Adhyaya 17
भीष्मसेनासंनिवेशः — Bhīṣma’s Mobilization, Omens, and the Kaurava Array
Upa-parva: Sainyavyūha–Nirūpaṇa (Army Array and Mobilization Episode)
Saṃjaya reports to the king that events unfolded as Vyāsa had indicated. The chapter opens with portents: lunar positioning, gathering of major planets, a visually intensified sunrise, and ominous cries of scavenger birds—signals that frame the impending engagement as cosmically marked. Daily, Bhīṣma (Devavrata) and Droṇa rise disciplined and declare a victory-wish for the Pāṇḍavas while proceeding to fight according to prior commitments, underscoring the tension between personal regard and role-bound duty. Bhīṣma then convenes rulers and delivers a programmatic kṣatriya exhortation: battle is described as an open ‘gate to heaven,’ a path walked by ancestors, and a sphere requiring undistracted composure; death in bed by illness is labeled improper for a kṣatriya, while death in battle is presented as the enduring norm. The narrative shifts to operational description: kings depart in splendid divisions; Karṇa is reported as having his weapon-use set aside under Bhīṣma’s direction; the Kaurava forces advance with lion-roars, banners, white parasols, drums, and chariot-wheels shaking the earth. The chapter then catalogs prominent leaders and insignia—Bhīṣma’s standard, Duryodhana’s gemmed elephant emblem, Drona’s emblematic banner, Jayadratha’s contingent, the Kaliṅga host, and Bhagadatta on an elephant—culminating in the note that the array is arranged by Droṇa, Bhīṣma, Aśvatthāman, Bāhlīka, and Kṛpa.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि युद्ध-प्रस्थान के दिन आकाश स्वयं अपशकुनों और तेजस्वी ग्रह-नक्षत्रों से भर उठा—मघा में चन्द्रमा, सात महाग्रहों का दहकता संयोग, और उदयकाल में सूर्य का द्विधा-सा दीखना। → भीष्म और द्रोण प्रातः उठकर शस्त्र-सज्जा के साथ शत्रु-वध के लिए उद्यत होते हैं; क्षत्रिय-धर्म का स्मरण कराया जाता है कि घर में रोग-मरण अधर्म है, रण में ययाति-मान्धाता आदि की भाँति कर्म से परमगति मिलती है। इसी के साथ कौरव-सेना के व्यूह, रथ-नाग-घोड़े, ध्वज और वाहनों का विराट वर्णन युद्ध की अनिवार्यता को ठोस रूप देता है। → कौरव-महारथियों का अग्रगमन अपने-अपने ध्वज-चिह्नों सहित चरम दृश्य बनता है—द्रोण की पताका पर कमण्डलु-विभूषित सुवर्ण-वेदी और धनुष का चिह्न, दुर्योधन का मणिमय नाग-चिह्न ध्वज, और दुर्योधन के आगे पौरव, कलिंगराज श्रुतायुध, काम्बोजराज सुदक्षिण, क्षेमधन्वा, सुमित्र जैसे प्रधान रथियों की पंक्ति। → सेना का मुख सिन्धुराज (जयद्रथ) द्वारा सुरक्षित दिखाया जाता है; अनन्त रथ-हाथी-घोड़ों से भरी ध्वजिनी स्थिर होकर युद्ध के लिए क्रमबद्ध हो जाती है—मानो कौरव-पक्ष का बाहुबल और अनुशासन एक साथ उद्घोषित हो। → व्यूह-वैभव और अपशकुनों के बीच प्रश्न हवा में लटकता है—यह सज्जित महासागर-सी सेना किस प्रथम टक्कर में टूटेगी, और किसका ध्वज सबसे पहले धूल में झुकेगा?
Shlokas
Verse 1
/ फटा + (0) आस अन+- सप्तदशो< ध्याय: कौरवमहारथियोंका युद्धके लिये आगे बढ़ना तथा उनके व्यूह
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະມະຫາກະສັດ! ດັ່ງທີ່ພຣະວະຍາສະ—ກຣິດສະນະທະໄວປາຍະນະ—ໄດ້ກ່າວໄວ້ ກະສັດທັງຫມົດກໍໄດ້ມາຊຸມນຸມກັນຢູ່ກຸຣຸເກສະຕຣະ.
Verse 2
मघाविषयग: सोमस्तद् दिन प्रत्यपद्यत । दीप्यमानाश्च सम्पेतुर्दिवि सप्त महाग्रहा:,उस दिन चन्द्रमा मघा नक्षत्रपर था। आकाशमें सात महाग्रह अग्निके समान उद्दीप्त दिखायी दे रहे थे
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນວັນນັ້ນ ດວງຈັນເຂົ້າສູ່ເຂດນັກສັດ «ມະຄາ» (Maghā). ແລະໃນຟ້າ ມີດາວເຄາະໃຫຍ່ 7 ດວງ ປາກົດສະຫວ່າງໄສດັ່ງໄຟ. ນີ້ແມ່ນລາງບອກເຫດທີ່ວາງສົງຄາມໃຫ້ມີນ້ຳໜັກທາງຈັກກະວານ ແລະ ເຕືອນເຖິງຜົນກະທົບທາງທຳມະອັນໜັກໜ່ວງຈາກການຂ້າຟັນທີ່ກໍາລັງຈະມາ.
Verse 3
द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत । ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो रवि:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນຍາມຕາເວັນຂຶ້ນ ດວງອາທິດປາກົດຄືຖືກແຍກເປັນສອງສ່ວນ. ແລະເມື່ອມັນລອຍຂຶ້ນ ກໍຍິ່ງລຸກໂຊນສະຫວ່າງແຮງຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ດຸດັ່ງມີຍອດໄຟລຸກພຸ່ງຢູ່ເທິງ—ຄວາມສະຫວ່າງອັນນ່າຄວາມທີ່ເໝາະກັບວັນແຫ່ງສົງຄາມ.
Verse 4
ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसा: । लिप्समाना: शरीराणि मांसशोणितभोजना:
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ໃນທິດໜຶ່ງຂອງຟ້າທີ່ລຸກໄໝ້ສະຫວ່າງໄສ ຝູງໝາປ່າແລະນົກກາ—ຜູ້ກິນເນື້ອແລະເລືອດ—ຮ້ອງສຽງອັບມົງຄົນ ດ້ວຍຄວາມຢາກໄດ້ຊາກສົບ. ພາບນັ້ນເປັນລາງບອກຄວາມມືດມົນຂອງທຳມະກ່ອນການຂ້າຟັນອັນໃຫຍ່: ທຳມະຊາດເອງກໍຄືກຳລັງທຳນາຍຄ່າແທນອັນໂຫດຮ້າຍຂອງສົງຄາມ ເມື່ອຄວາມຕາຍກາຍເປັນເຫຍື່ອ ແລະສະໜາມຮົບກາຍເປັນງານລ້ຽງຂອງສັດກິນຊາກ.
Verse 5
अहन्यहनि पार्थानां वृद्ध: कुरुपितामह: । भरद्वाजात्मजश्रैव प्रातरुत्थाय संयतौ
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ມື້ແລ້ວມື້ເລົ່າ ປິຕາມະຫາຜູ້ເຖົ້າແກ່ແຫ່ງກຸຣຸ ແລະບຸດແຫ່ງພາຣະດວາຊະ (ໂດຣນາ) ຕື່ນແຕ່ເຊົ້າ ຂັບຄຸມໃຈໃຫ້ສົງບົບ ແລ້ວອວຍພອນວ່າ “ຂໍໃຫ້ພວກປານດະວະຊະນະ.” ແຕ່ເນື່ອງຈາກຄຳປະຕິຍານທີ່ໄດ້ຮັບໄວ້ ພວກເຂົາຈຶ່ງຕ້ອງຮົບຕໍ່ຕ້ານປານດະວະ ເພື່ອປະໂຫຍດຂອງທ່ານ. ບົດນີ້ສະທ້ອນຄວາມຕຶງຕັນລະຫວ່າງຄວາມຖືກຕ້ອງໃນໃຈ ແລະພັນທະພາຍນອກຕາມສັດຈະ.
Verse 6
जयो<स्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुररिंदमौ । युयुधाते तवार्थाय यथा स समय: कृत:
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ຜູ້ປາບສັດຕູທັງສອງນັ້ນເວົ້າວ່າ “ຂໍໃຫ້ໄຊຊະນະເປັນຂອງບຸດແຫ່ງປານດຸ!” ແຕ່ຕາມຄຳປະຕິຍານທີ່ໄດ້ເຮັດໄວ້ ພວກເຂົາກໍຮົບຕໍ່ຕ້ານປານດະວະເພື່ອປະໂຫຍດຂອງທ່ານ. ບົດນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄຳສັດແລະຄວາມຈົ່ງຮັກພັກດີ ອາດຜູກມັດໄດ້ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ຮູ້ວ່າທຳມະຢູ່ຝ່າຍໃດ.
Verse 7
सर्वधर्मविशेषज्ञ: पिता देवव्रतस्तव । समानीय महीपालानिदं वचनमब्रवीत्,उस दिन सम्पूर्ण धर्मोके विशेषज्ञ आपके ताऊ देवव्रत भीष्मजी सब राजाओंको बुलाकर उनसे इस प्रकार बोले--
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ໃນວັນນັ້ນ ປິຕາມະຫາເທວະວຣະຕະ (ພີດສະມະ) ຜູ້ເລື່ອງຊື່ວ່າຮູ້ລຶກໃນຂໍ້ລະອຽດແຫ່ງທຳມະ ໄດ້ເອີ້ນບັນດາກະສັດໃຫ້ມາຊຸມນຸມ ແລ້ວກ່າວຖ້ອຍຄຳນີ້ແກ່ພວກເຂົາ.
Verse 8
इदं वः क्षत्रिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत् । गच्छध्वं तेन शक्रस्य ब्रह्मण: सहलोकताम्
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: “ໂອ ກະສັດຕຣິຍະທັງຫຼາຍ, ປະຕູໃຫຍ່ໄປສູ່ສະຫວັນໄດ້ເປີດກວ້າງໃຫ້ພວກເຈົ້າແລ້ວ. ຈົ່ງໄປຜ່ານມັນ ແລະຈົ່ງບັນລຸການຢູ່ຮ່ວມໂລກດຽວກັນ (ສາໂລກຍະ) ກັບສັກຣະ (ອິນທຣະ) ຫຼືກັບພຣະພຣົມ.” ບົດນີ້ວາງກອບໃຫ້ການຮົບທີ່ຊອບທຳເປັນເສັ້ນທາງອັນຖືກອະນຸຍາດສຳລັບຊົນຊັ້ນນັກຮົບ ໂດຍເຫັນການຕາຍຫຼືໄຊຊະນະໃນສົງຄາມທຳມະເປັນການຍົກຈິດວິນຍານ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຄວາມຮຸນແຮງລ້ວນໆ.
Verse 9
एष व: शाश्वत: पन्था: पूर्व: पूर्वतरै: कृत: । सम्भावयध्वमात्मानमव्यग्रमनसो युधि
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ນີ້ແມ່ນເສັ້ນທາງອັນຖາວອນຂອງພວກເຈົ້າ ເປັນທາງເກົ່າແກ່ທີ່ບັນພະບຸລຸດໄດ້ວາງໄວ້. ດັ່ງນັ້ນ ໃນກາງສົງຄາມ ຈົ່ງມີໃຈສະຫງົບ ບໍ່ວຸ້ນວາຍ ແລະຈົ່ງຊູກຍົກກຽດສັກສີຂອງຕົນ—ສະແດງວິລະກຳໃນສົງຄາມ ເພື່ອໄດ້ຊື່ສຽງອັນຄວນຄ່າ ແລະການນັບຖື».
Verse 10
नाभागो5थ ययातिकश्च मान्धाता नहुषो नृगः । संसिद्धा: परमं स्थान गता: कर्मभिरीदृशै:,“नाभाग, ययाति, मान्धाता, नहुष और नृग ऐसे ही कर्मोद्वारा सिद्धिको प्राप्त होकर उत्कृष्ट लोकोंमें गये हैं
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ເຊັ່ນດຽວກັນ ນາພາກະ, ຢະຢາຕິ, ມັນທາຕາ, ນະຫຸສະ, ແລະ ນຶກະ—ໂດຍການກະທຳປະເພດນີ້—ໄດ້ບັນລຸຄວາມສຳເລັດ ແລະໄປຮອດສະຖານະອັນສູງສຸດ. ປະເພນີຈື່ຈຳພວກເຂົາເປັນກະສັດຜູ້ໄດ້ໄປສູ່ໂລກອັນສູງສົ່ງດ້ວຍການກະທຳອັນຖືກທຳ—ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຈັນຍາບັນແລະໜ້າທີ່ ບໍ່ແມ່ນຊາດກຳເນີດຫຼືອຳນາດ ເປັນທາງນຳໄປສູ່ການບັນລຸສູງສຸດ».
Verse 11
अधर्म: क्षत्रियस्यैष यद् व्याधिमरणं गृहे । यदयोनिधनं याति सो<स्य धर्म: सनातन:
«ສຳລັບກະສັດນັກຮົບ (ກະສັດຊັ້ນກະສັດຮົບ) ນີ້ແມ່ນອະທຳ: ນອນເຈັບຢູ່ໃນເຮືອນ ແລ້ວຕາຍດ້ວຍໂລກໄພ. ແຕ່ຜູ້ໃດຍອມຮັບຄວາມຕາຍໃນສະໜາມຮົບ ໂດຍຖືກອາວຸດເຫຼັກຟັນຟາດ—ນັ້ນແຫຼະແມ່ນທຳອັນຖາວອນຂອງເຂົາ».
Verse 12
एवमुक्ता महीपाला भीष्मेण भरतर्षभ । निर्ययु: स्वान्यनीकानि शो भयन्तो रथोत्तमै:,भरतश्रेष्ठ! भीष्मके ऐसा कहनेपर वे सभी भूपाल श्रेष्ठ रथोंद्वारा अपनी सेनाओंकी शोभा बढ़ाते हुए युद्धके लिये प्रस्थित हुए
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງສາບາຣະຕະ, ເມື່ອຖືກກ່າວໂດຍພີສະມະແລ້ວ ບັນດາກະສັດເຫຼົ່ານັ້ນກໍອອກເດີນທາງໄປສູ່ສົງຄາມ. ພວກເຂົາຂຶ້ນລົດຮົບອັນດີເລີດ ແລະເຄື່ອນທັບຂອງຕົນໃຫ້ສະຫງ່າງາມສະຫວ່າງໄສ ມຸ່ງໜ້າເຂົ້າສູ່ສະໜາມຮົບ.
Verse 13
स तु वैकर्तन: कर्ण: सामात्य: सह बन्धुभि: | न्यासित: समरे शस्त्र भीष्मेण भरतर्षभ,भरतभूषण! इस युद्धमें भीष्मने मन्त्रियों और बन्धुओंसहित कर्णके अस्त्र-शस्त्र रखवा दिये थे
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ກັນນະ ບຸດແຫ່ງໄວກັຣຕະນະ (ຜູ້ເກີດຈາກຜູ້ຂັບລົດ) ພ້ອມດ້ວຍອຳມາດແລະຍາດພີ່ນ້ອງ ຖືກພີສະມະໃຫ້ວາງອາວຸດໄວ້ໃນສະໜາມຮົບ, ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງສາບາຣະຕະ. ເຫດການນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມເຂັ້ມງວດໃນວິໄນການບັງຄັບບັນຊາຂອງພີສະມະ ແລະການນຳຄວາມບາດໝາງສ່ວນຕົວໃຫ້ຢູ່ໃຕ້ລະບຽບສົງຄາມ ແມ່ນແມ່ນວ່າຈະຕ້ອງຈຳກັດນັກຮົບຜູ້ເກັ່ງກ້າກໍຕາມ.
Verse 14
अपेतकर्णा: पुत्रास्ते राजानश्वैव तावका: । निर्ययु: सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश,इसलिये आपके पुत्र और अन्य नरेश बिना कर्णके ही अपने सिंहनादसे दसों दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए युद्धके लिये निकले
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ແມ່ນແຕ່ຂາດກັນນະ ລູກຊາຍຂອງພຣະອົງ ແລະ ບັນດາກະສັດອື່ນໆ ຝ່າຍພຣະອົງ ກໍຍັງອອກໄປສູ່ສົງຄາມ ຮ້ອງຄໍາຮົ່ມດັ່ງສິງ ໃຫ້ທິດທັງສິບກ້ອງກັງວານ।
Verse 15
श्वेतैश्छत्रे: पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभि: । तान्यनीकानि शोभन्ते रथैरथ पदातिभि:,श्लेत छत्रों, पताकाओं, ध्वजों, हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकोंसे उन समस्त सेनाओंकी बड़ी शोभा हो रही थी
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ກອງທັບເຫຼົ່ານັ້ນ ປະດັບດ້ວຍຮົ່ມຂາວ ທຸງ ແລະ ທຸງຊັຍ; ເຕັມໄປດ້ວຍຊ້າງ ມ້າ ລົດຮົບ ແລະ ທະຫານຍ່າງທ້າວ—ງາມສະຫວ່າງສະໄຫວຢ່າງຍິ່ງ।
Verse 16
भेरीपणवशब्दैश्व दुन्दुभीनां च निःस्वनै: । रथनेमिनिनादैश्व बभूवाकुलिता मही,भेरी, पणव, दुन्दुभि आदि वाद्योंकी ध्वनियों तथा रथके पहियोंके घर्घर शब्दोंसे वहाँकी सारी भूमि व्याप्त हो रही थी
ດ້ວຍສຽງພິນກອງຢ່າງ ເບຣີ ປະນະວະ ແລະ ດຸນດຸບີ ພ້ອມທັງສຽງກົງລໍ້ລົດຮົບທີ່ກັງວານ ແຜ່ຄຸມພື້ນດິນທັງໝົດໃນທີ່ນັ້ນ ໃຫ້ວຸ້ນວາຍສັ່ນສະເທືອນ।
Verse 17
काज्चनाड्डदकेयूरै: कार्मुकैश्न महारथा: । भ्राजमाना व्यराजन्त साग्नय: पर्वता इव
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ບັນດາມະຫາຣະຖະວີຣະ ຖືຄັນທະນູ ແລະ ປະດັບດ້ວຍອັງກະດ ແລະ ເກຍູຣະທອງ ສ່ອງປະກາຍງາມດັ່ງພູເຂົາທີ່ລຸກໄຟ।
Verse 18
तालेन महता भीष्म: पञ्चतारेण केतुना । विमलादित्यसंकाशस्तस्थौ कुरुचमूपरि
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ພີສະມະ ຢືນຢູ່ເທິງກອງທັບກຸຣຸ; ລົດຮົບຂອງທ່ານປະດັບດ້ວຍຕາລະ (ຕົ້ນຕານ) ເປັນເຄື່ອງໝາຍໃຫຍ່ ແລະ ທຸງມີເຄື່ອງໝາຍດາວຫ້າດວງ. ທ່ານສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງພຣະອາທິດອັນບໍລິສຸດ, ເປັນຜູ້ນໍາທັບສູງສຸດຂອງກອງກະວະຣະ।
Verse 19
ये त्वदीया महेष्वासा राजानो भरतर्षभ | अवर्तन्त यथादेशं राजज्शान्तनवस्य ते,भरतश्रेष्ठी] महाराज! आपकी सेनाके समस्त महाधनुर्धर भूपाल सेनापति भीष्मकी आज्ञाके अनुसार चलते थे
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ເປັນຍອດໃນວົງພາຣະຕະ! ບັນດາກະສັດຝ່າຍທ່ານ—ລ້ວນແຕ່ເປັນນັກທະນູຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່—ໄດ້ເຄື່ອນໄຫວ ແລະ ປະຕິບັດຕາມຄໍາສັ່ງຢ່າງເຕັມທີ່ຂອງກະສັດສານຕະນະວະ (ພີສະມະ)».
Verse 20
स तु गोवासन: शैब्य: सहित: सर्वराजभि: । ययौ मातड्राजेन राजार्हेण पताकिना । पद्मवर्णस्त्वनीकानां सर्वेषामग्रत: स्थित:
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໄຊບະຍະ ຜູ້ນຸ່ງເຄື່ອງຫຸ້ມດ້ວຍໜັງງົວ ໄດ້ກ້າວໜ້າໄປພ້ອມກັບບັນດາກະສັດທັງປວງ; ແລະມີມາຕະດຣາຊະ ຜູ້ຖືທຸງ—ນັກຮົບຜູ້ຄວນແກ່ກຽດສັກສີແຫ່ງກະສັດ—ຕິດຕາມ. ມີສີດັ່ງດອກບົວ, ລາວຢືນຢູ່ແນວໜ້າສຸດຂອງກອງທັບທັງຫມົດ».
Verse 21
श्रुतायुथश्षित्रसेन: पुरुमित्रो विविंशति:
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ສຣຸຕາຍຸທະ, ຈິຕຣະເສນະ, ປຸຣຸມິຕຣະ, ແລະ ວິວິໍມສະຕິ—ຂຶ້ນລົດຮົບ ແລະ ສວມເກາະອັນງາມ—ໄດ້ຂັບໄປໃນກອງນໍາ ຢູ່ກ່ອນພີສະມະ».
Verse 22
शल्यो भूरिश्रवाश्वैव विकर्णश्र महारथ: । एते सप्त महेष्वासा द्रोणपुत्रपुरोगमा:
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ສັລຍະ, ພູຣີສຣະວາ, ແລະ ວິກັນນະ—ລ້ວນແຕ່ເປັນມະຫາລົດຮົບ—ພ້ອມກັບນັກທະນູຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທັງເຈັດນີ້ ທີ່ມີບຸດຂອງດໂຣນະ (ອັສວັດຖາມາ) ນໍາໜ້າ ໄດ້ຈັດຂະບວນຢູ່ແນວໜ້າ».
Verse 23
तेषामपि महोत्सेधा: शोभयन्तो रथोत्तमान्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໃນພວກເຂົານັ້ນເອງ ຍັງມີນັກຮົບຜູ້ມີໃຈອົດສະຫຼາດ ແລະ ຄວາມອົດສະຫຼາດສູງ ຜູ້ປະດັບໃຫ້ລົດຮົບອັນຍອດຢ່າງຂອງຕົນ ສະຫງ່າງາມໂດດເດັ່ນ.»
Verse 24
जाम्बूनदमयी वेदी कमण्डलुविभूषिता
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ມີແທ່ນບູຊາຍັດຍາ ທຳດ້ວຍຄຳ Jāmbūnada ແລະປະດັບດ້ວຍ kamaṇḍalu ໝໍ້ນ້ຳພິທີ».
Verse 25
अनेकशतसाहस्रमनीकमनुकर्षत:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ຂະບວນກອງຮົບອັນກວ້າງໃຫຍ່—ນັບໄດ້ເປັນຮ້ອຍແລະເປັນພັນ—ກຳລັງຖືກລາກນຳໄປຂ້າງໜ້າ, ເມື່ອກອງທັບກົດດັນໄປຢ່າງເປັນລະບຽບ ສູ່ການປະທະຂອງສົງຄາມ».
Verse 26
तस्य पौरवकालिज्ै काम्बोजश्न सुदक्षिण:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໃນກອງທັບຂອງພີສະມະ (Bhīṣma) ມີນັກຮົບຜູ້ເກີດໃນສາຍ Paurava, ພ້ອມດ້ວຍຊາວ Kāmboja ແລະກອງທັບທາງໃຕ້ Sudakṣiṇa».
Verse 27
स्यन्दनेन महाहेण केतुना वृषभेण च । प्रकर्षन्नेव सेनाग्रं मागधस्य कृपो ययौ,वृषभचिह्लित ध्वजा-पताकासे युक्त बहुमूल्य रथपर बैठे हुए कृपाचार्य मगधकी श्रेष्ठ सेनाको अपने साथ लिये चल रहे थे
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ຂຶ້ນນັ່ງລົດຮົບອັນສະຫງ່າງາມ ມີທຸງແລະຕາຣາຮູບງົວ, ກຣິປະ (Kṛpa) ກ້າວໜ້າໄປ ດັ່ງກຳລັງລາກແນວໜ້າຂອງກອງ Magadha ໃຫ້ຕາມໄປກັບຕົນ.»
Verse 28
तदड़पतिना गुप्तं कृपेण च मनस्विना । शारदाम्बुधरप्रख्यं प्राच्यानां सुमहद् बलम्,अंगराज तथा मनस्वी कृपाचार्यसे सुरक्षित पूर्वदेशीय क्षत्रियोंकी वह विशाल वाहिनी शरदऋतुके बादलोंके समान शोभा पाती थी
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ກອງທັບຕາເວັນອອກອັນໃຫຍ່ນັ້ນ ຖືກປົກປ້ອງໂດຍເຈົ້າແຫ່ງ Aṅga ແລະໂດຍກຣິປະ (Kṛpa) ຜູ້ມີໃຈສູງ; ມັນສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງເມກລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນ—ປອດໄພແລະນ່າຢ້ານ ເມື່ອສົງຄາມກຳລັງຮວບຮວມພະລັງ.»
Verse 29
अनीकप्रमुखे तिष्ठन् वराहेण महायशा: । शुशुभे केतुमुख्येन राजतेन जयद्रथ:,महायशस्वी राजा जयद्रथ वराहके चिह्नसे युक्त रजतमय ध्वजा-पताकाके साथ रथपर आरूढ़ हो सेनाके अग्रभागमें खड़े हुए बड़ी शोभा पा रहे थे
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຢືນຢູ່ທາງໜ້າສຸດຂອງຂະບວນກອງຮົບ ພະຣາຊາ ຈະຍະດຣະຖະ ຜູ້ມີກຽດສັກສີ ສ່ອງສະຫວ່າງໂດດເດັ່ນ—ປະທັບຢູ່ເທິງລົດຮົບ ແລະຖືກຈຳແນກດ້ວຍທຸງຫຼັກອັນສູງສຸດ ເປັນທຸງເງິນມີເຄື່ອງໝາຍຮູບໝູປ່າ.
Verse 30
शतं रथसहस्राणां तस्यासन् वशवर्तिन: । अष्टौ नागसहस्राणि सादिनामयुतानि षट्,उनके अधीन एक लाख रथ, आठ हजार हाथी और साठ हजार घुड़सवार थे
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ພາຍໃຕ້ອຳນາດຂອງລາວ ມີລົດຮົບໜຶ່ງແສນ, ຊ້າງສົງຄາມແປດພັນ, ແລະທະຫານມ້າຫົກໝື່ນ.
Verse 31
तत्सिन्धुपतिना राज्ञा पालितं ध्वजिनीमुखम् । अनन्तरथनागाश्चवमशोभत महद् बलम्,सिन्धुराजके द्वारा सुरक्षित अनन्त रथ, हाथी और घोड़ोंसे भरी हुई वह विशाल सेना अद्भुत शोभा पा रही थी
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ດ້ວຍການຄຸ້ມຄອງຂອງພະຣາຊາແຫ່ງສິນທຸ ກອງນຳໜ້າໄດ້ຮັບການປົກປ້ອງ; ແລະກອງທັບໃຫຍ່ນັ້ນ—ເຕັມໄປດ້ວຍລົດຮົບ, ຊ້າງ, ແລະມ້ານັບບໍ່ຖ້ວນ—ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍສະຫງ່າງາມອັນນ່າພິສົດ.
Verse 32
षष्ट्या रथसहसैस्तु नागानामयुतेन च । पति: सर्वकलिड्रानां ययौ केतुमता सह,कलिंगदेशका राजा श्रुतायुध अपने मित्र केतुमानके साथ साठ हजार रथ और दस हजार हाथियोंको साथ लिये युद्धके लिये चला
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຈອມເຈົ້າແຫ່ງກະລິງກາ ໄດ້ອອກໄປສູ່ສົງຄາມພ້ອມກັບ ເກຕຸມານ ໂດຍນຳລົດຮົບຫົກໝື່ນ ແລະຊ້າງສົງຄາມໜຶ່ງໝື່ນໄປດ້ວຍ.
Verse 33
तस्य पर्वतसंकाशा व्यरोचन्त महागजा: । यन्त्रतोमरतूणीरै: पताकाभि: सुशोभिता:,यन्त्र, तोमर, तूणीर तथा पताकाओंसे सुशोभित उसके विशाल गजराज पर्वतोंके समान प्रतीत होते थे
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຊ້າງໃຫຍ່ຂອງລາວ ທີ່ສູງໃຫຍ່ດັ່ງພູ ສ່ອງສະຫວ່າງໂດດເດັ່ນ ຖືກປະດັບດ້ວຍເຄື່ອງກົນ, ຫອກໂຕມະຣະ, ກະບອກລູກສອນ ແລະທຸງຊັຍ.
Verse 34
शुशुभे केतुमुख्येन पावकेन कलिज्भकः । श्वैतच्छत्रेण निष्केण चामरव्यजनेन च
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ກະລິຈະພະກະ ສ່ອງສະຫວ່າງຢ່າງສົດງາມ ໂດຍມີທຸງຊັຍອັນສູງສຸດ ທີ່ປະດັບເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງໄຟ. ດ້ວຍຮົ່ມຂາວ, ເຄື່ອງປະດັບຄໍ (ເມດາລຽນ) ແລະພັດຫາງຈາມະຣະ, ລາວປາກົດດັ່ງພຣະຣາຊະສະຫງ່າງາມເຕັມທີ—ເປັນພາບພິທີສົງຄາມອັນຂັງຂັງ ທີ່ເພີ່ມຄວາມໜັກແນ່ນຂອງສຶກທີ່ກຳລັງຈະມາເຖິງ.
Verse 35
केतुमानपि मातऊूं विचित्रपरमाड्कुशम् । आस्थित: समरे राजन् मेघस्थ इव भानुमान्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ໂອ ພຣະຣາຊາ, ເກຕຸມານກໍເຊັ່ນກັນ—ຂຶ້ນຂີ່ຊ້າງຫຼວງອັນງາມສົດ ທີ່ຕິດອັງກຸສະ (ໄມ້ກະຕຸ້ນຊ້າງ) ອັນພິສົດແລະໃຫຍ່ຫຼວງ—ຢືນໝັ້ນໃນສະໜາມຮົບ, ປານດັ່ງພຣະອາທິດສ່ອງອອກຈາກກອງເມກ.” ພາບນີ້ຊູ້ຊູມຄວາມອະລັງການແລະອຳນາດໃນສົງຄາມ—ງາມຈ້າແລະນ່າກະຫຼັ່ງ, ແມ່ນແຕ່ເພື່ອຮັບໃຊ້ຈຸດປະສົງອັນໂຫດຮ້າຍຂອງການຮົບ.
Verse 36
तेजसा दीप्यमानस्तु वारणोत्तममास्थित: । भगदत्तो ययौ राजा यथा वज्रधरस्तथा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ພຣະຣາຊາພະຄະດັດຕະ ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍສະຫງ່າງາມແຫ່ງສົງຄາມ ແລະເຄື່ອນໄປສູ່ການຮົບ ໂດຍຂຶ້ນຂີ່ຊ້າງອັນຍອດຢ່າງ, ປານດັ່ງພຣະອິນທຣະ ຜູ້ຖືວັຊຣະ. ບົດນີ້ຊູ້ຊູມການສະແດງອຳນາດຂອງກະສັດໃນສະໜາມຮົບຢ່າງນ່າກະຫຼັ່ງ—ເປັນເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກຂອງຄວາມໝັ້ນໃຈແລະພະລັງ—ແຕ່ກໍຖືກວາງໄວ້ໃນສະຫນາມສົງຄາມກຸຣຸເກສຕຣະອັນຊັບຊ້ອນທາງທຳມະ.
Verse 37
गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन सम्मितौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रती
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ວິນດາ ແລະ ອະນຸວິນດາ ແຫ່ງອະວັນຕິ—ຜູ້ມີຝີມືທັດທຽມກັບພະຄະດັດຕະ—ຂຶ້ນຂີ່ບ່າຊ້າງອັນແຂງກ້າ ແລະເຄື່ອນໄປສູ່ການຮົບ ຕາມຫຼັງເກຕຸມານ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ກະສັດແລະເຈົ້າຊາຍທີ່ຖືກຜູກມັດດ້ວຍຄວາມຈົ່ງຮັກແລະໜ້າທີ່ນັກຮົບ ເຄື່ອນໄປເປັນລຳດັບຢ່າງມີລະບຽບ ແລະສະແດງຄວາມກ້າຫານສ່ວນຕົວຜ່ານການຕິດຕາມຜູ້ນຳຂອງຕົນ.
Verse 38
स रथानीकवान् व्यूहो हस्त्यड्रो नृपशीर्षवान् | वाजिपक्ष: पतत्युग्र: प्रहसन् सर्वतोमुख:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຂະບວນຮົບ (ວິວຫະ) ນັ້ນ ໜາແໜ້ນດ້ວຍກອງລົດຮົບຈຳນວນຫຼາຍ ນ່າສະພຶງກົວ ແລະຫັນໜ້າໄດ້ທຸກທິດ. ມັນຄ້າຍຈະພຸ້ງໄປຂ້າງໜ້າດັ່ງກຳລັງຈະໂຈມຕີ, ພ້ອມກັບຫົວເຮາະຢ່າງໝັ້ນໃຈອັນນ່າຫວາດຫວັນ. ຊ້າງເປັນແຂນຂາຂອງມັນ, ຝູງກະສັດເປັນສີສະຂອງມັນ, ແລະມ້າປານດັ່ງປີກຂອງມັນ.
Verse 39
द्रोणेन विहितो राजन् राज्ञा शान्तनवेन च । तथैवाचार्यपुत्रेण बाह्लीकेन कृपेण च,द्रोणाचार्य, राजा शान्तनुनन्दन भीष्म, आचार्यपुत्र अश्वत्थामा, बाह्नीक और कृपाचार्यने उस सैन्यव्यूहका निर्माण किया था
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ, ຮູບແບບການຈັດທັບນັ້ນ ດໂຣນາເປັນຜູ້ຈັດວາງ ແລະພຣະຣາຊາສານຕະນະວະ (ພີສະມະ) ກໍຮ່ວມຈັດວາງ; ດັ່ງດຽວກັນ ບຸດຂອງອາຈານ (ອັສວັດຖາມາ), ບາຫລີກ ແລະ ກຣິປາ ກໍມີສ່ວນ. ຂໍ້ນີ້ຊີ້ວ່າ ການຈັດທັບຂອງກອງຄົວຣະວະ ບໍ່ແມ່ນເກີດຂຶ້ນໂດຍບັງເອີນ ແຕ່ເປັນການວາງແຜນໂດຍຜູ້ນຳອາວຸໂສຜູ້ມີອຳນາດ—ເປັນການເຕືອນທາງທຳມະວ່າ ສົງຄາມຖືກປັ້ນແຕ່ງໂດຍຄຳປຶກສາແລະຄວາມຮັບຜິດຊອບ ບໍ່ແມ່ນໂດຍຊະຕາກຳລ້ວນໆ.
Verse 203
अश्वत्थामा ययौ यत्त: सिंहलाड्गूलकेतुना । गोवासनदेशके स्वामी महाराज शैब्य अपने अधीन राजाओंके साथ पताकासे सुशोभित राजोचित गजराजपर आखरूढ़ हो युद्धके लिये चले। कमलके समान कान्तिमान् अश्वत्थामा सिंहकी पूँछके चिह्लसे युक्त ध्वजा-पताकावाले रथपर आरूढ़ हो समस्त सेनाओंके आगे रहकर चलने लगे
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ອັສວັດຖາມາໄດ້ກ້າວໜ້າ ຖືທຸງທີ່ມີເຄື່ອງໝາຍເປັນຫາງສິງ. ພຣະຣາຊາໄຊບຍະ ຜູ້ເປັນເຈົ້າແຫ່ງແດນໂກວາສະນະ ໄດ້ອອກໄປສູ່ສົງຄາມພ້ອມກັບບັນດາກະສັດຜູ້ຢູ່ໃຕ້ອຳນາດ ຂຶ້ນຂີ່ຊ້າງສົງຄາມອັນສົມພຣະກຽດ ປະດັບດ້ວຍທຸງສະຕັນດາດອັນງາມ. ອັສວັດຖາມາສະຫວ່າງໄສດັ່ງດອກບົວ ຂຶ້ນລົດຮົບທີ່ມີທຸງຫາງສິງ ເຄື່ອນນຳໜ້າກອງທັບທັງປວງ—ເປັນພາບແຫ່ງຄວາມມຸ່ງມັ່ນທາງທະຫານ ແລະການປະກາດຄວາມຈົ່ງຮັກພັກດີຕໍ່ສາທາລະນະ ກ່ອນທີ່ສົງຄາມຈະນຳມາຊົງທົດສອບທາງທຳມະ.
Verse 226
स्यन्दनैर्वरवर्माणो भीष्मस्यासन् पुरोगमा: । श्रुतायुध
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ຕໍ່ໜ້າພີສະມະ ມີກອງນຳຂອງນັກຮົບລົດຮົບ ສວມເກາະອັນງາມສະຫງ່າ. ສຣຸຕາຍຸດ, ຈິດຣະເສນ, ປຸຣຸມິດຣະ, ວິວິມຊະຕິ, ຊັລຍະ, ພູຣີສຣະວາສ ແລະ ມະຫາຣະຖີ ວິກັນ—ວີຣະບຸລຸດຜູ້ຍິງທະນູຍິ່ງໃຫຍ່ 7 ຄົນນີ້ ຂຶ້ນລົດຮົບຂອງຕົນ ສວມເກາະອັນປະນີດ ແລະເຄື່ອນໄປຂ້າງໜ້າພີສະມະ ໂດຍວາງອັສວັດຖາມາ ບຸດຂອງດໂຣນາ ໃຫ້ຢູ່ຂ້າງໜ້າພວກເຂົາ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການຈັດລຳດັບອຳນາດ ແລະການປົກປ້ອງໃນສົງຄາມຢ່າງຈົ່ງໃຈ: ຜູ້ອາວຸໂສຖືກຍົກຍ້ອງ ແລະນັກຮົບແຂງກ້າຖືກວາງໄວ້ເພື່ອບັງກັນແລະສະແດງອຳນາດ.
Verse 236
भ्राजमाना व्यरोचन्त जाम्बूनदमया ध्वजा: । इन सबके जाम्बूनद सुवर्णके बने हुए अत्यन्त ऊँचे ध्वज इनके श्रेष्ठ रथोंकी शोभा बढ़ाते हुए अत्यन्त प्रकाशित हो रहे थे
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ທຸງທັງຫຼາຍ—ທຳດ້ວຍຄຳຈາມບູນະດະ—ສ່ອງປະກາຍຢ່າງແຈ້ງຈ້າ ເພີ່ມພູນຄວາມສະຫງ່າໃຫ້ແກ່ລົດຮົບອັນຍອດຢ້ຽມເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນກອບຄິດທາງທຳມະຂອງມະຫາກາບະຍະ, ຄວາມສະຫວ່າງນີ້ຊີ້ເຖິງຄວາມສົມພຣະກຽດພາຍນອກ ແລະຄວາມພ້ອມຮົບ, ແມ່ນແຕ່ສົງຄາມທີ່ກຳລັງມາຈະທົດສອບວິໄນພາຍໃນຕາມທຳມະ.
Verse 246
केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह | आचार्यप्रवर द्रोणकी पताकापर कमण्डलुविभूषित सुवर्णमयी वेदी और धनुषके चिह्न बने हुए थे
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ທຸງຂອງດໂຣນາ ຜູ້ເປັນອາຈານຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ມີເຄື່ອງໝາຍເປັນແທ່ນບູຊາຄຳ ປະດັບດ້ວຍກະມັນດະລຸ (ຄົວນ້ຳ) ແລະມີເຄື່ອງໝາຍເປັນຄັນທະນູ—ຊີ້ວ່າທ່ານເປັນອາຈານຜູ້ຄວນເຄົາລົບ ແຕ່ໄດ້ເຂົ້າສູ່ສະໜາມຮົບ ທັງຍັງຖືສັນຍາລັກແຫ່ງການຮຽນຮູ້ແລະວິໄນ. ພາບນີ້ເນັ້ນຄວາມຕຶງຕັນທາງຈັນຍາບັນໃນມະຫາພາຣະຕະ: ແມ່ນແຕ່ຜູ້ອຸທິດຕົນໃຫ້ການສອນແລະການຂັດເກົາຕົນ ກໍຖືກດຶງເຂົ້າສົງຄາມ ເມື່ອໜ້າທີ່ແລະຄວາມຈົ່ງຮັກພັກດີເອີ້ນຮ້ອງ.
Verse 256
महान् दुर्योधनस्थासीन्नागो मणिमयो ध्वज: । कई लाख सैनिकोंकी सेनाको अपने साथ लेकर चलनेवाले दुर्योधनका मणिमय महान् ध्वज नागचिह्से विभूषित था
ສັນຈະຍະ ກ່າວວ່າ: ທຸງໃຫຍ່ປະດັບດ້ວຍແກ້ວມະນີ ມີເຄື່ອງໝາຍເປັນນາກ ຕັ້ງຢູ່ຄຽງຂ້າງດຸຣະໂຍທະນະ. ຄໍາພັນນານີ້ຊູ້ຊູມພຣະຣາຊະສະຫງ່າງາມ ແລະຄວາມອວດອ້າງແຫ່ງສົງຄາມຂອງຜູ້ນໍາກົວຣະວະ ເມື່ອລາວເຄື່ອນທັບໄປພ້ອມກອງທັບອັນມະຫາສານ ປະກາດອໍານາດແລະຄວາມນ່າຢ້ານກົວໃນສະໜາມຮົບ.
Verse 266
क्षेमधन्वा सुमित्रश्न तस्थु: प्रमुखतो रथा: । पौरव, कलिंगराज श्रुतायुध, काम्बोजराज सुदक्षिण, क्षेमधन्वा तथा सुमित्र--ये पाँच प्रधान रथी दुर्योधनके आगे-आगे चल रहे थे
ສັນຈະຍະ ກ່າວວ່າ: ຢູ່ແນວໜ້າສຸດ ມີລົດຮົບຂອງ ກເສມະທັນວາ ແລະ ສຸມິຕຣະ ຢືນນໍາ. ພ້ອມກັນນັ້ນຍັງມີ ປໍຣະວະ, ກະສັດແຫ່ງກະລິງຄະ, ສຣຸຕາຍຸທະ, ກະສັດແຫ່ງກຳໂບຊະ, ແລະ ສຸດັກຊິນະ—ຮະຖີຜູ້ເກັ່ງກ້າທັງຫ້ານີ້ ໄດ້ເຄື່ອນໄປນໍາໜ້າດຸຣະໂຍທະນະ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການຈັດທັບຂອງກົວຣະວະຢ່າງມີລະບຽບ ວາງພັນທະມິດຜູ້ໂດດເດັ່ນໄວ້ແນວໜ້າ ເປັນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງຄວາມແນ່ວແນ່ ແລະການສະແດງພະລັງສົງຄາມຢ່າງຈົ່ງໃຈ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of role-based duty versus personal sentiment: leaders may voice goodwill toward kin (including wishing victory) while still proceeding to fight under oath, office, and social expectation, illustrating dharma as obligation within a defined role.
The instructional emphasis is steadiness and clarity in duty: one should act without mental distraction in the sphere of one’s ordained responsibilities, recognizing that ethical evaluation in the epic often proceeds through role (varṇa/āśrama) and public obligation.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions indirectly through portents and authoritative framing (Vyāsa’s foreknowledge and Saṃjaya’s report), signaling interpretive weight rather than promising a stated merit for recitation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.