മാറ്റിയ മനസ്സുള്ളവൻ, സ്വാനുഭവം കൊണ്ട് മാറിയവനെപ്പോലെ അത്ര വൈരാഗ്യം നേടുകയില്ല।
Verse 42
यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
വേദവിധിപ്രകാരം കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട് ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം പാലിക്കുന്ന ഞങ്ങളുപോലുള്ള സാദ്ധു ഗൃഹമേധികൾക്കു നീ അത്യന്തം അസഹ്യമായ അപ്രീതികരമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്തു; അത് ഞാൻ സഹിക്കുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമൊത്ത് ഗൃഹസ്ഥനായിട്ടും ഞാൻ യജ്ഞ-വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; എന്നാൽ നീ കാരണമില്ലാതെ എന്റെ പുത്രന്മാരെ സന്ന്യാസപഥത്തിലേക്ക് വഴിതെറ്റിച്ചു—ഇത് ഒരിക്കൽ സഹ്യമാണ്।
Verse 43
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥
ഹേ തന്തുകൃന്തനേ! നീ ഒരിക്കൽ എന്റെ പുത്രന്മാരെ നഷ്ടപ്പെടുത്തിച്ചു; ഇപ്പോൾ വീണ്ടും അതേ അശുഭം ചെയ്തു. അതിനാൽ ഹേ മൂഢാ, ഞാൻ നിന്നെ ശപിക്കുന്നു—നീ ലോകങ്ങളിലൊക്കെയും സഞ്ചരിച്ചാലും എവിടെയും നിനക്ക് സ്ഥിരവാസം ഉണ്ടാകില്ല।
Verse 44
श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! സാദ്ധുക്കൾ അംഗീകരിച്ച നാരദമുനി ദക്ഷന്റെ ശാപം കേട്ട്, “തദ് ബാഢം—അതെ,” എന്നു പറഞ്ഞു അത് സ്വീകരിച്ചു. ഇതാണ് സാദ്ധുത്വം—ശക്തിയുണ്ടായിട്ടും സഹിച്ച്, മറുപടിയായി ശപിക്കാതിരിക്കുക।
Frequently Asked Questions
The Haryaśvas interpret it as a complete map of saṁsāra and liberation: (1) ‘one man’ = the Supreme Enjoyer, Bhagavān, independent of guṇas; (2) ‘hole with no return’ = either descent into Pātāla (rare return) and, more importantly, entry into Vaikuṇṭha (no return to misery); (3) ‘unchaste woman’ = fickle, passion-mixed intelligence that changes ‘dress’ (identities) to attract the jīva; (4) ‘husband’ = the conditioned soul enslaved by that buddhi; (5) ‘river flowing both ways’ = prakṛti’s cycles of creation and dissolution; (6) ‘house of twenty-five’ = the tattva framework (elements) resting in the Supreme as cause and controller; (7) ‘haṁsa’ = śāstra-guided discrimination between matter and spirit; (8) ‘razors and thunderbolts’ = relentless kāla driving all change. The point is that without knowing these truths, producing progeny as an ultimate goal is spiritually misdirected.
Dakṣa argues from pravṛtti-mārga (world-maintaining duty): before adopting renunciation, one should discharge obligations to devas (through yajña), ṛṣis (through study/teaching), and pitṛs/father (through progeny and lineage rites). He sees Nārada’s instruction as inducing vairāgya without sufficient experiential maturity. The Bhāgavata, however, frames Nārada’s intervention as higher guidance: when bhakti awakens and the goal (ending bondage) is understood, the supreme duty becomes surrender to Nārāyaṇa.