Adhyaya 222
द्रौपदी–सत्यभामा संवादः (Draupadī and Satyabhāmā on ethical household conduct)
Upa-parva: Draupadī–Satyabhāmā Saṃvāda (Discourse on conjugal ethics and household governance)
Vaiśaṃpāyana narrates a meeting where Draupadī and Satyabhāmā sit together in a cordial setting. Satyabhāmā privately asks Draupadī how she maintains the Pandavas’ affection and compliance, explicitly inquiring about vows, austerities, ritual baths, mantras, medicines, and other techniques. Draupadī rebukes the premise, refusing to endorse ‘asat-strī’ practices, and argues that a husband who suspects mantra-based control becomes distressed rather than peaceful. She warns of the dangers of clandestine powders and poisons and of the social harms attributed to such conduct. Draupadī then enumerates her method: abandoning ego, desire, and anger; practicing careful speech and demeanor; prioritizing service and attentiveness; observing domestic discipline (timely food, cleanliness, hospitality); honoring elders (especially Kuntī); and maintaining detailed oversight of resources, guests, and staff. She portrays household stability as achieved through tireless, transparent duty and respectful comportment. Satyabhāmā, hearing the dharma-consistent explanation, apologizes for her teasing inquiry and affirms Draupadī’s conduct.
Chapter Arc: मार्कण्डेय के वचन से कथा एक अनोखे ‘यज्ञ-विश्व’ में प्रवेश करती है—जहाँ अग्नि केवल ज्वाला नहीं, देव-स्वरूप नामों और विधानों का जीवित जाल है; भूर्-भुवः-स्वः आदि महाव्याहृतियों से ध्यान-मन्त्र का आरम्भ होता है। → अग्नियों के अनेक नाम, वंश-परम्परा और यज्ञ-प्रयोग क्रमशः खुलते हैं—‘शिव’ नामक अग्नि शक्तिपूजा में रत, ‘शम्भु’ और ‘आवसथ्य’ जैसे गृह्य-अग्नि-स्वरूप, दर्श-पौर्णमास, आग्रयण आदि कर्मों में किस अग्नि को हवि मिले—यह सूक्ष्म विधान कथा को गहन बनाता है; साथ ही चेतावनी आती है कि गृहस्थ अग्नियों का दावानल से संसर्ग हो जाए तो प्रायश्चित्त-इष्टि आवश्यक है। → विधि का शिखर उस क्षण पर आता है जब प्रायश्चित्त और ‘स्विष्टकृत्’ की परम भूमिका प्रतिपादित होती है—यज्ञ की त्रुटि को ‘स्विष्ट’ बनाकर पूर्ण करने वाला अग्नि-तत्त्व ही रक्षक है; ‘विश्वपति’ नामक अग्नि को वेदों में ‘सम्पूर्ण जगत् का पति’ कहे जाने का उल्लेख इस अध्याय का दार्शनिक उत्कर्ष बनता है। → अग्नि-नामों, उनके कर्म-क्षेत्र और शुद्धि-विधानों का संहिताबद्ध निष्कर्ष देकर मार्कण्डेय आंगिरसोपाख्यान के इस खण्ड को पूर्ण करते हैं—यज्ञ की शुद्धि, नाम-स्मरण और नियत हवि-समर्पण से लोक-व्यवस्था टिकती है। → आंगिरसोपाख्यान की अगली कड़ी में अग्नि-परम्परा/विधान का विस्तार आगे बढ़ने का संकेत रहता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> मय न [हुक आज अप > भू:, भुवः, स्वः, महः, जनः--ये पाँच महाव्याहतियाँ हैं। ध्यानके लिये मन्त्रप्रयोग इस प्रकार है--'* भूरजन्नमग्नये पृथिव्यै स्वाहा इत्यादि। एकविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: अग्निस्वरूप तप और भानु (मनु)-की संततिका वर्णन मार्कण्डेय उवाच गुरुभिरनियमैर्युक्तो भरतो नाम पावक: । अग्नि: पुष्टिमतिर्नाम तुष्ट: पुष्टिं प्रयच्छति । भरत्येष प्रजा: सर्वास्ततो भरत उच्यते,मार्कण्डेयजी कहते हैं--युथिष्ठिर! पूर्वोक्त भरत नामक अग्नि (जो शंयुके पौत्र और ऊर्जके पुत्र हैं) गुरुतर नियमोंसे युक्त हैं। वे संतुष्ट होनेपर पुष्टि प्रदान करते हैं, इसलिये उनका एक नाम 'पुष्टिमति” भी है। समस्त प्रजाका भरण-पोषण करते हैं, इसलिये उन्हें भरत कहते हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ມີໄຟສັກສິດອົງໜຶ່ງ ຊື່ ພະຣະຕະ (Bharata) ຜູ້ຝຶກຝົນດ້ວຍວິໄນອັນໜັກແໜ້ນ ແລະຂໍ້ປະພຶດອັນເຂັ້ມງວດ. ທ່ານຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ ປຸດສະຕິມະຕິ (Puṣṭimati) ເພາະເມື່ອທ່ານພໍໃຈ ທ່ານປະທານຄວາມອຸດົມສົມບູນ ແລະຄວາມເຈຣິນ. ເພາະທ່ານຄ້ຳຈຸນສັດທັງປວງ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ‘ພະຣະຕະ’—ຜູ້ແບກຮັບ ແລະຄ້ຳຈຸນປະຊາຊົນ».
Verse 2
अग्निर्यश्न शिवो नाम शक्तिपूजापरश्न सः | दुःखार्तानां च सर्वेषां शिवकृत् सततं शिव:,'शिव” नामसे प्रसिद्ध जो अग्नि हैं, वे शक्तिकी आराधनामें लगे रहते हैं। समस्त दुःखातुर मनुष्योंका सदा ही शिव (कल्याण) करते हैं, इसलिये उन्हें 'शिव” कहते हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ໄຟອົງນັ້ນທີ່ມີນາມໂດງດັງວ່າ ‘ສິວະ’ (Śiva) ເປັນຜູ້ອຸທິດຕົນຢູ່ເສມອໃນການບູຊາ ສັກຕິ (Śakti). ທ່ານກໍ່ໃຫ້ເກີດ ‘ສິວະ’—ຄວາມສຸກສະຫງົບ ແລະຄວາມເປັນມົງຄຸນ—ແກ່ຜູ້ທຸກທ້ອນທັງປວງຢູ່ເສມອ; ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ‘ສິວະ’—ຜູ້ບັນດານກຸສົນ.»
Verse 3
तपसस्तु फल दृष्टवा सम्प्रवृद्धं तपो महत् | उद्धर्तुकामो मतिमान् पुत्रो जज्ञे पुरंदर:,तप (पाञ्चजन्य)-का तपस्याजनित फल (ऐश्वर्य) बढ़कर महान् हो गया है, यह देख उसे प्राप्त करनेकी इच्छासे मानो बुद्धिमान् इन्द्र ही पुरंदर नामसे उनके पुत्र होकर प्रकट हुए
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນວ່າ ຜົນແຫ່ງຕະປະ (ການບຳເນັດພະລັງອາສະເຕດ) ໄດ້ເຕີບໃຫຍ່ຢ່າງຫາທຽບບໍ່ໄດ້, ພຸຣັນດະຣະ (ອິນທຣະ) ຜູ້ມີປັນຍາ ປາຖະໜາຈະນຳໄປຫຼືຍຶດເອົາຜົນນັ້ນ ຈຶ່ງເກີດເປັນບຸດຂອງພວກເຂົາ ປາກົດພາຍໃຕ້ນາມ «ພຸຣັນດະຣະ».
Verse 4
* ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोडग्निधूतस्य लक्ष्यते अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यमकारयत्,उन्हीं पांचजन्यसे “ऊष्मा” नामक अग्निका प्रादुर्भाव हुआ। जो समस्त प्राणियोंके शरीरमें ऊष्मा (गर्मी)-के द्वारा परिलक्षित होते हैं तथा तपके जो “मनु” नामक अग्निस्वरूप पुत्र हैं, उन्होंने 'प्राजापत्य” यज्ञ सम्पन्न कराया था
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: ຈາກຫຼັກແຫ່ງຄວາມຮ້ອນ (ອູສະມັນ) ນັ້ນເອງ ໄດ້ເກີດໄຟນາມ «ອູສະມາ» ຊຶ່ງປາກົດເປັນຄວາມອົບອຸ່ນໃນກາຍຂອງສັດມີຊີວິດທັງປວງ. ແລະຍັງມີອັກນິອີກອົງຊື່ «ມະນຸ»—ບຸດຜູ້ມີສະພາບເປັນໄຟດ້ວຍຕະປະ—ຜູ້ໄດ້ປະກອບພິທີບູຊາ «ປຣາຊາປັດຍະ».
Verse 5
शम्भुमग्निमथ प्राहुब्राह्मिणा वेदपारगा: । आवसथशथ्यं द्विजा: प्राहुर्दीप्तमरग्निं महाप्रभम्,वेदोंके पारंगत दिद्वान् ब्राह्मण “शम्भु' तथा “आवसथ्य” नामक अग्निको देदीप्यमान तथा महान् तेज: पुछ्जसे सम्पन्न बताते हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: ບຣາຫມັນຜູ້ຊ່ຽວຊານໃນເວດ ໄດ້ປະກາດວ່າ ມີໄຟສັກສິດນາມ «ຊັມພູ». ແລະພວກທະວິຊະ (ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ) ກໍໄດ້ເວົ້າເຖິງໄຟອີກອົງນາມ «ອາວະສະຖະຍະ» ທີ່ລຸກໂຊດສະຫວ່າງ ແລະມີສະຫງ່າລາສີອັນໃຫຍ່ຫຼວງ.
Verse 6
ऊर्जस्करान् हव्यवाहान् सुवर्णसदृशप्रभान् । ततस्तपो हाजनयत् पज्च यज्ञसुतानिह,इस प्रकार जिन्हें यज्ञमें सोमकी आहुति दी जाती है, ऐसे पाँच पुत्रोंको तपने पैदा किया। वे सब-के-सब सुवर्ण-सदृश कान्तिमान, बल और तेजकी प्राप्ति करानेवाले तथा देवताओंके लिये हविष्य पहुँचानेवाले हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວຕະປະນັ້ນ ໄດ້ກໍໃຫ້ເກີດບຸດຫ້າອົງ—ບຸດແຫ່ງຍັດ—ໃນທີ່ນີ້; ພວກເຂົາສະຫວ່າງດັ່ງຄຳ, ປະທານກຳລັງແລະພະລັງ, ແລະເປັນຜູ້ນຳພາຮາວິສະ (ເຄື່ອງບູຊາ) ໄປສູ່ເທວະທັງຫຼາຍ.
Verse 7
प्रशान्तेअग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवां पति: । असुरान् जनयन् घोरानू् मर्त्याश्चवैव पृथग्विधान्,महाभाग! अस्तकालमें परिश्रमसे थके-माँदे सूर्यदेव (अग्निमें प्रविष्ट होनेके कारण) अग्निस्वरूप हो जाते हैं।* भयंकर असुरों तथा नाना प्रकारके मरणधर्मा मनुष्योंको उत्पन्न करते हैं। (उन्हें भी तपकी ही संततिके अन्तर्गत माना गया है)
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ມີສ່ວນບຸນອັນໃຫຍ່! ເມື່ອເຈົ້າແຫ່ງຝູງງົວ—ຜູ້ເມື່ອຍລ້າຈາກການກະທຳ—ໄດ້ສົງບົບລົງ ລາວກໍກາຍເປັນໄຟ. ຈາກສະພາບນັ້ນ ລາວກໍໃຫ້ກຳເນີດອະສຸຣະອັນນ່າຢ້ານ ແລະມະນຸດຜູ້ຕ້ອງຕາຍຫຼາຍຫຼາຍປະເພດ. ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການເກີດອັນນ່າຢ້ານແລະບໍ່ຍືນຍົງ ກໍຖືກສືບຮອດໄປຫາຕະປະ ແລະການປ່ຽນແປງອັນສາກົນດຽວກັນນັ້ນ.»
Verse 8
तपसश्च मनु पुत्र भानुं चाप्यड्रिरा: सृजत् । बृहद्धानु तु त॑ प्राहुब्राह्मिणा वेदपारगा:,तपके मनु (प्रजापति) स्वरूप पुत्र भानु नामक अग्निको अंगिराने भी (अपना प्रभाव अर्पित करके) नूतन जीवन प्रदान किया है। वेदोंके पारगामी विद्वान ब्राह्मण भानुको ही “बृहद्धानु' कहते हैं
ມາຣະກັນເດຍະ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງຕະປະສະຍາ ໂອ ບຸດແຫ່ງມະນຸ, ອັງຄິຣະສະ ກໍໄດ້ບັງເກີດ ພານຸ (ອັກນິ) ແລະປະທານພະລັງໃໝ່ໃຫ້ເຂົາ. ບັນດາພຣາຫມັນຜູ້ຮູ້ວິທະຍາເວດຈົນຂ້າມຝັ່ງ ເອີ້ນພານຸນັ້ນວ່າ ‘ພຶຫັດທານຸ’».
Verse 9
भानोर्भार्या सुप्रजा तु बृहद्धासा तु सूर्यजा । असूजेतां तु षट् पुत्रान् शृणू तासां प्रजाविधिम्,भानुकी दो पत्नियाँ हुईं--सुप्रजा और बृहद्धासा। इनमें बृहद्धासा सूर्यकी कन्या थी। इन दोनोंने छः पुत्रोंको जन्म दिया। इनके द्वारा जो संतानोंकी सृष्टि हुई, उसका वर्णन सुनो
ມາຣະກັນເດຍະ ກ່າວວ່າ: «ພານຸມີພັນລະຍາສອງນາງ—ສຸປຣະຊາ ແລະ ພຶຫັດທາສາ; ແລະພຶຫັດທາສາເປັນທິດາຂອງສູຣະຍະ. ຈາກສອງນາງນັ້ນ ເກີດບຸດຫົກຄົນ. ບັດນີ້ ຈົ່ງຟັງ ເມື່ອຂ້າຈະພັນລະນາວິທີທີ່ລູກຫຼານຂອງເຂົາເກີດຂຶ້ນ».
Verse 10
दुर्बलानां तु भूतानामसून् यः सम्प्रयच्छति । तमनग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम्,जो दुर्बल प्राणियोंको प्राण एवं बल प्रदान करते हैं, उन्हें 'बलद' नामक अग्नि बताया जाता है। ये भानुके प्रथम पुत्र हैं
ມາຣະກັນເດຍະ ກ່າວວ່າ: «ໄຟອັນເປັນທິບນັ້ນ ຜູ້ປະທານລົມຫາຍໃຈແຫ່ງຊີວິດ ແລະພະລັງໃຫ້ແກ່ສັດທີ່ອ່ອນແອ ເອີ້ນວ່າ ‘ບະລະດະ’—ຜູ້ໃຫ້ພະລັງ. ທ່ານເປັນບຸດຄົນທໍາອິດຂອງພານຸ».
Verse 11
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुण: । अग्नि: स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुत: सुत:,जो शान्त प्राणियोंमें भयंकर “क्रोध” बनकर प्रकट होते हैं, वे 'मन्युमान्” नामक अग्नि भानुके द्वितीय पुत्र हैं
ມາຣະກັນເດຍະ ກ່າວວ່າ: «ຄວາມໂກດອັນດຸຮ້າຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນແມ່ນແຕ່ໃນບັນດາສັດຜູ້ສະງົບ—ຈົ່ງຮູ້ເຖີດວ່າ ນັ້ນແມ່ນຮູບໜຶ່ງຂອງໄຟ. ທ່ານເອີ້ນວ່າ ‘ມັນຍຸມານ’ ເປັນບຸດຄົນທີສອງຂອງພານຸ».
Verse 12
दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते । विष्णु्नामेह यो<ग्निस्तु धृतिमान्नाम सोडज्लिरा:,यहाँ जिनके लिये दर्श तथा पौर्णमास यागोंमें हविष्य-समर्पणका विधान पाया जाता है, उन अग्निका नाम “विष्णु” है। वे “अंगिरा” गोत्रीय माने गये हैं। उन्हींका दूसरा नाम “धृतिमान' अग्नि है (ये भानुके तीसरे पुत्र हैं)
ມາຣະກັນເດຍະ ກ່າວວ່າ: «ໄຟສັກສິດນັ້ນ ທີ່ໃນໂລກນີ້ ມີການກໍານົດໃຫ້ຖວາຍເຄື່ອງບູຊາໃນພິທີດາຣຊະ (ວັນເດືອນດັບ) ແລະ ເພົາຣະນະມາສະ (ວັນເດືອນເຕັມ) ເອີ້ນຢູ່ນີ້ວ່າ ‘ວິສນຸ’. ທ່ານນັບວ່າຢູ່ໃນສາຍວົງອັງຄິຣະສະ ແລະຍັງມີນາມອີກວ່າ ‘ທຶຣຕິມານ’—ຜູ້ໝັ້ນຄົງ».
Verse 13
३ इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम् । अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດທີ່ການຖວາຍຮະວິດ (havis) ຄັ້ງທໍາອິດ (āgrayaṇa) ຖືກຈື່ຈໍາວ່າໄດ້ກະທໍາຮ່ວມກັບອິນດຣະ ຜູ້ນັ້ນເອີ້ນວ່າ “ອັກນິ-ອາກຣະຍະນະ” (Agni-Āgrayaṇa); ແລະສາຍວົງຂອງລາວແທ້ໆສືບມາຈາກ ພານຸ (ພະອາທິດ)».
Verse 14
इन्द्रसहित जिनके लिये आग्रयण (नूतन अद्नद्वारा सम्पन्न होनेवाले यज्ञ) कर्ममें हविष्य- अर्पणका विधान है, वे “आग्रयण' नामक अग्नि भानुके ही (चौथे) पुत्र हैं ।। चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां योनिरग्रह: । चतुर्भि: सहित: पुत्रैर्भानोरेवान्वय: स्तुभ:,चातुर्मास्य यज्ञोंमें नित्य विहित आग्नेय आदि आठ हविष्योंके जो उद्धवस्थान हैं, उनका नाम “अग्रह' है। (वे ही वैश्वदेव पर्वमें प्रधान विश्वदेव नामक अग्नि हैं--से भानुके पाँचवें पुत्र हैं) 'स्तुभ” नामक अग्नि भी भानुके ही पुत्र हैं। पहले कहे हुए चार पुत्रोंके साथ जो ये अग्रह (वैश्वदेव) और स्तुभ हैं, इन्हें मिलाकर भानुके छ: पुत्र हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ໃນພິທີບູຊາຈາຕຸຣມາສະຍະ (Cāturmāsya) ຮະວິດທີ່ກໍານົດໄວ້ເປັນນິດ (nitya) ມີແຫຼ່ງກໍາເນີດຊື່ “ອັກຣະຫະ” (Agraha). ແລະ “ສະຕຸພະ” (Stubha) ກໍຢູ່ໃນສາຍວົງຂອງພານຸ. ຮ່ວມກັບລູກຊາຍສີ່ຄົນທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ກ່ອນ ອັກຣະຫະ ແລະ ສະຕຸພະ ຖືກນັບເປັນລູກຫຼານຂອງພານຸ».
Verse 15
निशा त्वजनयत् कन्यामग्नीषोमाबुभौ तथा । मनोरेवाभवद् भार्या सुषुवे पडच पावकान्,मनु (भानु)-की ही एक तीसरी पत्नी थी, जिसका नाम था निशा। उसने एक कन्या और दो पुत्रों-को जन्म दिया। (कन्याका नाम “रोहिणी” तथा) पुत्रोंके नाम थे--अग्नि और सोम, इनके सिवा, निशाने पाँच अग्निस्वरूप पुत्र और भी उत्पन्न किये। (जिनके नाम क्रमश: इस प्रकार हैं--वैश्वानर, विश्वपति, सब्निहित, कपिल और अग्रणी)
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ນິຊາ (Niśā) ໃຫ້ກໍາເນີດລູກສາວຄົນໜຶ່ງ ແລະລູກຊາຍສອງຄົນ—ອັກນິ (Agni) ແລະ ໂສມະ (Soma). ນາງຍັງເປັນພັນລະຍາຂອງມະນຸ (Manu) ແລະໃຫ້ກໍາເນີດລູກຊາຍອີກຫ້າຄົນຜູ້ມີສະພາບເປັນໄຟ».
Verse 16
पूज्यते हविषाग्रयेण चातुर्मास्येषु पावक: । पर्जन्यसहित: श्रीमाननिनेर्वेश्वानरस्तु सः,चातुर्मास्य यज्ञोंमें प्रधान हविष्यद्वारा पर्जन्यसहित जिनकी पूजा की जाती है, वे कान्तिमान् वैश्वानर नामक अग्नि (मनुके प्रथम पुत्र) हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ໃນພິທີຈາຕຸຣມາສະຍະ (Cāturmāsya) ໄຟອັນສັກສິດ (Pāvaka) ຖືກບູຊາດ້ວຍຮະວິດອັນສູງສຸດ. ຜູ້ສະຫວ່າງໄສນັ້ນ ຜູ້ຖືກບູຊາຮ່ວມກັບປັຣຈັນຍະ (Parjanya) ແມ່ນ “ໄວສະວານະຣະ” (Vaiśvānara) — ອັກນິຜູ້ຮຸ່ງເຮືອງ ບຸດຂອງອະນິນີ (Anini)».
Verse 17
अस्य लोकस्य सर्वस्य य: प्रभु: परिपठ्यते । सोअन्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयो वै मनो: सुत:
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດທີ່ຖືກສະດຸດສະດອນ ແລະຈື່ຈໍາວ່າເປັນເຈົ້າແຫ່ງໂລກທັງປວງນີ້ ຜູ້ນັ້ນມີນາມວ່າ “ອະນິຣວິສະວະປະຕິ” (Anirviśvapati) ແລະເປັນບຸດຄົນທີສອງຂອງມະນຸ (Manu) ແທ້ໆ».
Verse 18
कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपो: सुता
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ນາງສາວນັ້ນຊື່ ໂຣຫິນີ; ນາງເປັນທິດາຂອງ ຫິຣັນຍະກະຊິປຸ».
Verse 19
कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्नि: स प्रजापति: । मनुकी कन्या भी *स्विष्टकृत” ही मानी गयी है। उसका नाम रोहिणी है; वह मनुकी कुमारी पुत्री किसी अशुभ कर्मके कारण हिरण्यकशिपुकी पत्नी हुई थी। वास्तवमें “मनु” ही वह्नि है और वे ही 'प्रजापति' कहे गये हैं ।। १८ $ ।। प्राणानाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् । तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधन:,जो देहधारियोंके प्राणोंका आश्रय लेकर उनके शरीरको कार्यमें प्रवृत्त करते हैं, उनका नाम है, 'संनिहित” अग्नि। ये मनुके तीसरे पुत्र हैं। इनके द्वारा शब्द तथा रूपको ग्रहण करनेमें सहायता मिलती है
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຫຼັກທິບພະອັນໜຶ່ງ ທີ່ອາໄສລົມຫາຍໃຈແຫ່ງຊີວິດ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ກາຍຂອງສັດຜູ້ມີຊີວິດເຄື່ອນໄຫວ ຖືກເອີ້ນວ່າ ‘ສຳນິຫິຕະ’ (ໄຟຜູ້ສະຖິດຢູ່ພາຍໃນ)។ ມັນເປັນເຄື່ອງຊ່ວຍໃຫ້ຮັບຮູ້ ແລະໃຫ້ການເຮັດວຽກຂອງສຽງແລະຮູບ—ຈຶ່ງອະທິບາຍວ່າ ຊີວິດ ການຮັບຮູ້ ແລະການກະທຳ ຖືກຄ້ຳຈຸນໂດຍການສະຖິດຢູ່ພາຍໃນອັນຄວບຄຸມ.»
Verse 20
शुक्लकृष्णगतिर्देवो यो बिभर्ति हुताशनम् । अकल्मष: कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः,जो दीप्तिमान् महापुरुष, शुक्ल और कृष्ण गतिके आधार हैं, जो अग्निका धारण- पोषण करते हैं, जिनमें किसी प्रकारका कल्मष अर्थात् विकार नहीं है तथापि जो समस्त विकारस्वरूप जगतके कर्ता हैं, यति लोग जिनको सदा महर्षि कपिलके नामसे कहा करते हैं, जो सांख्ययोगके प्रवर्तक हैं वे क्रोधस्वरूप अग्निके आश्रय कपिल नामक अनिन हैं। (ये मनुके चौथे पुत्र हैं)
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ພຣະອົງຜູ້ເປັນເສັ້ນທາງ ແລະເປັນຖານຮອງຮັບທັງທາງສວ່າງແລະທາງມືດ, ຜູ້ຖືແລະຄ້ຳຈຸນໄຟບູຊາ, ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນແຕ່ກໍເປັນຜູ້ກໍ່ໃຫ້ເກີດສິ່ງທີ່ມີມົນທິນທັງປວງ—ພຣະອົງນັ້ນສະຖິດໃນຄວາມໂກດເປັນໄຟ. ພຣະອົງແມ່ນມະຫາບຸລຸດຜູ້ສະຫວ່າງໄສ, ນັກບວດຜູ້ຝຶກຕົນເອີ້ນວ່າ ລະສີກະປິລະ, ຜູ້ເປີດທາງແຫ່ງ ສາງຂະຍະ ແລະ ໂຢກະ.»
Verse 21
कपिलं परमर्षि च यं प्राहुर्यतय: सदा । अग्नि: स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तक:,जो दीप्तिमान् महापुरुष, शुक्ल और कृष्ण गतिके आधार हैं, जो अग्निका धारण- पोषण करते हैं, जिनमें किसी प्रकारका कल्मष अर्थात् विकार नहीं है तथापि जो समस्त विकारस्वरूप जगतके कर्ता हैं, यति लोग जिनको सदा महर्षि कपिलके नामसे कहा करते हैं, जो सांख्ययोगके प्रवर्तक हैं वे क्रोधस्वरूप अग्निके आश्रय कपिल नामक अनिन हैं। (ये मनुके चौथे पुत्र हैं)
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ນັກບວດຜູ້ຝຶກຕົນເອີ້ນພຣະອົງນີ້ຢູ່ເສມອວ່າ ກະປິລະ, ພຣະລະສີສູງສຸດ. ພຣະອົງແມ່ນອັກນິເອງ—ຮູ້ຈັກໃນນາມ ກະປິລະ—ຜູ້ເປີດທາງແຫ່ງ ສາງຂະຍະ ແລະ ໂຢກະ. ແມ່ນແທ້ວ່າພຣະອົງບໍ່ມີມົນທິນ ແລະຢູ່ເໜືອມົນທິນທັງປວງ, ແຕ່ພຣະອົງກໍເປັນບໍ່ເກີດຂອງໂລກອັນຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງການແປປ່ຽນ; ດັ່ງນັ້ນບັນດາລະສີຈຶ່ງນັບຖືພຣະອົງເປັນຖານໄຟຂອງປັນຍາອັນມີວິໄນ ແລະການຄວບຄຸມຕົນ.»
Verse 22
अग्र॑ यच्छन्ति भूतानां येन भूतानि नित्यदा । कर्मस्विह विचित्रेषु सो5ग्रणीर्वद्विरुच्यते,मनुष्य आदि समस्त भूत-प्राणी सर्वदा भाँति-भाँतिके कर्मोमें जिनके द्वारा सब भूतोंके लिये अन्नका अग्रभाग अर्पण करते हैं वे अग्रणी नामक अग्नि (मनुके पाँचवें पुत्र) कहलाते हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ພຣະອົງຜູ້ທີ່ໂດຍພຣະອົງນັ້ນ, ໃນໜ້າທີ່ອັນຫຼາກຫຼາຍທີ່ກະທຳຢູ່ນີ້, ສ່ວນທຳອິດຂອງອາຫານຖືກຖວາຍຢູ່ເສມອເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສັດທັງປວງ—ເພື່ອໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍດຳລົງຢູ່—ພຣະອົງນັ້ນຖືກສັນລະເສີນວ່າ ‘ອັກຣະນີ’ (ຜູ້ນຳ).» ໃນບົດນີ້, ອັກຣະນີ ຖືກຮູ້ຈັກເປັນເທວະໄຟຜູ້ກ່ຽວກັບການຖວາຍສ່ວນທຳອິດ, ແລະຍັງຖືກຈື່ຈຳໃນປະເພນີສາຍສະກຸນວ່າເປັນບຸດຄົນໜຶ່ງຂອງ ມະນຸ.
Verse 23
इमानन्यान् समसृजत् पावकान् प्रथितान् भुवि । अन्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्षित्तार्थमुल्वणान्,मनुने अग्निहोत्र कर्ममें की हुई त्रुटिके प्रायश्चित्त [समाधान)-के लिये इन लोकविख्यात तेजस्वी अग्नियोंकी सृष्टि की, जो पूर्वोक्त अग्नियोंसे भिन्न हैं
ມະນຸໄດ້ສ້າງອັກນີອື່ນໆເຫຼົ່ານີ້ ອັນໂດງດັງໃນໂລກ ແລະມີລັດສະໝີຮຸ່ງເຮືອງ ຊຶ່ງແຕກຕ່າງຈາກອັກນີທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ກ່ອນ ເພື່ອເປັນການປຣາຍະຊິດ (ການແກ້ບາບ) ສໍາລັບຄວາມຜິດພາດອັນຮ້າຍແຮງໃນພິທີອັກນິໂຫຕຣະ.
Verse 24
संस्पृशेयुर्यदान्योन्यं कथज्चिद् वायुनाग्नय: । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचये5ग्नये,यदि किसी प्रकार हवाके चलनेसे अग्नियोंका परस्पर स्पर्श हो जाय तो अष्टाकपाल (आठ कपालोंमें- संस्कारपूर्वक तैयार किये हुए) पुरोडाशके द्वारा शुचि नामक अग्निके लिये इष्टि करनी (आहुति देनी) चाहिये
ມາຣະກັນເດຍະກ່າວວ່າ: «ຖ້າໂດຍບັງເອີນ ເນື່ອງຈາກລົມພັດ ອັກນີສັກສິດທັງຫຼາຍໄດ້ແຕະຕ້ອງກັນ, ກໍຄວນປະກອບພິທີ iṣṭi ສໍາລັບອັກນີນາມ “ຊຸຈິ” ໂດຍໃຊ້ພຸໂຣດາຊະ (puroḍāśa) ແບບ aṣṭākapāla ຄື ຈັດເຮັດໃນພາຊະນະດິນ 8 ໃບ. ດັ່ງນີ້ລະບຽບພິທີຈຶ່ງຖືກຟື້ນຟູ ແລະຄວາມບໍລິສຸດຂອງອັກນີຖືກຮັກສາ».
Verse 25
दक्षिणानिनिर्यदा द्वाभ्यां संसजेत तदा किल | इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेडग्नये,जब दक्षिणाग्निका गार्हपत्य तथा हवनीय नामक दो अग्नियोंसे संसर्ग हो जाय, तब मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कारपूर्वक तैयार किये हुए पुरोडाशद्वारा “वीति” नामक अग्निके लिये आहुति देनी चाहिये
ມາຣະກັນເດຍະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອດັກຊິນາກນີ (ໄຟບູຊາທາງໃຕ້) ໄປແຕະຕ້ອງກັບໄຟອີກສອງຄື ກາຣຫະປັດຍະ ແລະ ຮະວະນີຍະ, ຕາມຂໍ້ກໍານົດແລ້ວ ຄວນປະກອບພິທີ iṣṭi ໂດຍໃຊ້ພຸໂຣດາຊະທີ່ຈັດເຮັດຕາມພິທີໃນຖ້ວຍດິນ 8 ໃບ ແລະຖວາຍອາຫຸຕິແດ່ອັກນີນາມ “ວີຕິ”».
Verse 26
यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेडग्नये,यदि गृहस्थित अग्नियोंका दावानलसे संसर्ग हो जाय तो मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कृत चरुद्वारा शुचि नामक अग्निको आहुति देनी चाहिये
ມາຣະກັນເດຍະກ່າວວ່າ: «ຖ້າໄຟໃນເຮືອນທີ່ຕັ້ງໄວ້ຖືກທີ່ ໄດ້ໄປແຕະຕ້ອງກັບໄຟປ່າ (ດະວາກນີ), ກໍຕ້ອງປະກອບພິທີ iṣṭi ເປັນການແກ້ບາບ: ໃຊ້ aṣṭākapāla ຄື ພາຊະນະດິນ 8 ໃບ ແລະຖວາຍ caru (ເຂົ້າຕົ້ມທີ່ຜ່ານການສັງສະການ) ເປັນອາຫຸຕິແດ່ອັກນີໃນນາມ “ຊຸຈິ” (ຜູ້ບໍລິສຸດ).»
Verse 27
अग्निं रजस्वला वै स्त्री संस्पृशेदग्निहोत्रिकम् । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वसुमते5ग्नये,यदि अनि्निहोत्र सम्बन्धी अग्निको कोई रजस्वला स्त्री छू दे तो वसुमान् अग्निके लिये मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कृत चरुद्वारा आहुति देनी चाहिये
ມາຣະກັນເດຍະກ່າວວ່າ: «ຖ້າຍິງທີ່ກໍາລັງມີປະຈໍາເດືອນ ໄດ້ແຕະຕ້ອງອັກນີສັກສິດທີ່ກ່ຽວກັບພິທີອັກນິໂຫຕຣະ, ກໍຕ້ອງປະກອບ iṣṭi ເປັນການແກ້ບາບ: ໃຊ້ aṣṭākapāla (ພາຊະນະດິນ 8 ໃບ) ແລະຖວາຍ caru ທີ່ຜ່ານການສັງສະການ ເປັນອາຫຸຕິແດ່ອັກນີໃນນາມ “ວະສຸມັດ” (Vasumat).»
Verse 28
मृत: श्रूयेत यो जीव: परेयु: पशवो यदा । इष्टिरशकपालेन कार्या सुरभिमतेडग्नये,यदि किसी प्राणीका मृत्युसूचक विलाप आदि सुनायी दे अथवा कुक्कुर आदि पशु उस अग्निका स्पर्श कर लें, उस दशामें मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कृत पुरोडाशद्वारा सुरभिमान् नामक अग्निकी प्रसन्नताके लिये होम करना चाहिये
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າໄດ້ຍິນນິມິດແຫ່ງຄວາມຕາຍຂອງສັດມີຊີວິດ ເຊັ່ນ ສຽງຮ້ອງໄຫ້ ແລະອື່ນໆ ຫຼືຖ້າສັດເຊັ່ນ ໝາ ໄດ້ໄປສຳຜັດກັບໄຟສັກສິດນັ້ນ ໃນກໍລະນີນັ້ນ ຄວນກະທຳພິທີແກ້ບາບ: ເຮັດ iṣṭi ໂດຍຈັດ puroḍāśa ໃສ່ພາຊະນະດິນ 8 ໃບ ແລ້ວຖວາຍໂຮມ ເພື່ອປະລອບໃຈອັກນິຜູ້ມີນາມ “Surabhimān”».
Verse 29
आर्तों न जुहुयादनिंे त्रिरात्र॑ यस्तु ब्राह्मण: । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या स्वादुत्तराग्नये,जो ब्राह्मण किसी पीड़ासे आतुर होकर तीन राततक अनिनिहोत्र न करे, उसे मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कृत चरुके द्वारा “उत्तरर नामक अग्निको आहुति देनी चाहिये
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າພຣາຫມັນຜູ້ໜຶ່ງ ຖືກຄວາມທຸກທໍລະມານບີບຄັ້ນ ແລ້ວບໍ່ໄດ້ຖວາຍອາຫຸຕິໃສ່ໄຟສັກສິດເປັນເວລາສາມຄືນ ກໍຄວນກະທຳພິທີແກ້ບາບ: ເຮັດ iṣṭi ໂດຍຈັດ charu ອັນປະສິດທິໃນພາຊະນະດິນ 8 ສ່ວນ (aṣṭākapāla) ແລ້ວຖວາຍແດ່ໄຟທີ່ມີນາມ “Uttara”. ຄຳສອນນີ້ຊີ້ວ່າ ແມ່ນແຕ່ເມື່ອຄວາມລຳບາກລົບກວນພິທີປະຈຳວັນ ກໍຄວນຟື້ນຟູລະບຽບພິທີດ້ວຍການຊົດໃຊ້ຕາມທີ່ກຳນົດ ບໍ່ໃຫ້ປະມາດລະທິ້ງວິໄນ».
Verse 30
दर्श च पौर्णमासं च यस्य तिछेत् प्रतिष्ठितम् । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेडग्नये
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ສຳລັບຜູ້ທີ່ໄດ້ສ້າງຕັ້ງແລະຮັກສາພິທີວັນດວງເດືອນໃໝ່ (darśa) ແລະວັນເດືອນເຕັມ (paurṇamāsa) ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ຄວນກະທຳການຖວາຍບູຊາໂດຍໃຊ້ອາຫຸຕິທີ່ຈັດໃນພາຊະນະດິນ 8 ສ່ວນ ແລ້ວອຸທິດແດ່ອັກນິ ໃນຖານະຜູ້ຄຸ້ມຄອງນັກເດີນທາງ. ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການເດີນທາງກໍຖືກນຳເຂົ້າສູ່ລະບຽບອັນສັກສິດ—ໃຫ້ການເຄື່ອນໄຫວໃນໂລກຖືກນຳພາໂດຍວິໄນ ຄວາມເຄົາລົບ ແລະຄວາມປາດຖະໜາບໍ່ໃຫ້ເກີດໂທດ».
Verse 31
जिसका चालू किया हुआ दर्श और पौर्णमास याग बीचमें ही बंद हो जाय अथवा बिना आहुति किये ही रह जाय, उसे “पथिकृत” नामक अग्निके लिये मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कृत चरुके द्वारा होम करना चाहिए ।। सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदग्निहोत्रिकम् । इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेडग्नये,जब सूतिकागृहकी अग्नि, अग्निहोत्रकी अग्निका स्पर्श कर ले, तब मिट्टीके आठ पुरवोंमें संस्कृत पुरोडाशद्वारा 'अग्निमान” नामक अग्निको आहुति देनी चाहिये
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າພິທີ darśa ແລະ paurṇamāsa ທີ່ໄດ້ເລີ່ມໄວ້ ຖືກຢຸດກາງຄັນ ຫຼືຄ້າງໄວ້ໂດຍບໍ່ໄດ້ຖວາຍອາຫຸຕິ, ກໍຄວນເຮັດໂຮມດ້ວຍ charu ອັນສຳລັບພາຊະນະດິນ 8 ສ່ວນ ເພື່ອອັກນິທີ່ມີນາມ “Pathikṛt”. ແລະເມື່ອໄຟໃນຫ້ອງຢູ່ໄຟຫຼັງຄອດ (sūtikā‑fire) ໄປສຳຜັດກັບໄຟ Agnihotra ຂອງເຮືອນ, ກໍຄວນກະທຳພິທີແກ້ບາບ ໂດຍໃຊ້ puroḍāśa ທີ່ຈັດໃນພາຊະນະດິນ 8 ສ່ວນ ເພື່ອອັກນິຊື່ “Agnimat”. ຄຳສອນນີ້ຍ້ຳເຖິງຄວາມຮັບຜິດຊອບທາງພິທີ: ເມື່ອໄຟສັກສິດຖືກລົບກວນ ຄວນຟື້ນຟູລະບຽບດ້ວຍການຊົດໃຊ້ຕາມທີ່ກຳນົດ ບໍ່ໃຫ້ລະເລີຍຄວາມຜິດພາດນັ້ນ».
Verse 173
ततः स्विष्ट॑ भवेदाज्यं स्विष्टकृत् परमस्तु सः । जो वेदोंमें सम्पूर्ण जगत॒के पति” कहे गये हैं, वे विश्वपति नामक अग्नि मनुके द्वितीय पुत्र हैं। उन्हींके प्रभावसे हविष्यकी सुन्दरभावसे आहुति-क्रिया सम्पन्न होती है; अतः वे परम स्विष्टकृत् (उत्तम अभीष्टकी पूर्ति करनेवाले) कहे जाते हैं
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ນ້ຳມັນເນີຍໃສ (ājya) ຈຶ່ງເປັນ ‘ຖວາຍດີແທ້’ ເພາະພຣະອົງນັ້ນແມ່ນ Sviṣṭakṛt ຜູ້ສູງສຸດ—ຜູ້ບັນດານໃຫ້ຍັນຍະສຳເລັດສົມບູນ. ໂດຍອຳນາດຂອງພຣະອົງ ການຖວາຍອາຫຸຕິຈຶ່ງສຳເລັດຢ່າງງາມ ແລະຖືກຕ້ອງ; ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຖືກສັນລະເສີນວ່າເປັນຜູ້ບັນລຸຄວາມປາດຖະໜາສູງສຸດ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ພິທີແລະຜົນຂອງມັນສົມບູນ».
Verse 220
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवकि अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्मानविषयक दो सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 220 ໃນ «ມະຫາພາຣະຕະ» ພາກ «ວະນະປະວະ» ພາຍໃນຕອນ «ມາຣະກັນເດຍ-ສະມາສະຍາ» ອັນກ່ຽວກັບນິທານ «ອາງຄິຣະສະ» ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ຄໍາປິດທ້າຍນີ້ເປັນໝາຍສະແດງການສໍາເລັດຂອງຫົວຂໍ້ການສອນແລະການເລົ່າເລື່ອງ ແລະເປັນຊ່ວງໃຫ້ຢຸດຄິດທົບທວນເຖິງນັຍທາງທໍາ ແລະທາງຈິດວິນຍານຂອງເຫດການທີ່ໄດ້ເລົ່າໄປແລ້ວ.
Verse 221
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आंगिरसोपाख्याने एकविंशत्यधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानविषयक दो सौ इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ມາຣະກັນເດຍ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ໃນ ‘ມະຫາພາຣະຕະ’ ພາກ ‘ວະນະປະວະ’ ພາຍໃນຕອນ ‘ມາຣະກັນເດຍ-ສະມາສະຍາ’ ນິທານທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ອຸປາຂະຍານ ອາງຄິຣະສະ’ ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດ—ນີ້ແມ່ນບົດທີ 221.» ຄໍາປິດທ້າຍນີ້ເປັນການປິດບົດຢ່າງເປັນທາງການ ຊີ້ວ່າຕອນເລື່ອງໄດ້ສໍາເລັດ ແລະເຊີນໃຫ້ຜູ້ຟັງຈື່ຈໍານັຍທາງທໍາຂອງມັນ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງການສອນທາງທໍາໃນ ‘ປຶ້ມປ່າ’ ຜ່ານນິທານຕົວຢ່າງ.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether relational influence should be sought through covert techniques (mantras, medicines, coercive stratagems) or through ethically transparent conduct; Draupadī treats the former as corrosive to trust and peace within intimate life.
Sustainable concord arises from self-governance and service: controlling anger and desire, speaking carefully, honoring elders, maintaining hospitality and cleanliness, and managing resources responsibly—thereby making trust, not fear, the basis of stability.
No formal phalaśruti is stated; the closure functions as ethical validation through Satyabhāmā’s acknowledgment and apology, marking the discourse as dharma-consistent and socially commendable rather than ritually reward-framed.