Adhyaya 12
Vṛtrāsura Instructs Indra on Providence and Devotion; The Slaying of Vṛtrāsura
മുൻ യുദ്ധക്രമത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി ഈ അധ്യായത്തിൽ ഇന്ദ്ര–വൃത്രാസുര സംഘർഷം കൂടുതൽ ഉഗ്രമാകുന്നു; അതോടൊപ്പം ആഴമുള്ള തത്ത്വോപദേശവും മുൻനിരയിൽ വരുന്നു. ദേഹജയംക്കാൾ മരണമാണ് ശ്രേയസ് എന്നു കരുതി വൃത്രാസുരൻ ജ്വലിക്കുന്ന ത്രിശൂലത്തോടെ ഇന്ദ്രനെ ആക്രമിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് അവന്റെ ഒരു കൈ വെട്ടിമാറ്റുന്നു. വൃത്രാസുരൻ ഇന്ദ്രനെ പ്രഹരിച്ച് വജ്രം താഴെ വീഴ്ത്തുന്നു; ഇന്ദ്രൻ ലജ്ജയിൽ ഒരു നിമിഷം മടിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശത്രുവായിട്ടും വൃത്രാസുരൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു—എല്ലാ ജീവികളും ശേഷികളും പരമനിയന്താവിന്റെ അധീനമാണ്; ജയം–പരാജയം ദൈവവിധി; ഗുണങ്ങൾ പ്രകൃതിയുടെ ധർമ്മങ്ങൾ, ആത്മാവ് സാക്ഷി; സമഭാവത്തോടെ സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണം. ഇന്ദ്രൻ അവന്റെ ഭക്തിമഹിമ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കർത്തവ്യബുദ്ധിയോടെ വീണ്ടും യുദ്ധം തുടരുന്നു. അവൻ വൃത്രാസുരന്റെ ശേഷിച്ച കൈയും വെട്ടുന്നു; വൃത്രാസുരൻ വിരാടരൂപം ധരിച്ചു ഇന്ദ്രനെ വിഴുങ്ങുന്നു, എന്നാൽ നാരായണകവചം മൂലം ഇന്ദ്രൻ രക്ഷിതനാകുന്നു. ഇന്ദ്രൻ പുറത്തുവന്ന് വജ്രംകൊണ്ട് ഒരു വർഷം നീണ്ട ഛേദനത്തിനുശേഷം വൃത്രാസുരനെ വധിക്കുന്നു. വൃത്രാസുരന്റെ ജീവൻ സങ്കർഷണന്റെ പാർഷദനായി പരമധാമത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് കാണപ്പെടുന്നു; ദേവന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചാലും സിദ്ധഭക്തവധത്തിന്റെ ധാർമ്മിക സംഘർഷം സൂചിതമാകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
ശ്രീഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച വൃത്രാസുരൻ യുദ്ധത്തിൽ വിജയത്തേക്കാൾ മരണമാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതി. അവൻ ത്രിശൂലം എടുത്ത് മഹാവേഗത്തോടെ ദേവേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രനെയാക്രമിച്ചു; പ്രളയജലത്തിൽ കൈടഭൻ മഹാപുരുഷനായ ഭഗവാനെ ആക്രമിച്ചതുപോലെ.
Verse 2
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
അപ്പോൾ അസുരേന്ദ്രനായ ആ വീരൻ വൃത്രാസുരൻ യുഗാന്താഗ്നിയുടെ ജ്വാലകളെപ്പോലെ കഠിനമായ അഗ്രങ്ങളുള്ള ത്രിശൂലം ചുഴറ്റി. ക്രോധത്തോടെ ഗർജിച്ച് അത് മഹേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രനിലേക്കെറിഞ്ഞ്, “പാപിയേ! നീ കൊല്ലപ്പെടും!” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 3
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
ആകാശത്ത് പാഞ്ഞുവന്ന വൃത്രാസുരന്റെ ത്രിശൂലം ദീപ്തമായ ഉല്കയെപ്പോലെ തോന്നി. നോക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ആ ജ്വലന്തായുധത്തെ ഭയമില്ലാത്ത ഇന്ദ്രൻ ശതപർവ്വ വജ്രംകൊണ്ട് തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി, വാസുകി നാഗരാജന്റെ ദേഹത്തോളം കട്ടിയുള്ള അവന്റെ ഒരു ഭുജവും വെട്ടിമാറ്റി.
Verse 4
छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥
ഒരു ഭുജം ഛേദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ക്രുദ്ധനായ വൃത്രൻ പരിഘം പിടിച്ച് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ അടുക്കൽ പാഞ്ഞെത്തി ഇന്ദ്രന്റെ താടിയിൽ അടിച്ചു; ഇന്ദ്രന്റെ വാഹനം ഐരാവതത്തെയും പ്രഹരിച്ചു. അതിനാൽ മഘവൻ ഇന്ദ്രന്റെ കൈയിൽ നിന്നു വജ്രം വീണുപോയി.
Verse 5
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
വൃത്രന്റെ ആ കർമ്മം അതിമഹാദ്ഭുതമായിരുന്നു. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, ചാരണന്മാർ, സിദ്ധസംഘങ്ങൾ അതിനെ പ്രശംസിച്ചു; എന്നാൽ പുരുഹൂതനായ ഇന്ദ്രൻ മഹാസങ്കടത്തിൽ ആണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ അവർ ‘ഹാ! ഹാ!’ എന്നു വിളിച്ചുകരഞ്ഞു.
Verse 6
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥
ശത്രുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ തന്റെ കൈയിൽ നിന്നു വജ്രം വീണതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ലജ്ജിച്ചു; പരാജിതനെന്നപോലെ വീണ്ടും ആയുധം എടുക്കാൻ ധൈര്യമുണ്ടായില്ല. അപ്പോൾ വൃത്രൻ പറഞ്ഞു: “ഹേ ഹരാ! വജ്രം എടുത്തുകൊൾക; നിന്റെ ശത്രുവിനെ വധിക്ക; ഇത് വിഷാദിക്കാനുള്ള സമയം അല്ല.”
Verse 7
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
ഹേ ഇന്ദ്രാ! യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന അധീന യോദ്ധാക്കൾക്ക് വിജയം എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരേ പക്ഷത്തല്ല. സദാ അജേയൻ പരമാത്മ മാത്രം—ഉത്പത്തി, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവയുടെ ഈശ്വരനായ, സർവ്വജ്ഞനായ, ആദിയും സനാതനനുമായ പുരുഷോത്തമ ഭഗവാൻ.
Verse 8
लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലുമുള്ള ജീവികളും അവയുടെ ലോകപാല ദേവന്മാരും പരമേശ്വരന്റെ അധീനതയിൽ പൂർണ്ണമായി ബദ്ധരാണ്. വലയിൽ കുടുങ്ങിയ പക്ഷികളെപ്പോലെ സ്വതന്ത്രമല്ല; അവൻ തന്നെയാണ് കാലരൂപ കാരണൻ.
Verse 9
ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
ഇന്ദ്രിയശക്തി, സഹനം, ബലം, പ്രാണശക്തി, അമൃതത്വം, മരണവും—ഇവയെല്ലാം പരമപുരുഷന്റെ അധീനത്തിലാണ്. ഇത് അറിയാതെ മൂഢർ ജഡദേഹത്തെയേ പ്രവർത്തികളുടെ കാരണമെന്നു കരുതുന്നു.
Verse 10
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥
ഓ മഘവൻ ഇന്ദ്രാ! മരത്തിൽ 만든 സ്ത്രീപ്പാവയോ ഇല-പുല്ലിൽ 만든 മൃഗമോ സ്വയം ചലിക്കുകയോ നൃത്തം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യില്ല; കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നവനെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അതുപോലെ നാം എല്ലാവരും പരമനിയന്ത്രകനായ ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം നൃത്തം ചെയ്യുന്നു—ആരും സ്വതന്ത്രനല്ല.
Verse 11
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
മൂന്ന് പുരുഷന്മാർ—കാരണമോദകശായി, ഗർഭോദകശായി, ക്ഷീരോദകശായി വിഷ്ണു—കൂടാതെ പ്രകൃതി, മഹത്തത്ത്വം, അഹങ്കാരം, പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, ബുദ്ധി, ചേതന—ഇവയെല്ലാം പരമപുരുഷന്റെ നിർദ്ദേശവും അനുഗ്രഹവും കൂടാതെ സൃഷ്ടി നടത്താൻ കഴിയില്ല.
Verse 12
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥
അവിദ്വാൻ, എപ്പോഴും ആശ്രിതനായിരിക്കെ, താനേ ഈശ്വരനെന്ന് കരുതുന്നു. ‘പിതാമാതാക്കളാൽ ദേഹം ഉണ്ടാകുന്നു, മറ്റൊരാളാൽ നശിക്കുന്നു’ എന്ന ധാരണ ശരിയായ അറിവല്ല; പരമേശ്വരൻ തന്നെയാണ് മറ്റു ജീവികളുടെ മുഖാന്തരം ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ഗ്രസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.
Verse 13
आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥
മരണം ഇച്ഛിക്കാതിരുന്നാലും കാലം വന്നാൽ മനുഷ്യൻ ആയുസ്സും ശ്രീയും കീർത്തിയും ഐശ്വര്യവും എല്ലാം വിട്ടുതരേണ്ടിവരുന്നതുപോലെ, വിജയത്തിനുള്ള നിശ്ചിത സമയത്ത് പരമഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ അവയെല്ലാം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 14
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
അതുകൊണ്ട് എല്ലാം പരമഭഗവാന്റെ പരമ ഇച്ഛയ്ക്ക് അധീനമായതിനാൽ, കീർത്തി-അകീർത്തി, ജയം-പരാജയം, സുഖം-ദുഃഖം, ജീവൻ-മരണം എന്നിവയിൽ സമഭാവം പുലർത്തി ആശങ്കരഹിതനാകണം.
Verse 15
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിന്റെതല്ല; പ്രകൃതിയുടേതാണ്. ഈ ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവർത്തന-പ്രതിഫലങ്ങളുടെ വെറും സാക്ഷിയായ ശുദ്ധാത്മാവിനെ അറിയുന്നവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവൻ മോചിതനാണ്.
Verse 16
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
ഹേ ശത്രുവേ, എന്നെ നോക്കുക—യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ആയുധവും ഭുജവും മുറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഞാൻ തോറ്റവനായി തന്നെയാണ്. എങ്കിലും നിന്റെ പ്രാണം ഹരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ കഴിയുന്നത്ര പോരാടുന്നു. ഞാൻ വിഷാദിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ നീയും വിഷാദം വിട്ട് യുദ്ധം തുടരുക.
Verse 17
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥
ഹേ ശത്രുവേ, ഈ യുദ്ധത്തെ ചൂതാട്ടമെന്നു കരുതുക—ഇവിടെ പ്രാണങ്ങളാണ് പന്തയം, അമ്പുകളാണ് പാശങ്ങൾ, വാഹനം വഹിക്കുന്ന മൃഗങ്ങളാണ് കളിപ്പലക. ആരുടെ ജയമോ ആരുടെ പരാജയമോ ആരും അറിയില്ല; എല്ലാം ദൈവവിധിയിലാണ്.
Verse 18
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—വൃത്രാസുരന്റെ നേരായ ഉപദേശവചനങ്ങൾ കേട്ട് ഇന്ദ്രൻ അവനെ പ്രശംസിച്ചു; വീണ്ടും വജ്രം കൈയിൽ എടുത്തു. ആശയക്കുഴപ്പമോ കപടമോ ഇല്ലാതെ പുഞ്ചിരിച്ച് വൃത്രാസുരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 19
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—അഹോ ദാനവാ! നിന്റെ ഇത്തരത്തിലുള്ള വിവേകം കാണുമ്പോൾ നീ സിദ്ധനാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. നീ സർവ്വാത്മാവും ജഗദീശ്വരനും എല്ലാവർക്കും സുഹൃത്തുമായ ഭഗവാന്റെ പൂർണ്ണ ഭക്തനാണ്.
Verse 20
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥
നീ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ജനമോഹിനിയായ വൈഷ്ണവീ മായയെ അതിജീവിച്ചു. അതിനാൽ അസുരഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് മഹാപുരുഷ-ഭക്തന്റെ നിലയിലേക്കു നീ ഉയർന്നു.
Verse 21
खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥
ഓ വൃത്രാസുരാ, ഇത് വാസ്തവത്തിൽ മഹാ അത്ഭുതം; രജോഗുണപ്രധാന സ്വഭാവമുള്ള അസുരനായ നിനക്കുപോലും ശുദ്ധ സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വാസുദേവ ഭഗവാനിൽ ദൃഢമായ മനസ്സുറപ്പ് ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു.
Verse 22
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥
ഭഗവാൻ ഹരി—പരമ ശ്രേയസ്സിന്റെ ഈശ്വരൻ—ഇവനിൽ ഭക്തി ഉറച്ചവൻ അമൃതസമുദ്രത്തിൽ നീന്തി കളിക്കുന്നു; അവന് ചെറുകുഴികളിലെ വെള്ളം എന്തിന്?
Verse 23
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
ശ്രീ ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു: ഹേ രാജാവേ, വൃത്രാസുരനും ഇന്ദ്രനും യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുപോലും ഭക്തിയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുകയും, പിന്നീട് കർത്തവ്യബോധത്തോടെ വീണ്ടും യുദ്ധം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 24
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
ഹേ മഹാരാജാവേ, ശത്രുക്കളെ അടിച്ചമർത്താൻ കഴിവുള്ള വൃത്രാസുരൻ തന്റെ ഇരുമ്പ് ഗദ ചുഴറ്റി, ഇടതുകൈകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന് നേരെ എറിഞ്ഞു.
Verse 25
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
ശതപർവ്വൻ എന്ന തന്റെ വജ്രായുധം കൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ഒരേസമയം വൃത്രാസുരന്റെ ഗദയും ആനതുമ്പിക്കൈ പോലെയുള്ള അവന്റെ കൈയ്യും ഛേദിച്ചു.
Verse 26
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
രണ്ടു കൈകളും വേരോടെ അറുത്തുമാറ്റപ്പെട്ട് രക്തം വാർന്നൊഴുകുന്ന വൃത്രാസുരൻ, ഇന്ദ്രനാൽ ചിറകുകൾ ഛേദിക്കപ്പെട്ട് ആകാശത്തുനിന്നും വീണ ഒരു പർവ്വതം പോലെ മനോഹരമായി കാണപ്പെട്ടു.
Verse 27
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
മഹാശക്തനായ വൃത്രാസുരൻ തന്റെ കീഴ്ത്താടി ഭൂമിയിലും മേൽത്താടി ആകാശത്തും വെച്ചു. പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലും കുലുക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ ഇന്ദ്രനെയും ഐരാവതത്തെയും വിഴുങ്ങി.
Verse 28
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
വൃത്രാസുരൻ മഹാപ്രാണനും മഹാവീര്യവാനുമായിരുന്നു. അവൻ താഴത്തെ താടിയെ ഭൂമിയിൽ വെച്ച് മേലത്തെ താടിയെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. അവന്റെ വായ് ആകാശംപോലെ ഗഹനമായി, നാവ് മഹാസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഇളകി. കാലസമമായ ഭയങ്കര ദന്തങ്ങളാൽ ത്രിലോകം മുഴുവൻ വിഴുങ്ങാൻ പോകുന്നവനെപ്പോലെ തോന്നി. അതിവിശാല ദേഹം ധരിച്ചു പർവതങ്ങളെ കുലുക്കി, കാലുകളാൽ ഭൂമിയെ ചതച്ചുതകർത്തു—ഹിമാലയം നടക്കുന്നതുപോലെ. പിന്നെ ഇന്ദ്രന്റെ മുന്നിലെത്തി, വാഹനം ഐരാവതസഹിതം ഇന്ദ്രനെ അജഗരം ആനയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ വിഴുങ്ങി.
Verse 29
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
വൃത്രാസുരൻ മഹാപ്രാണനും മഹാവീര്യവാനുമായിരുന്നു. അവൻ താഴത്തെ താടിയെ ഭൂമിയിൽ വെച്ച് മേലത്തെ താടിയെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. അവന്റെ വായ് ആകാശംപോലെ ഗഹനമായി, നാവ് മഹാസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഇളകി. കാലസമമായ ഭയങ്കര ദന്തങ്ങളാൽ ത്രിലോകം മുഴുവൻ വിഴുങ്ങാൻ പോകുന്നവനെപ്പോലെ തോന്നി. അതിവിശാല ദേഹം ധരിച്ചു പർവതങ്ങളെ കുലുക്കി, കാലുകളാൽ ഭൂമിയെ ചതച്ചുതകർത്തു—ഹിമാലയം നടക്കുന്നതുപോലെ. പിന്നെ ഇന്ദ്രന്റെ മുന്നിലെത്തി, വാഹനം ഐരാവതസഹിതം ഇന്ദ്രനെ അജഗരം ആനയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ വിഴുങ്ങി.
Verse 30
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥
ബ്രഹ്മാവും മറ്റു പ്രജാപതികളും മഹർഷികളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ദേവന്മാർ വൃത്രാസുരൻ ഇന്ദ്രനെ വിഴുങ്ങിയതു കണ്ടപ്പോൾ അവർ അത്യന്തം വിഷണ്ണരായി. അവർ ആർത്തമായി നിലവിളിച്ചു—“ഹാ! എത്ര വലിയ ദുരന്തം! എത്ര വലിയ ദുരന്തം!”
Verse 31
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
അസുരേന്ദ്രൻ വിഴുങ്ങിയിട്ടും ഇന്ദ്രൻ ദൈത്യന്റെ ഉദരത്തിൽ ചെന്നു മരിച്ചില്ല. കാരണം അവൻ മഹാപുരുഷനായ നാരായണനോടു തുല്യമായ ദിവ്യകവചം ധരിച്ചിരുന്നതും യോഗമായാബലത്താൽ കൂടി സംരക്ഷിതനുമായിരുന്നതും ആകുന്നു.
Verse 32
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
അത്യന്തം ശക്തനായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ വജ്രായുധംകൊണ്ട് വൃത്രാസുരന്റെ ഉദരം ഭേദിച്ച് പുറത്തുവന്നു. പിന്നെ ബലാസുരവധകനായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ പരാക്രമത്തോടെ ശത്രുവിന്റെ തല ഉടൻ വെട്ടിമാറ്റി; അത് പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്നിരുന്നു.
Verse 33
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
വജ്രായുധം വൃത്രാസുരന്റെ കഴുത്തിന് ചുറ്റും വേഗത്തിൽ കറങ്ങുന്നുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവന്റെ തല അറുത്തുമാറ്റാൻ 360 ദിവസങ്ങൾ (ഒരു വർഷം) എടുത്തു. പിന്നീട് കൃത്യസമയത്ത് അവന്റെ തല നിലത്തു വീണു.
Verse 34
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
വൃത്രാസുരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഗന്ധർവ്വന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ആകാശത്ത് ആഹ്ലാദത്തോടെ പെരുമ്പറ കൊട്ടി. അവർ വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിക്കുകയും പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തുകയും ചെയ്തു.
Verse 35
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
ഹേ രാജാവേ! അപ്പോൾ വൃത്രാസുരന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ആത്മജ്യോതിസ്സ് പുറപ്പെടുകയും, ദേവന്മാരെല്ലാം നോക്കിനിൽക്കെ അത് ഭഗവാൻ സങ്കർഷണന്റെ ദിവ്യലോകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്തു.
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames the battle as duty under providence (daiva): embodied beings are not independent arbiters of victory, and lamentation is ignorance of the Lord’s supervision. His instruction is not sentimental pacifism but spiritual clarity—perform one’s role without illusion, knowing outcomes rest with Bhagavān. This also reveals Vṛtrāsura’s bhakti: he seeks the Lord’s will, even if it arrives through his own death.
The chapter explicitly distinguishes external designation from internal consciousness. Indra observes Vṛtrāsura’s discrimination, endurance, and fixation on Vāsudeva in pure goodness—symptoms of devotion that surpass bodily identity and social category. The Bhāgavata’s point is that bhakti is defined by surrender and God-centered intent; a devotee may appear in any birth, while demoniac mentality can exist even amid “heavenly” power.
The wooden doll analogy teaches īśvara-sarva-niyantṛtva: beings act as instruments moved by the supreme controller, so independence is illusory. The gambling match analogy addresses uncertainty in worldly struggle: even with strategy and strength, the decisive factor is providence under the Lord’s sanction. Together they cultivate samatā—steady performance of duty without pride in success or despair in failure.
Indra is protected by the Nārāyaṇa-kavaca, described as identical with Nārāyaṇa Himself—signifying that divine protection is not merely symbolic but the Lord’s personal shelter. Thus, even within the demon’s belly, Indra does not die; he then pierces Vṛtrāsura’s abdomen with the vajra and emerges to complete the destined slaying.
The text emphasizes cosmic timing: the weapon revolves with great speed, yet the separation completes only at the “suitable time” for Vṛtrāsura’s death, measured as 360 days (a full solar-lunar cycle of northern and southern courses). The narrative underscores that even divine weapons operate under the Lord’s overarching will and the ordained moment (kāla) governing embodied events.
Vṛtrāsura’s living spark is seen returning ‘back to Godhead’ to become an associate of Lord Saṅkarṣaṇa. This implies that liberation is awarded according to devotional consciousness rather than battlefield alignment. The Bhāgavata thereby teaches that bhakti can be perfected even amid conflict when one’s heart is fixed on the Supreme Lord.