Adhyaya 34
Bhakti–Akṣara-Upāsanā-Viveka (Devotion to the Personal vs. Contemplation of the Imperishable)
Upa-parva: Bhagavadgītā Parva (Gītā-Upākhyāna within Bhīṣma Parva)
This chapter opens with Arjuna’s comparative question: among those who worship the personal divine with steady devotion and those who contemplate the imperishable, unmanifest absolute (akṣara/avyakta), who are more established in yoga. Kṛṣṇa answers with a graded taxonomy of spiritual practice. Devotional worship with mind fixed on the personal form is affirmed as the most integrated (yuktatama). Contemplation of the unmanifest is acknowledged as valid but described as more arduous for embodied agents, requiring restraint of the senses, equanimity, and universal welfare orientation. The discourse then provides an accessibility ladder: (1) steady concentration on the divine, (2) practice through repetition (abhyāsa-yoga), (3) action dedicated to the divine purpose, and (4) renunciation of the fruits of all actions, culminating in peace. The closing section defines the behavioral profile of the “dear devotee”: non-hostility, compassion, non-possessiveness, equanimity in pleasure/pain, patience, contentment, steadiness, freedom from agitation, and impartiality toward praise/blame. The chapter ends by commending those who follow this ‘dharmic nectar’ with faith and commitment.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के रण-तट पर, श्रीकृष्ण अर्जुन से कहते हैं—“हे महाबाहो! मेरे परम रहस्य और प्रभावयुक्त वचन फिर सुनो,” मानो युद्ध के शोर के बीच एक गूढ़ दीपक जल उठता है। → भगवान् ‘योग’ के प्रभाव—अपनी सर्वव्यापकता, भक्तों पर अनुग्रह, और भक्ति की अद्भुत शुद्धि-शक्ति—का विस्तार करते हैं; वे बताते हैं कि अधम कही जाने वाली जातियों तक भी, यदि वे शरण लें, तो पवित्रता और गति का द्वार खुल जाता है। → भगवान् का निर्णायक वचन उभरता है—जो सतत प्रेमपूर्वक भजन करते हैं, उनके हृदय में स्थित होकर वे स्वयं अज्ञान का अंधकार तत्त्वज्ञान-दीप से नष्ट करते हैं; और जो एक बार भी “मैं तेरा हूँ” कहकर शरण आता है, उसे वे सब भूतों से अभय देते हैं—यह उनका व्रत है। → अध्याय का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि समस्त ‘गुप्त रहस्यों’ में सर्वोच्च रहस्य पुरुषोत्तम का तत्त्व और प्रेम-भक्ति है—ज्ञान, शुद्धि और अभय का मूल स्रोत वही शरणागति है। → रणभूमि की तात्कालिकता बनी रहती है—यह दिव्य आश्वासन अर्जुन के कर्म-निर्णय को कैसे दृढ़ करेगा, इसका संकेत देकर कथा अगले अध्याय की ओर बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवान् बोले--हे महाबाहो! फिर भी मेरे परम रहस्य और प्रभावयुक्त वचनको सुन, जिसे मैं तुझ अतिशय प्रेम रखनेवालेके लिये हितकी इच्छासे कहूँगा
ພຣະຜູ້ເປັນພຣະເຈົ້າກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ! ຈົ່ງຟັງອີກຄັ້ງໜຶ່ງ ຖ້ອຍຄຳອັນສູງສຸດ ອັນເປັນຄວາມລັບຢ່າງຍິ່ງ ແລະ ເຕັມໄປດ້ວຍອຳນາດຂອງຂ້ອຍ. ເພາະເຈົ້າເປັນທີ່ຮັກຂອງຂ້ອຍ ແລະ ເພາະຂ້ອຍປາດຖະໜາຄວາມດີແທ້ໃຫ້ເຈົ້າ ຂ້ອຍຈຶ່ງຈະກ່າວມັນແກ່ເຈົ້າ.”
Verse 2
सम्बन्ध-- पहले श्लोकमें भगवान्ने जिस विषयपर कहनेकी प्रतिज्ञा की है
ທັງຫມູ່ເທວະດາ ແລະ ມະຫາຣິສີທັງຫຼາຍ ບໍ່ຮູ້ຢ່າງແທ້ຈິງເຖິງຕົ້ນກຳເນີດຂອງຂ້ອຍ—ຄືການປາກົດອັນເທວະພາບຂອງຂ້ອຍ. ເພາະໃນທຸກປະການ ຂ້ອຍແມ່ນເຫດປັດໃຈທຳອິດ: ແຫຼ່ງກຳເນີດທີ່ແມ່ນທັງເທວະດາ ແລະ ນັກພຣະຣິສີ ກໍເກີດຂຶ້ນຈາກນັ້ນ.
Verse 3
१८) “जिनके अश्रित भक्तोंका आश्रय लेकर किरात
ຜູ້ໃດຮູ້ຂ້ອຍຢ່າງແທ້ຈິງວ່າ ຂ້ອຍ “ບໍ່ເກີດ” ຄືບໍ່ມີການເກີດແທ້, “ບໍ່ມີຕົ້ນເລີ່ມ,” ແລະເປັນພຣະເຈົ້າຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງໂລກທັງຫຼາຍ—ຜູ້ນັ້ນ ໃນບັນດາມະນຸດ ເປັນຜູ້ຮູ້ແຈ້ງ ບໍ່ຫຼົງຜິດ ແລະພົ້ນຈາກບາບທັງປວງ.
Verse 4
२१) 'हे उद्धव! संतोंका परमप्रिय “आत्मा” रूप मैं एकमात्र श्रद्धा-भक्तिसे ही वशीभूत होता हूँ। मेरी भक्ति जन्मतः चाण्डालोंको भी पवित्र कर देती है।” यहाँ “पापयोनय:” पदको स्त्री
ຜູ້ໃດຮູ້ຂ້ອຍຢ່າງແທ້ຈິງວ່າ ຂ້ອຍ “ບໍ່ເກີດ” ຄືບໍ່ມີການເກີດແທ້, “ບໍ່ມີຕົ້ນເລີ່ມ,” ແລະເປັນພຣະເຈົ້າຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງໂລກທັງຫຼາຍ—ຜູ້ນັ້ນ ໃນບັນດາມະນຸດ ບໍ່ຫຼົງຜິດ ເປັນຜູ້ຮູ້ແຈ້ງ ແລະພົ້ນຈາກບາບທັງປວງ.
Verse 5
अहिंसा: समता तुष्टिस्तपोः दानं यशोडयश: । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा:
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: ອະຫິງສາ (ບໍ່ເຮັດຮ້າຍ), ຄວາມເທົ່າທຽມໃນໃຈ, ຄວາມພໍໃຈ, ຕະປະ (ການຝຶກຕົນ/ອົດທົນ), ທານ, ຊື່ສຽງ ແລະ ຄວາມເສຍຊື່—ອາການໃນໃຈອັນຫຼາກຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ທີ່ເກີດໃນສັດມີຊີວິດ ລ້ວນແຕ່ອອກມາຈາກຂ້າພະເຈົ້າແຕ່ຜູ້ດຽວ ໂດຍແຕ່ລະຢ່າງມີຮູບແບບຂອງຕົນແຕກຕ່າງກັນ.
Verse 6
महर्षय: सप्त पूर्वे चत्वारोी35 मनवस्तथा । मद्धभावा मानसा जाता येषां लोक इमा: प्रजा:
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: ມະຫາຣິສີເຈັດອົງ ແລະ ມະນຸສີ່ອົງໃນການກ່ອນກໍດີ—ຜູ້ມີສະພາບດຽວກັບຂ້າພະເຈົ້າ—ເກີດຈາກຈິດ ແລະ ຈຳນົງຂອງຂ້າພະເຈົ້າ. ຈາກພວກເຂົານັ້ນແຫຼະ ຝູງສັດທັງປວງໃນໂລກນີ້ໄດ້ເກີດຂຶ້ນ.
Verse 7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सो<विकम्पेन योगेनः युज्यते नात्र संशय:
ຜູ້ໃດຮູ້ຢ່າງແທ້ຈິງເຖິງວິພູຕິ (ການປະກົດອຳນາດ) ແລະ ໂຍກະພະລັງຂອງຂ້າພະເຈົ້າຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຜູ້ນັ້ນຈະຖືກຜູກພັນກັບພັກຕິໂຍກະອັນໝັ້ນຄົງ ແລະ ວິໄນທາງຈິດອັນສະໝໍ້ສະເໝີ—ບໍ່ມີຄວາມສົງໄສໃດໆ.
Verse 8
सम्बन्ध-- भगवान्के प्रभाव और विथूतियोंके ज्ञानका फल अविचल भक्तियोगकी प्राप्ति बतलायी गयी
ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຕັດວ່າ: “ຂ້າພະເຈົ້າແມ່ນຕົ້ນກຳເນີດຂອງທຸກສິ່ງ; ຈາກຂ້າພະເຈົ້າ ທຸກສິ່ງຈຶ່ງເຄື່ອນໄຫວແລະດຳເນີນໄປ.” ເມື່ອຮູ້ເຊັ່ນນີ້ ບັນດາຜູ້ຮູ້ທັນ—ຜູ້ມີໃຈນົບນ້ອມເຄົາລົບ—ຈຶ່ງນະມັດສະການຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍພັກຕິອັນໝັ້ນຄົງ.
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद््गीतापव॑के अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशास्त्ररूप श्रीमद्भगवद््गीतोपनिषद्र्में: श्रीकृष्णाजुनसंवादमें राजविद्याराजगुह्ययोग नामक नवाँ अध्याय पूरा हुआ,८ ।।
ບັນດາຜູ້ສັດທາຜູ້ມີໃຈຝັງໄວ້ໃນຂ້າພະເຈົ້າ ແລະ ຖວາຍລົມຫາຍໃຈແຫ່ງຊີວິດໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າ ຈະເຮັດໃຫ້ກັນແລະກັນຮູ້ແຈ້ງ ໂດຍການເວົ້າເຖິງຂ້າພະເຈົ້າ. ເຂົາເລົ່າຂານຂ້າພະເຈົ້າຢູ່ເສມອ—ທັງຄຸນຄ່າ ແລະ ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່—ແລະຢູ່ໃນຄວາມພໍໃຈຕະຫຼອດໄປ ພ້ອມທັງປິຕິຍິນດີຢູ່ໃນຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ຂາດສາຍ.
Verse 10
सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे भजन करनेवाले भक्तोंके प्रति भगवान् क्या करते हैं; अगले दी शलोकोंमें यह बतलाते हैं-- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते
ສໍາລັບຜູ້ທີ່ຜູກພັນກັບເຮົາຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ—ຜູ້ບູຊາເຮົາດ້ວຍຄວາມຮັກຈາກໃຈ—ເຮົາມອບ «ຍົກຂອງປັນຍາ» ໃຫ້, ໂດຍຍົກນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງມາຮອດເຮົາແຕ່ຜູ້ດຽວ. ໃນກອບຈັນຍາຂອງຄໍາສອນ, ພຣະກຸສົນບໍ່ແມ່ນການໂປດປານຕາມໃຈ, ແຕ່ເປັນການຕອບຮັບຕໍ່ບັກຕິທີ່ໝັ້ນຄົງ, ນໍາປັນຍາໃຫ້ເຫັນຖືກ ແລະໄດ້ພັກພິເສດໃນພຣະອົງສູງສຸດ.
Verse 11
हे अर्जुन! उनके ऊपर अनुग्रह करनेके लिये उनके अन्तःकरणमें स्थित हुआ मैं स्वयं ही उनके अज्ञानजनित अन्धकारको प्रकाशमय तत्त्वज्ञानरूप दीपकके द्वारा नष्ट कर देता हूँ
ເພື່ອອະນຸເຄາະພວກເຂົາ, ເຮົາ—ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນດວງໃຈລຶກຂອງພວກເຂົາ—ທໍາລາຍຄວາມມືດທີ່ເກີດຈາກອະວິຊາ ດ້ວຍຕະເກີຍແຫ່ງປັນຍາອັນສະຫວ່າງໄສ. ທາງຈັນຍາ, ຂໍ້ນີ້ຊີ້ວ່າການແປງແປງພາຍໃນແມ່ນພຣະກຸສົນ: ພຣະອົງບໍ່ແຕ່ສັ່ງໃຫ້ເຮັດຖືກ, ແຕ່ສ່ອງແສງມະນະສໍານຶກຈາກພາຍໃນ ໃຫ້ການແຍກແຍະແລະທຳມະເກີດໄດ້.
Verse 12
सम्बन्ध--गीताके सातवें अध्यायके पहले शलोकमें अपने समग्ररूपका ज्ञान करानेवाले जिस विषयको युननेके लिये भगवान्ने अर्जुनको आज्ञा दी थी तथा दूसरे श्लोकमें जिस विज्ञानसहित ज्ञानको पूर्णतया कहनेकी प्रतिज्ञा की थी, उसका वर्णन भगवान्ने सातवें अध्यायमें किया। उसके बाद आठवें जअध्यायमें अर्जुनके सात प्रश्नेंका उत्तर देते हुए भी भगवान्ने उसी विषयका स्पष्टीकरण किया: किंतु वहाँ कहनेकी शैली दूसरी रही; इसलिये नवम अध्यायके आरम्भमें पुनः विज्ञानसहित ज्ञानका वर्णन करनेकी प्रतिज्ञा करके उसी विषयको अंग- प्रत्यंगोंसाहित भलीभॉति समझाया। तदनन्तर दूसरे शब्दोंमें पुनः उसका स्पष्टीकरण करनेके लिये दसवें अध्यायके पहले शलोकमें उसी विषयको पुनः कहनेकी प्रतिज्ञा की और पाँच श्लोकोंद्वार अपनी योगशक्ति और विभूतियोंका वर्णन करके सातवें श्लोकमें उनके जाननेका फल अविचल भक्तियोगकी प्राप्ति बतलायी। फिर आठवें और नवें श्लोकोंमें भक्तियोगके द्वारा भगवान्के भजनमें लगे हुए भ्क्तोंक भाव और आचरणका वर्णन किया और दसवें तथा ग्यारहवेंमें उसका फल अज्ञानजनित अन्धकारका नाश और भगवान्की प्राप्ति करा देनेवाले बुद्धियोगकी प्राप्ति बतलाकर उस विषयका उपसंद्यार कर दिया। इसपर भगवान्की विभरूति और योगको तत्त्वसे जानना भगवत्प्राप्तियें परम सहायक है, यह बात समझकर अब सात श*लोकोंमें अर्जुन पहले भरगवान्की स्घुति करके भगवान्से उनकी योगशक्ति और विभूतियोंका विस्तारसहित वर्णन करनेके लिये प्रार्थना करते हैं-- अजुन उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्र परमं भवान् | पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: ພຣະອົງແມ່ນພຣະພຣະຫມັນສູງສຸດ, ເປັນທີ່ພັກພິເສດສູງສຸດ, ເປັນຜູ້ຊໍາລະບາບສຸດທ້າຍ. ພຣະອົງແມ່ນບຸລຸດອັນນິລັນດອນ, ດິວະພາບ, ເທວະເດີມ, ບໍ່ເກີດ, ແລະແຜ່ຊອກຊອນທົ່ວທຸກທີ່. ທ່າມກາງສົງຄາມ, ອາຣະຈຸນຫັນຈາກຄວາມລັງເລງໄປສູ່ການຮັບຮູ້ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ: ເສັ້ນທາງຈັນຍາຂ້າງໜ້າຂຶ້ນກັບການຮູ້ຈັກພຣະອົງ ບໍ່ໃຊ່ເພີງແຕ່ພັນມິດ, ແຕ່ເປັນແຫຼ່ງກໍາເນີດອັນເຫນືອກວ່າ ແລະຜູ້ຊໍາລະຄວາມເປັນຈິງທັງປວງ.
Verse 13
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वताः
ເພື່ອອະນຸເຄາະພວກເຂົາແຕ່ຜູ້ດຽວ, ເຮົາ—ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນຄວາມເປັນຕົນຂອງພວກເຂົາ—ທໍາລາຍຄວາມມືດທີ່ເກີດຈາກອະວິຊາ ດ້ວຍຕະເກີຍແຫ່ງປັນຍາອັນສະຫວ່າງໄສ. ໃນກອບຄໍາສອນນີ້, ມັນຢືນຢັນວ່າການນໍາທາງທີ່ແທ້ບໍ່ແມ່ນການບັງຄັບ ແຕ່ເປັນການສ່ອງແສງພາຍໃນ: ຄວາມເມດຕາປາກົດເປັນການຖອນຄວາມຫຼົງ, ເຮັດໃຫ້ການແຍກແຍະທີ່ຖືກ ແລະການປະພຶດຕາມທຳມະເປັນໄປໄດ້ ແມ່ນແມ່ນຢູ່ທ່າມກາງແຮງກົດດັນຂອງສົງຄາມ.
Verse 14
३३) अर्थात् एक बार भी "मैं तेरा हूँ” यों कहकर मेरी शरणमें आये हुए और मुझसे अभय चाहनेवालेको मैं सभी भूतोंसे अभय कर देता हूँ, यह मेरा व्रत है।।
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: (ໃນຕອນນີ້, ສຽງຂອງອາຣະຈຸນເປັນກອບໃຫ້ຄໍາສອນທີ່ເນັ້ນການພຶ່ງພາພຣະອົງເປັນພື້ນຖານແຫ່ງຄວາມບໍ່ຢ້ານກົວ ແລະຄວາມໝັ້ນຄົງທາງຈັນຍາ. ຄໍາອະທິບາຍຮອບຂ້າງຊີ້ວ່າ ຜູ້ທີ່ຂໍການຄຸ້ມຄອງດ້ວຍໃຈຈິງຈະໄດ້ຮັບຄວາມປອດໄພ, ແລະພຣະອົງແມ່ນແຫຼ່ງກໍາເນີດອັນບໍ່ເສື່ອມສະລາຍ ແລະເປັນທີ່ພຶ່ງພາຂອງສັດທັງປວງ—ຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ «ເມັດພັນບໍ່ເສື່ອມ» ແລະ «ຄັງສົມບັດ» ທີ່ໂລກພັກພິງໃນຍາມລະລາຍ. ແກ່ນທາງຈັນຍາຄື: ບັກຕິແລະການມອບຕົນເປັນທີ່ພຶ່ງ, ບໍ່ແມ່ນພິທີກໍາຫຼືສະຖານະ, ທີ່ນໍາໄປສູ່ສັນຕິພາບອັນຍືນຍົງ ແລະການຫຼຸດພົ້ນ.)
Verse 18
अपने-आप बछ। अर 3. संसारमें और शास्त्रोंमें जितने भी गुप्त रखनेयोग्य रहस्यके विषय माने गये हैं
ຂໍອະໄພ—ຂໍ້ຄວາມທີ່ໃຫ້ມາໃນ “Bhishma Parva.34.18” ບໍ່ແມ່ນບົດສະໂລກສັ້ນໆພາສາສັນສະກຣິດ ແຕ່ເປັນຄໍາອະທິບາຍຍາວ (ṭīkā/ພາສະຍາ) ພາສາຮິນດີ ກ່ຽວກັບ “ຣາຊະວິທະຍາ–ຣາຊະກຸຫຍະ” ໃນພະຄະວັດຄີຕາ. ເພື່ອແປໃຫ້ຖືກຕ້ອງ ກະລຸນາສົ່ງບົດສັນສະກຣິດມູນສະບັບຂອງ 34.18 (ຫຼືຂໍ້ຄວາມທີ່ຈະໃຫ້ແປແນ່ນອນ) ອີກຄັ້ງ.
Verse 33
भीष्मपर्वणि तु त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:,भीष्मपर्वमें तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 33 ໃນພາກບີສະມະ (Bhīṣma Parva) ຈຶ່ງສິ້ນສຸດລົງ.
Frequently Asked Questions
Arjuna frames a comparative dilemma of method: whether steady devotion to the personal divine or contemplation of the unmanifest imperishable constitutes superior yogic establishment, i.e., which approach is most practicable and integrative for the practitioner.
Kṛṣṇa presents a graded path calibrated to capacity: prioritize steady devotion and attention; if unstable, adopt disciplined practice; if that is difficult, act in service to the divine purpose; if even that is constrained, renounce the fruits of action—because relinquishing result-attachment conduces to peace.
Yes. The chapter closes by commending those who faithfully follow this teaching described as ‘dharmic nectar’ (dharmyāmṛta), indicating that adherence to the outlined discipline and virtues is itself presented as highly valued and spiritually efficacious within the text’s soteriological frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.