Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ അപൂർവ യോഗസമ്പത്ത് നേടിയ ചിത്രകേതു വിദ്യാധരന്മാരുടെ അധിപനായി, സിദ്ധ-ചാരണ ലോകങ്ങളിലും സുമേരുവിന്റെ താഴ്വരകളിലും സഞ്ചരിച്ച് ഹരിയുടെ മഹിമ പാടുന്നു. ഒരിക്കൽ ഋഷിസഭയിൽ പാർവതിയുടെ മടിയിൽ ഇരിക്കുന്ന ശിവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ബാഹ്യ മര്യാദയുടെ കണ്ണിലൂടെ തെറ്റിദ്ധരിച്ച് ചിരിച്ച് ശിവന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ വിമർശിക്കുന്നു. ശിവൻ ഗൗരവത്തോടെ മൗനം പാലിക്കുന്നു; എന്നാൽ പാർവതി കോപിച്ച് ചിത്രകേതുവിനെ ദൈത്യയോനിയിൽ ജനിക്കണമെന്നു ശപിക്കുന്നു. ചിത്രകേതു ഉടൻ നമസ്കരിച്ചു പ്രതികാരമില്ലാതെ ശാപം സ്വീകരിച്ച്, കർമതത്ത്വം, ശാപ-വരങ്ങളുടെ ആപേക്ഷികത, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ ഭഗവാന്റെ സമദർശിത്വം എന്നീ ഭാഗവത ദർശനം വിശദീകരിക്കുന്നു. അതിൽ അത്ഭുതപ്പെട്ട ശിവൻ വൈഷ്ണവരുടെ മഹിമ—നിർഭയത, വൈരാഗ്യം, സമചിത്തത—പാർവതിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ ശാപം തന്നെയാണ് പിന്നീട് ചിത്രകേതു വൃത്രാസുരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിനുള്ള മുൻകഥയായി മാറി, ഇന്ദ്ര–വൃത്ര കഥയും ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്ന ഭക്തിതത്ത്വവും മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകുന്നത്.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—അനന്തഭഗവാൻ അപ്രത്യക്ഷനായ ദിശയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചു, വിദ്യാധരന്മാരുടെ അധിപനായ ചിത്രകേതു ആകാശമാർഗ്ഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
മഹായോഗിയായ ചിത്രകേതു ലക്ഷലക്ഷം വർഷങ്ങളോളം, ദേഹബലവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ക്ഷയിക്കാതെ, മുനിമാരും സിദ്ധ-ചാരണന്മാരും പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ സഞ്ചരിച്ചു. നാനാവിധ സംकल्पസിദ്ധികൾ സിദ്ധിക്കുന്ന സുമേരുവിന്റെ താഴ്വരകളിൽ, വിദ്യാധരലോകത്തിലെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ഹരി-ഈശ്വരന്റെ മഹിമ പാടി ആനന്ദിച്ചു വിഹരിച്ചു।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
മഹായോഗിയായ ചിത്രകേതു ലക്ഷലക്ഷം വർഷങ്ങളോളം, ദേഹബലവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ക്ഷയിക്കാതെ, മുനിമാരും സിദ്ധ-ചാരണന്മാരും പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ സഞ്ചരിച്ചു. നാനാവിധ സംकल्पസിദ്ധികൾ സിദ്ധിക്കുന്ന സുമേരുവിന്റെ താഴ്വരകളിൽ, വിദ്യാധരലോകത്തിലെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ഹരി-ഈശ്വരന്റെ മഹിമ പാടി ആനന്ദിച്ചു വിഹരിച്ചു।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ഒരു സമയം ചിത്രകേതു വിഷ്ണു നൽകിയ ദീപ്തിമാനമായ വിമാനത്തിൽ ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, സിദ്ധ-ചാരണന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ ഗിരീശനായ ശിവനെ കണ്ടു. ശിവൻ മുനിസഭയിൽ പാർവതീദേവിയെ മടിയിൽ ഇരുത്തി ഭുജംകൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇരിക്കുകയായിരുന്നു. പാർവതി കേൾക്കേ, ചിത്രകേതു അടുത്ത് ഉച്ചത്തിൽ ചിരിച്ച് സംസാരിച്ചു।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ഒരു സമയം ചിത്രകേതു വിഷ്ണു നൽകിയ ദീപ്തിമാനമായ വിമാനത്തിൽ ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, സിദ്ധ-ചാരണന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ ഗിരീശനായ ശിവനെ കണ്ടു. ശിവൻ മുനിസഭയിൽ പാർവതീദേവിയെ മടിയിൽ ഇരുത്തി ഭുജംകൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇരിക്കുകയായിരുന്നു. പാർവതി കേൾക്കേ, ചിത്രകേതു അടുത്ത് ഉച്ചത്തിൽ ചിരിച്ച് സംസാരിച്ചു।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
ചിത്രകേതു പറഞ്ഞു—ഇവൻ സാക്ഷാൽ ലോകഗുരു, ശരീരധാരികളായ ജീവികൾക്ക് ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നവൻ, എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠൻ; എങ്കിലും മഹർഷികളുടെ സഭയിൽ ഭാര്യ പാർവതിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇരിക്കുന്നത് എത്ര അത്ഭുതം!
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
ജടാധാരിയും കടുത്ത തപസ്സുകാരനും ബ്രഹ്മവാദികളുടെ സഭാധ്യക്ഷനുമായ ഭഗവാൻ ശിവൻ—എങ്കിലും സന്ന്യാസിമാരുടെ നടുവിൽ ഭാര്യയെ മടിയിൽ ഇരുത്തി ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ലജ്ജയില്ലാത്ത സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നു.
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
സാധാരണ ബന്ധിതർ സാധാരണയായി ഏകാന്തത്തിൽ ഭാര്യയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആസ്വദിക്കുന്നു; എന്നാൽ മഹാവ്രതധാരിയായ മഹാദേവൻ മഹാസാധുക്കളുടെ സഭയിൽ തുറന്നുവെച്ച് ഭാര്യയെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു—എത്ര അത്ഭുതം!
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ചിത്രകേതുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട അഗാധബുദ്ധിയുള്ള ഭഗവാൻ ശിവൻ പുഞ്ചിരിച്ച് സഭയിൽ മൗനമായി നിന്നു; സഭാംഗങ്ങളും പ്രഭുവിനെ അനുഗമിച്ച് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
ശിവ–പാർവതികളുടെ പരാക്രമം അറിയാതെ ചിത്രകേതു കടുത്തതും അശോഭനവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അതുകൊണ്ട് ക്രോധിച്ച ദേവി പാർവതി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തിൽ താനാണ് ശിവനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നു അഭിമാനിച്ച ആ ധൃഷ്ടനായ ചിത്രകേതുവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
പാർവതി ദേവി പറഞ്ഞു: കഷ്ടം! ഇവൻ ഇപ്പോൾ ലോകത്തിൽ ശിക്ഷ നടപ്പാക്കുന്ന ഭരണാധികാരിയായി മാറിയോ? നമ്മളെപ്പോലുള്ള നാണംകെട്ടവരെ ശിക്ഷിക്കാനുള്ള അധികാരം ഇവന് ലഭിച്ചുവോ?
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
താമരയിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിനോ ഭൃഗു, നാരദൻ തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർക്കോ ധർമ്മം അറിയില്ല. കുമാരന്മാരും കപിലനും മനുവും ധർമ്മം മറന്നുപോയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അവർ ശിവനെ തടയാതിരുന്നത്.
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
ഈ ചിത്രകേതു ക്ഷത്രിയരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണ്. ദേവന്മാർ പോലും ധ്യാനിക്കുന്ന ജഗദ്ഗുരുവായ ശിവനെ ഇവൻ അപമാനിച്ചു. അതിനാൽ ഇവൻ ശിക്ഷ അർഹിക്കുന്നു.
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
ഇവൻ അഹങ്കാരം കൊണ്ട് വീർപ്പുമുട്ടുന്നു. സജ്ജനങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ പാദാരവിന്ദങ്ങളെ സമീപിക്കാൻ ഇവൻ യോഗ്യനല്ല. ഇവൻ സ്വയം വലിയവനാണെന്ന് കരുതുന്നു.
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
ഹേ ദുർബുദ്ധേ! നീ അസുരന്മാരുടെ പാപപങ്കിലമായ യോനിയിൽ ജനിക്കട്ടെ. ഇനി മേലിൽ മഹാന്മാരോട് നീ ഇത്തരം അപരാധം ചെയ്യാതിരിക്കാൻ വേണ്ടിയാണിത്.
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! പാർവതി ശപിച്ചപ്പോൾ ചിത്രകേതു വിമാനത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, അത്യന്തം വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് സതീദേവിയെ പ്രസന്നയാക്കി।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
ചിത്രകേതു പറഞ്ഞു—ഹേ അംബികേ! ഞാൻ കൈകൂപ്പി എന്റെ മേൽ വന്ന ഈ ശാപം സ്വീകരിക്കുന്നു; ദേവന്മാർ മർത്ത്യനോട് പറഞ്ഞത് അവന്റെ പൂർവകർമ്മപ്രകാരം തന്നെ നിശ്ചിതമാണ്।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ അജ്ഞാനമോഹിതനായ ജീവൻ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ്, പൂർവകർമ്മഫലമായ സുഖവും ദുഃഖവും എല്ലായിടത്തും എല്ലാകാലവും അനുഭവിക്കുന്നു।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കർത്താവ് ജീവനും അല്ല, മറ്റുള്ളവരും അല്ല; എന്നാൽ ഘോര അജ്ഞാനത്താൽ ജീവൻ താനെയും മറ്റുള്ളവരെയും കർത്താക്കളെന്നു കരുതുന്നു।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
ഗുണപ്രവാഹമായി നിരന്തരം ഒഴുകുന്ന ഈ ലോകത്തിൽ ശാപം എന്ത്, അനുഗ്രഹം എന്ത്? സ്വർഗം എന്ത്, നരകം എന്ത്? യഥാർത്ഥത്തിൽ സുഖം എന്ത്, ദുഃഖം എന്ത്—എല്ലാം തരംഗങ്ങളുപോലെ തുടർച്ചയായി ഒഴുകുമ്പോൾ?
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
ഭഗവാൻ ഒരുവനേ; തന്റെ ആത്മമായയാൽ എല്ലാ ജീവികളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. നിർലിപ്തനായിരിക്കെ തന്നെ ബന്ധം‑മോക്ഷം, സുഖം‑ദുഃഖം എന്നീ നിലകൾ പ്രകടമാക്കുന്നു.
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
ഭഗവാൻ എല്ലാ ജീവികളോടും സമദൃഷ്ടിയുള്ളവൻ; അവനു പ്രത്യേക പ്രിയനും ശത്രുവും, സുഹൃത്തും ബന്ധുവും ഇല്ല. നിർഅഞ്ജനനായ അവനു സുഖത്തിൽ രാഗമില്ല; പിന്നെ ദുഃഖത്തിൽ രോഷം എങ്ങനെ?
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
എങ്കിലും തന്റെ ശക്തിവിസർഗ്ഗത്തിലൂടെ പ്രഭു ദേഹധാരികൾക്കായി കർമ്മാനുസരിച്ച് സുഖ‑ദുഃഖം, ഹിത‑അഹിതം, ബന്ധം‑മോക്ഷം, ജനനം‑മരണം എന്നിവ ക്രമപ്പെടുത്തി സംസാരധാര തുടരാൻ ഇടയാക്കുന്നു.
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
ഹേ ഭാമിനി മാതാവേ, ശാപമോക്ഷത്തിനായി ഞാൻ നിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഹേ സതി, എന്റെ വാക്കുകളിൽ അസാധുവെന്ന് നീ കരുതുന്നതെല്ലാം ദയവായി ക്ഷമിക്കണമേ.
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അരിന്ദമ പരീക്ശിത്! ചിത്രകേതു ഗിരീശനായ ശിവനെയും പാർവതിയെയും പ്രസാദിപ്പിച്ച് തന്റെ വിമാനത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു; അവന്റെ നിർഭയഭാവം കണ്ടു അവർ ഇരുവരും പുഞ്ചിരിച്ചു.
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
അതിനുശേഷം ദേവർഷി നാരദൻ, ദൈത്യർ, സിദ്ധലോകവാസികൾ, തന്റെ പാർഷദന്മാർ എന്നിവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എല്ലാവരും കേൾക്കേ, പരമശക്തനായ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ രുദ്രാണി പാർവതിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
ശ്രീരുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുനിതംബിനി പാർവതി! ഹരിയുടെ അത്ഭുതകർമ്മങ്ങളുള്ള വൈഷ്ണവരുടെ മഹിമ നീ കണ്ടോ? അവർ ഭഗവാന്റെ ഭൃത്യരുടെ ഭൃത്യർ; അത്തരം മഹാത്മാക്കൾ നിസ്സ്പൃഹരാണ്.
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
നാരായണനിൽ മാത്രം പരായണരായ ഭക്തർ യാതൊരു അവസ്ഥയെയും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. അവരുടെ കാഴ്ചയിൽ സ്വർഗ്ഗം, അപവർഗ്ഗം (മോക്ഷം), നരകം എന്നിവയും ഒരുപോലെ; കാരണം അവർ പ്രഭുസേവയിൽ മാത്രം ലീനരാണ്.
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
ദേഹികളായ ജീവികൾ ദേഹസംബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങുമ്പോൾ, ഈശ്വരന്റെ മായാ-ലീലയിൽ നിന്ന് ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു—സുഖം-ദുഃഖം, ജനനം-മരണം, ശാപവും അനുഗ്രഹവും—ഇവ എല്ലാം ഭൗതിക ദേഹസ്പർശത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഫലങ്ങളാണ്.
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
പൂമാലയെ പാമ്പെന്നു തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെ, അവിവേകത്താൽ മനുഷ്യൻ ആത്മാവിൽ തന്നെ ഭേദമുണ്ടെന്നു കരുതി ഗുണ-ദോഷങ്ങളെ വേർതിരിക്കുന്നു; സുഖത്തെ നല്ലതെന്നും ദുഃഖത്തെ ചീത്തയെന്നും വിധിക്കുന്നു.
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
ഭഗവാൻ വാസുദേവൻ (കൃഷ്ണൻ) എന്ന प्रभുവിന്റെ ഭക്തിസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവർക്ക് ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും സ്വാഭാവികമായി പൂർണ്ണമാകുന്നു; അതിനാൽ ഈ ലോകത്തിന്റെ പറയപ്പെടുന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ അവർ ആസക്തരല്ല।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
ഞാൻ (ശിവൻ) അല്ല, ബ്രഹ്മാവും അല്ല, അശ്വിനീകുമാരന്മാരും അല്ല, നാരദനും അല്ല, ബ്രഹ്മപുത്ര മഹർഷിമാരും അല്ല, ദേവാധിപന്മാരും പോലും അല്ല—പരമേശ്വരന്റെ ലീലയും വ്യക്തിത്വവും യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിക്കാൻ ആര്ക്കും കഴിയില്ല. നാം അവന്റെ അംശങ്ങളായിട്ടും സ്വതന്ത്രാധിപന്മാരെന്നു കരുതുന്നതിനാൽ അവന്റെ സ്വരൂപം അറിയുന്നില്ല।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
അവന് ആരും അത്യന്തം പ്രിയനല്ല, ആരും ശത്രുവുമല്ല; ആരും സ്വന്തം ബന്ധുവല്ല, ആരും അന്യനുമല്ല. അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അന്തരാത്മയാണ്; അതിനാൽ ഹരി എല്ലാവർക്കും മംഗളകരനായ സുഹൃത്തും എല്ലാവർക്കും അതിപ്രിയനും ആകുന്നു।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ഈ മഹാഭാഗനായ ചിത്രകേതു പ്രഭുവിന്റെ പ്രിയ അനുഗാമി ഭക്തനാണ്; അവൻ എല്ലായിടത്തും സമദൃഷ്ടിയോടെ ശാന്തനാണ്. അതുപോലെ ഞാനും അച്യുതൻ (നാരായണൻ)ക്ക് അതിപ്രിയനാണ്. അതിനാൽ നാരായണന്റെ പരമഭക്തരായ മഹാത്മാക്കളുടെ പ്രവർത്തികൾ കണ്ടു അത്ഭുതപ്പെടേണ്ട; അവർ രാഗദ്വേഷരഹിതരും നിത്യശാന്തരും സമദർശികളും ആകുന്നു।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ഈ മഹാഭാഗനായ ചിത്രകേതു പ്രഭുവിന്റെ പ്രിയ അനുഗാമി ഭക്തനാണ്; അവൻ എല്ലായിടത്തും സമദൃഷ്ടിയോടെ ശാന്തനാണ്. അതുപോലെ ഞാനും അച്യുതൻ (നാരായണൻ)ക്ക് അതിപ്രിയനാണ്. അതിനാൽ നാരായണന്റെ പരമഭക്തരായ മഹാത്മാക്കളുടെ പ്രവർത്തികൾ കണ്ടു അത്ഭുതപ്പെടേണ്ട; അവർ രാഗദ്വേഷരഹിതരും നിത്യശാന്തരും സമദർശികളും ആകുന്നു।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഭഗവാൻ ശിവൻ ഉമയോട് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ദേവിയുടെ വിസ്മയം നീങ്ങി, അവൾ ശാന്തബുദ്ധിയോടെ സ്ഥിരയായി।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
മഹാഭാഗവതനായ ചിത്രകേതു ദേവിയെ പ്രതിശപിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനായിരുന്നെങ്കിലും, അവൻ ശപിച്ചില്ല; ശിവനും പാർവതിയും മുമ്പിൽ തലകുനിച്ച് ശാപം വിനയത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു—ഇതാണ് വൈഷ്ണവന്റെ സാധുലക്ഷണം।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
ഭവാനി (ദുർഗ്ഗ)യുടെ ശാപം മൂലം അതേ ചിത്രകേതു ദാനവയോണിയിൽ ജനിച്ചു. ത്വഷ്ടാവ് നടത്തിയ യാഗത്തിലെ ദക്ഷിണാഗ്നിയിൽ നിന്ന് അവൻ അസുരരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; എങ്കിലും ജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും സമ്പന്നനായി ‘വൃത്രാസുരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
പ്രിയ രാജാ പരീക്ശിതേ, മഹാഭക്തനായ വൃത്രാസുരൻ എങ്ങനെ അസുരകുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചു എന്നു നീ എന്നോടു ചോദിച്ചു. അതിനാൽ അതിന്റെ കാരണമൊക്കെയും ഞാൻ നിനക്കു വിശദമായി പറഞ്ഞു തന്നിരിക്കുന്നു।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
മഹാത്മനായ ചിത്രകേതുവിന്റെ ഈ പുണ്യചരിത്രം. ശുദ്ധഭക്തന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭക്തരുടെ മഹിമ കേൾക്കുന്ന ശ്രോതാവും ഭൗതികബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു।
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
ആൾ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, ശ്രദ്ദയോടെ വാക്കും മനസ്സും നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്രീഹരിയെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ ഇതിഹാസം പാരായണം ചെയ്താൽ, അവൻ പരമഗതി—ഭഗവദ്ധാമം—പ്രാപിക്കും।
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.