Adhyaya 52
च्यवन-कुशिक-संवादः (Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions)
Upa-parva: Upākhyāna on Cyavana and Kuśika (Genealogical-Ethical Inquiry framing Paraśurāma/Viśvāmitra themes)
Yudhiṣṭhira articulates a multi-part doubt: he seeks a full account of Jāmadagnya Rāma’s emergence, how kṣatra-like conduct appears within a brahmarṣi lineage, and how lineage transitions (including Kuśika’s line becoming brāhmaṇa-associated) are to be understood; he also asks about a perceived flaw concerning succession beyond sons. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the Bhārgava sage Cyavana, anticipating an impending fault within Kuśika’s clan, approaches King Kuśika and expresses a desire to dwell with him. Kuśika affirms the learned norm of sahadharma in giving and duty, offers reparative action for any transgression, and then formally receives the sage with seat, water for feet, and madhuparka according to rite. Cyavana declines wealth and power, instead institutes a niyama: he will sleep undisturbed; Kuśika and his wife must remain awake at night, massaging his feet and maintaining vigilant service. The couple complies with disciplined attentiveness; Cyavana sleeps for twenty-one days on one side while the royal pair, fasting and fatigued, continues service. Upon waking, Cyavana departs without comment; the couple follows, exhausted, until the sage vanishes from sight. Kuśika, after recovering, renews the search—leaving the narrative poised for the next doctrinal or genealogical inference.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, समाज में ‘पुत्र’ किसे कहा जाए—इस पर सुनी हुई अनेक परस्पर-विरोधी मान्यताओं को सामने रखकर भीष्म से आग्रह करते हैं कि वे संदेह का छेदन करें और वर्ण-व्यवस्था के संदर्भ में पुत्रों के भेद स्पष्ट करें। → भीष्म क्रमशः पुत्र-परिभाषाओं की परतें खोलते हैं—कौन ‘आत्मज’ है, कौन ‘क्षेत्रज’ या अन्य प्रकार का; और जब संतान जन्म से नहीं, पालन-पोषण, संस्कार, स्वामित्व और सामाजिक स्वीकृति से पहचानी जाने लगे, तब अधिकार, गोत्र, वर्ण और उत्तराधिकार के प्रश्न तीखे हो उठते हैं। → निर्णायक बिंदु तब आता है जब भीष्म ‘अस्वामिक’ (अनाथ/अस्वीकृत) बालक के विषय में कहते हैं कि वर्तमान में जो उसका स्वामी/पालक प्रत्यक्ष है, वही उसके पालन का दायित्व उठाता है और उसी के अनुसार उसका वर्ण-सम्बन्ध/सामाजिक स्थिति निर्धारित होती है—अर्थात जन्म-रहस्य से अधिक निर्णायक ‘धर्मसम्मत स्वीकृति और संस्कार’ बन जाते हैं। → भीष्म संस्कार, गोत्र-निर्णय और विवाह-व्यवहार तक के नियमों को समेटते हुए बताते हैं कि जहाँ मातृ-वर्ण/गोत्र का निश्चय हो, वहाँ कानीन/आढ्यूढ (विवाह-पूर्व/विवाह-संबंधी जटिल स्थितियों) जैसे पुत्रों के लिए भी शास्त्रीय व्यवस्था है; और युधिष्ठिर से पूछते हैं कि अब और क्या सुनना चाहते हो—इस प्रकार विषय को विधि-संगत निष्कर्ष तक पहुँचाते हैं। → भीष्म का प्रश्न—“अब और क्या श्रोतुमिच्छसि?”—अगले अध्याय में पुत्र-धर्म/प्रतिनिधि-व्यवस्था के और सूक्ष्म भेदों की ओर द्वार खोल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ प्रात बछ। अं काज जा एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: नाना प्रकारके पुत्रोंका वर्णन युधिष्ठिर उदाच ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पूथक् पृथक् । कीदृश्यां कीदृशाश्नापि पुत्रा: कस्य च के च ते
ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: “ຂໍທ່ານປູ່ຜູ້ເຄົາລົບ—ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງກຸຣຸ—ຈົ່ງບອກຂ້າພະເຈົ້າແຍກເປັນສ່ວນໆ ແລະຕາມລຳດັບ ກ່ຽວກັບວັນນະທັງຫຼາຍ: ຈາກຍິງປະເພດໃດ ເກີດລູກປະເພດໃດ? ແລະລູກໃດເປັນຂອງໃຜ?”
Verse 2
विप्रवादा: सुबहव: श्रूयन्ते पुत्रकारिता: । अत्र नो मुहतां राजन् संशयं छेत्तुमहसि
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນຫມູ່ນັກຮູ້ ມີຄວາມເຫັນຫຼາຍຢ່າງ ແລະແຕກຕ່າງກັນ ກ່ຽວກັບການໄດ້ບຸດ. ໃນເລື່ອງນີ້ ໂອ ພະຣາຊາ, ພວກເຮົາສັບສົນ ບໍ່ອາດຕັດສິນໃຈໃຫ້ແນ່ນອນໄດ້; ດັ່ງນັ້ນ ຂໍພະອົງຕັດຂາດຄວາມສົງໄສຂອງພວກເຮົາ ແລະຊີ້ແຈງໃຫ້ແຈ້ງຊັດ»។
Verse 3
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ບຸດທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ອະນັນຕະຣະຊະ’ (anantaraja) ຄວນຖືວ່າເປັນດັ່ງຕົນເອງ—ເພາະເກີດໂດຍບໍ່ມີຜູ້ທີສາມເຂົ້າມາແຊກແຊງ ແລະເກີດຈາກເຊື້ອຂອງຜົວແຕ່ຜູ້ດຽວ. ອີກປະເພດໜຶ່ງເອີ້ນວ່າ ‘ນິຣຸກຕະຊະ’ (niruktaja); ແລະຍັງມີບຸດທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ປຣະສຣິຕະຊະ’ (prasṛtaja) ອີກດ້ວຍ. (ສອງປະເພດນີ້ເປັນປະເພດຍ່ອຍໃນກຸ່ມບຸດ kṣetrajā)»។
Verse 4
पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया । तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूदक्ष तथापर:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແຕ່ຊາຍຄົນໜຶ່ງຈະເປັນຜູ້ຕົກຈາກທຳ (patita) ກໍຕາມ, ຖ້າພັນລະຍາຂອງເຂົາຍັງຢູ່ຮ່ວມກັບຜົວຢ່າງຖືກຄວນ, ບຸດທັງຫຼາຍ—ຈະເກີດຈາກການຮັບເອົາ/ການແຕ່ງຕັ້ງຕາມພິທີ (dattakṛta) ຫຼືດ້ວຍວິທີອື່ນ—ພຶງຖືວ່າມີສິດໃນພິທີ ແລະເຄື່ອງບູຊາ (ເຊັ່ນ ການຖວາຍນ້ຳ udaka) ເຫມືອນກັບກໍລະນີທີ່ທຳຮັບຮອງອື່ນໆ»។
Verse 5
पतित पुरुषका अपनी स्त्रीके गर्भसे स्वयं ही उत्पन्न किया हुआ पुत्र चौथी श्रेणीका पुत्र है। इसके सिवा “दत्तक' और “क्रीत' पुत्र भी होते हैं। ये कुल मिलाकर छः हुए। सातवाँ है “अध्यूढ” पुत्र (जो कुमारी-अवस्थामें ही माताके पेटमें आ गया और विवाह करनेवालेके घरमें आकर जिसका जन्म हुआ) ।।
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຮູ້ໄວ້ ໂອ ພາຣະຕະ, ນອກເໜືອຈາກປະເພດບຸດທີ່ໄດ້ກ່າວມາແລ້ວ ຍັງມີອີກຫົກປະເພດທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ອະປະທະວັງສະຊະ’ (apadhvaṃsaja)—ຜົນກຳເນີດຈາກການສົມສານຂ້າມຊັ້ນທີ່ທຳອະນຸຍາດໃນລຳດັບທີ່ຖືກ. ແລະຍັງມີບຸດທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ການີນ’ (kānīna) ແລະ ‘ອະປະສະດະ’ (apasada)—ຜົນກຳເນີດຈາກການສົມສານຂ້າມຊັ້ນທີ່ບໍ່ຖືກຮັບຮອງ ໃນລຳດັບກັບຄືນ. ດັ່ງນັ້ນ ປະເພດເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງຖືກນັບແລະກ່າວໄວ້; ຈົ່ງເຂົ້າໃຈວ່າເປັນປະເພດບຸດທີ່ຖືກຮັບຮອງໃນຄຳສອນທຳວ່າດ້ວຍວົງສານ ແລະລຳດັບສັງຄົມ»។
Verse 6
युधिछिर उवाच षडपध्वंसजा: के स्यु: के वाप्पपसदास्तथा । एतत् सर्व यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमरहसि
ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: «ທ່ານປູ່ເຈົ້າ, ບຸດ ‘ອະປະທະວັງສະຊະ’ (apadhvaṃsaja) ຫົກປະເພດນັ້ນແມ່ນໃຜບ້າງ? ແລະຜູ້ໃດຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ ‘ອະປະປະສະດະ’ (apapasada)? ຂໍທ່ານອະທິບາຍໃຫ້ຂ້ອຍຮູ້ທັງໝົດນີ້ ຢ່າງຖືກຕ້ອງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເພາະທ່ານເປັນຜູ້ສາມາດເຮັດໄດ້»។
Verse 7
भीष्म उवाच त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर । वर्णयोश्ष द्वयो: स्यातां यौ राजन्यस्य भारत
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ! ບຸດທີ່ເກີດແກ່ພຣາຫມັນ ຈາກຍິງໃນວັນນະສາມຊັ້ນ—ກະສັດຕະຣິຍ, ໄວສະຍ, ແລະ ສູດຣ—ພຶງເຂົ້າໃຈວ່າເປັນສາມປະເພດ (ຕາມການຈັດໝວດນີ້). ແລະ ໂອ ພາຣະຕະ! ບຸດທີ່ເກີດແກ່ກະສັດຕະຣິຍ (ຣາຊັນຍະ) ຈາກຍິງໃນວັນນະສອງຊັ້ນທີ່ຕໍ່າກວ່າ ພຶງເຂົ້າໃຈວ່າເປັນສອງປະເພດ».
Verse 8
एको विड्वर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षित: । षडपध्वंसजास्ते हि तथैवासपदान् शृणु
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໃນທີ່ນີ້ອີກເຊັ່ນກັນ ມີຊັ້ນວັນນະປົນປົວຢ່າງໜຶ່ງຖືກຊີ້ໃຫ້ເຫັນຢ່າງຈະແຈ້ງ. ແທ້ຈິງ ນີ້ແມ່ນ ‘ອະປະດວັງສະຊະ’ ຫົກປະເພດ (ບຸດຈາກການປົນປົວຕາມລຳດັບທີ່ຍອມຮັບ) ທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນປະເດັນນີ້. ບັດນີ້ ຈົ່ງຟັງຂ້ອຍກ່າວເຖິງ ‘ອະປະສະດະ’—ຜູ້ເກີດຈາກການປົນປົວແບບກັບລຳດັບ».
Verse 9
चाण्डालो व्रात्यवैद्यौ च ब्राह्म॒ण्यां क्षत्रियासु च वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेडपसदास्त्रय:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອສູດຣະໃຫ້ກຳເນີດບຸດໃນຄັນຂອງຍິງພຣາຫມັນ, ຍິງກະສັດຕະຣິຍ, ແລະຍິງໄວສະຍ, ບຸດເຫຼົ່ານັ້ນຖືກຮັບຮູ້ເປັນ ‘ອະປະສະດະ’ ສາມປະເພດ (ຜູ້ເກີດຜິດລະບຽບ/ຕົກຕ່ຳ): ຕາມລຳດັບ ເອີ້ນວ່າ ຈັນຑາລະ, ວຣາຕະຍະ, ແລະ ໄວທະຍະ».
Verse 10
मागधो वामकइश्नैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ । ब्राह्माण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຈາກໄວສະຍ ມີບຸດສອງປະເພດທີ່ຖືກຮັບຮູ້ ເມື່ອເກີດໃນຄັນຂອງຍິງພຣາຫມັນ ແລະໃນຄັນຂອງຍິງກະສັດຕະຣິຍ—ເອີ້ນຕາມລຳດັບວ່າ ມາກະທະ ແລະ ວາມະກະ. ແຕ່ສຳລັບກະສັດຕະຣິຍ ມີພຽງປະເພດດຽວ: ບຸດທີ່ເກີດຈາກຍິງພຣາຫມັນ ເອີ້ນວ່າ ສູຕະ. ເຫຼົ່ານີ້ນັບເປັນ ‘ອະປະສະດະ’ (ປະຕິໂລມ) ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້. ໂອ ພຣະຣາຊາ! ການຈັດໝວດເຫຼົ່ານີ້ ຖືກກ່າວໄວ້ວ່າແນ່ນອນ ບໍ່ຄວນປະຕິເສດວ່າເປັນເລື່ອງບໍ່ຈິງ».
Verse 11
ब्राह्माण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेडपसदा: स्मृता: । पुत्रा होते न शक््यन्ते मिथ्याकर्तु नराधिप
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ບຸດທີ່ເກີດໃນຄັນຂອງຍິງພຣາຫມັນ ຖືກຮັບຮູ້ວ່າເອີ້ນ ‘ສູຕະ’; ເຫຼົ່ານີ້ຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນ ‘ອະປະສະດະ’. ໂອ ພຣະຣາຊາ! ບຸດເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ອາດຖືກປະຕິເສດວ່າເປັນເລື່ອງບໍ່ຈິງ ຫຼືຖືກກ່າວຫາວ່າປັ້ນແຕ່ງ».
Verse 12
युधिछिर उवाच क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् । तुल्यावेतौ सुतौ कस्य सन्मे ब्रूहि पितामह
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: «ທ່ານປູ່, ບາງຄົນເວົ້າວ່າ ລູກແມ່ນ ‘ເຂດຕະຊະ’—ເກີດຈາກຄັນຂອງເມຍ; ບາງຄົນກໍຍືນຍັນວ່າ ມີແຕ່ ‘ເຣຕະຊະ’—ເກີດຈາກເຊື້ອຂອງຊາຍ—ເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງເປັນລູກແທ້. ລູກສອງຢ່າງນີ້ມີສະຖານະເທົ່າກັນບໍ? ຕາມສິດ ແຕ່ລະຄົນເປັນຂອງໃຜ? ຂໍໃຫ້ທ່ານບອກໃຫ້ຊັດ».
Verse 13
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ລູກທີ່ເກີດຈາກເຊື້ອຂອງຕົນ ຍ່ອມເປັນລູກຂອງຕົນແທ້. ແຕ່ລູກ ‘ເຂດຕະຊະ’—ທີ່ເກີດໃນເມຍໂດຍຊາຍອື່ນເພື່ອສືບສາຍ—ຈະເປັນລູກຂອງຜົວ ເມື່ອຜູ້ໃຫ້ເຊື້ອໄດ້ລະທິ້ງສິດຂອງຕົນ. ຈົ່ງເຂົ້າໃຈຫຼັກດຽວກັນນີ້ກ່ຽວກັບລູກ ‘ອັດຍູດະ’ ດ້ວຍ: ເມື່ອມີການຝ່າຝືນ ຫຼືລົບລ້າງຂໍ້ຕົກລົງ (samaya) ສະຖານະກໍປ່ຽນໄປ. ແກ່ນທາງທຳຄື ຄວາມເປັນພໍ່ແລະສິດທິ ບໍ່ໄດ້ກຳນົດແຕ່ໂດຍເຊື້ອເລືອດ, ແຕ່ໂດຍການຍອມຮັບ, ການສະຫຼະສິດ, ແລະຂໍ້ຕົກລົງຂອງສັງຄົມ».
Verse 14
युधिषछ्िर उवाच रेतजं विद्य वै पुत्र क्षेत्रजस्यागम: कथम् | अध्यूढं विद्य वै पुत्र भित्ता तु समयं कथम्
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: «ທ່ານປູ່, ພວກເຮົາຖືວ່າ ລູກຄືຜູ້ທີ່ເກີດຈາກເຊື້ອຂອງຊາຍ. ຖ້າບໍ່ມີເຊື້ອ ລູກ ‘ເຂດຕະຊະ’ ຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ? ແລ້ວລູກ ‘ອັດຍູດະ’ ພວກເຮົາຈະນັບເປັນລູກໂດຍ ‘ການຝ່າຝືນສັນຍາ’ ຕາມກົດ ຫຼືຂອບເຂດໃດ?»
Verse 15
भीष्म उवाच आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत् कारणान्तरे । न तत्र कारणं रेत: स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ຖ້າຊາຍຄົນໜຶ່ງໃຫ້ກຳເນີດລູກຈາກເຊື້ອຂອງຕົນ ແລ້ວກັບທິ້ງລູກນັ້ນເພາະເຫດອື່ນ, ການວາງເຊື້ອຢ່າງດຽວບໍ່ພໍທີ່ຈະອ້າງສິດເຫນືອເດັກ. ໃນກໍລະນີນັ້ນ ລູກຈະຖືກນັບວ່າເປັນຂອງ ‘ເຈົ້າຂອງເຂດ’ (kṣetra) ຄືຜູ້ທີ່ຮັບຜິດຊອບຕາມກົດໝາຍຕໍ່ສາຍຕະກູນແລະເຮືອນເຮືອນ».
Verse 16
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते । क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मज: सुत:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ຊາຍຜູ້ປາຖະໜາລູກ ເມື່ອຮັບເອົາຍິງຜູ້ໜຶ່ງທີ່ຕັ້ງຄັນຢູ່ແລ້ວເປັນເມຍ ໂດຍຈົ່ງໃຈເພື່ອໄດ້ລູກ, ລູກທີ່ເກີດຈາກຄັນນັ້ນ ຄວນຖືກຮັບຮອງຕາມກົດໝາຍວ່າເປັນລູກຂອງຜົວ (ຜູ້ທີ່ແຕ່ງງານກັບນາງ). ໃນກໍລະນີນັ້ນ ຜູ້ໃຫ້ເຊື້ອບໍ່ມີສິດອ້າງ; ລູກບໍ່ຖືກນັບເປັນລູກຂອງຜູ້ໃຫ້ເຊື້ອ ແຕ່ເປັນລູກຂອງຜົວຕາມຫຼັກການສາຍຕະກູນ kṣetraja.»
Verse 17
अन्यत्र क्षेत्रज: पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ । न हाात्मा शक््यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो हासौ
ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງສາພາຣະຕະ! ລູກຊາຍທີ່ເກີດໃນ «ນາ/ທົ່ງ» ຂອງຜູ້ອື່ນ (kṣetrajā) ຍ່ອມຖືກຮູ້ຈັກໄດ້ດ້ວຍລັກສະນະຫຼາຍປະການວ່າເປັນລູກຂອງໃຜ. ບໍ່ມີໃຜຈະປິດບັງຄວາມເປັນຈິງຂອງຕົນໄດ້—ມັນຈະປາກົດຊັດເຈນດ້ວຍຕົນເອງ.
Verse 18
क्वचिच्च कृतक: पुत्र: संग्रहादेव लक्ष्यते । न तत्र रेत: क्षेत्र वा यत्र लक्ष्येत भारत
ບາງຄັ້ງ ລູກຊາຍທີ່ເອີ້ນວ່າ «ກຣິຕະກະ» (ລູກຮັບ/ລູກປະດິດ) ຖືກຮູ້ຈັກເປັນລູກ ແຕ່ໂດຍການຮັບເຂົ້າອຸປະຖຳແລະຮັບເຂົ້າເຮືອນເທົ່ານັ້ນ. ໂອ ພາຣະຕະ! ໃນກໍລະນີນັ້ນ ບໍ່ຈໍາເປັນຕ້ອງຊີ້ໄປຫາ «ເມັດພັນ» (retas) ຫຼື «ນາ/ທົ່ງ» (kṣetra) ເປັນຫຼັກຖານ; ບ່ອນທີ່ການຮັບເຂົ້າປາກົດຊັດ ກໍບໍ່ໄດ້ເບິ່ງເມັດພັນຫຼືນາເປັນຕົ້ນຕໍ.
Verse 19
भरतनन्दन! कहीं-कहीं कृत्रिम पुत्र भी देखा जाता है। वह ग्रहण करने या अपना मान लेने मात्रसे ही अपना हो जाता है। वहाँ वीर्य या क्षेत्र कोई भी उसके पुत्रत्व-निश्चयमें कारण होता दिखायी नहीं देता ।।
ຢຸທິສຖິຣະ ຖາມວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ! ລູກຊາຍແບບໃດຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ‘ກຣິຕະກະ’ (ລູກປະດິດ/ລູກຮັບ) — ຜູ້ທີ່ຖືກຮູ້ຈັກເປັນລູກແຕ່ໂດຍການຮັບເຂົ້າຄອບຄົວ, ໃນບ່ອນທີ່ບໍ່ເຫັນ ‘ເມັດພັນ’ ຫຼື ‘ນາ/ທົ່ງ’ ເປັນຫຼັກຖານກໍານົດຄວາມເປັນລູກ?»
Verse 20
भीष्म उवाच मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् । न चास्य मातापितरी ज्ञायेतां स हि कृत्रिम:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຢຸທິສຖິຣະ! ຖ້າເດັກນ້ອຍຖືກມານດາບິດາທິ້ງໄວ້ຕາມທາງ ແລະເຖິງຈະສືບຖາມກໍບໍ່ອາດຮູ້ໄດ້ວ່າພໍ່ແມ່ເປັນໃຜ, ຜູ້ໃດທີ່ຮັບເຂົ້າອຸປະຖຳແລະລ້ຽງດູເດັກນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຖືກນັບເປັນພໍ່ຮັບ (ພໍ່ກຣິຕະກະ); ເດັກນັ້ນຈຶ່ງເປັນລູກກຣິຕະກະ.»
Verse 21
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन् सम्प्रति लक्ष्यते । यो वर्ण: पोषयेत् तं च तद्धर्णस्तस्य जायते
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ສໍາລັບເດັກທີ່ບໍ່ມີເຈົ້າຂອງ/ຜູ້ອຸປະຖຳທີ່ຖືກຮັບຮູ້, ຜູ້ໃດທີ່ໃນປັດຈຸບັນຖືກເຫັນວ່າເປັນຜູ້ຄຸ້ມຄອງ ແລະລ້ຽງດູອຸປະຖຳເດັກນັ້ນ—ຜູ້ນັ້ນຢູ່ໃນວັນນະ (varṇa) ໃດ, ວັນນະນັ້ນກໍຖືກນັບວ່າເກີດຂຶ້ນແກ່ເດັກນັ້ນດ້ວຍ.»
Verse 22
युधिछिर उवाच कथमस्य प्रयोक्तव्य: संस्कार: कस्य वा कथम् । देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ພຣະອາວຸໂສປິຕາມະຫາ, ຂໍທ່ານບອກຂ້ອຍເຖິງວ່າ ພິທີສຳສະກາຣ (saṃskāra) ຂອງເດັກນີ້ຄວນເຮັດແນວໃດ ແລະຕາມວັນນະ (varṇa) ຂອງໃຜ? ຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດວ່າເຂົາເປັນວັນນະໃດແທ້? ແລະຄວນມອບນາງສາວໃຫ້ເຂົາແຕ່ງງານແນວໃດ ແລະຈາກຊຸມຊົນໃດ? ຂໍທ່ານອະທິບາຍໃຫ້ຂ້ອຍ»។
Verse 23
भीष्म उवाच आत्मवत् तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत् तथा । त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्ण प्रतिपद्यते
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຄວນເຮັດພິທີສຳສະກາຣ (saṃskāra) ໃຫ້ເດັກນັ້ນ ເຫມືອນເຮັດໃຫ້ລູກຂອງຕົນ—ແທ້ຈິງເຫມືອນເຮັດໃຫ້ຜູ້ຢູ່ໃນຄວາມອຸປະຖຳຂອງຕົນ. ເດັກທີ່ຖືກແມ່ພໍ່ທິ້ງ ຈະຖືກນັບວ່າເຂົ້າສູ່ວັນນະ (varṇa) ຂອງຜູ້ອຸປະຖຳທີ່ຮັບເອົາແລະລ້ຽງດູ; ດັ່ງນັ້ນ ພໍ່ອຸປະຖຳຄວນເຮັດພິທີຕາມວັນນະຂອງຕົນ»។
Verse 24
तदगोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात् संस्कारमच्युत । अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णस्य युधिछ्िर
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣ ຜູ້ບໍ່ເຄີຍຄົດຄຽວຈາກທຳມະ, ຄວນເຮັດພິທີສຳສະກາຣ (saṃskāra) ໃຫ້ເຂົາ ເຫມືອນທີ່ເຮັດໃຫ້ບັນດາຍາດພີ່ນ້ອງຮ່ວມໂກດຣະ (gotra) ຂອງພໍ່ອຸປະຖຳ; ແລ້ວຈຶ່ງມອບນາງສາວຈາກວັນນະ (varṇa) ດຽວກັນໃຫ້ເຂົາແຕ່ງງານ»។
Verse 25
संस्कर्तु वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनि श्चये । कानीनाध्यूढजौ वापि विज्ञेयौ पुत्र किल्बिषौ
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ຖ້າຮູ້ແນ່ຊັດເຖິງວັນນະ (varṇa) ແລະ ໂກດຣະ (gotra) ຂອງແມ່, ໃນການເຮັດພິທີສຳສະກາຣ (saṃskāra) ຄວນຍຶດເອົາວັນນະແລະໂກດຣະຂອງແມ່ນັ້ນເອງ. ອີກທັງ ລູກທີ່ເອີ້ນວ່າ kānīna ແລະ adhyūḍhaja ທັງສອງ ຄວນຮູ້ຈັກວ່າເປັນລູກທີ່ມີມົນທິນ (ຖືກຕິຕິງສະຖານະ)»។
Verse 26
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चय: । क्षेत्रजो वाप्यपसदो ये<वध्यूढास्तेषु चाप्युत
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ສຳລັບລູກທັງສອງປະເພດນັ້ນດ້ວຍ ຂໍ້ສະຫຼຸບອັນເປັນຫຼັກຖານຄື ຄວນໃຫ້ພິທີສຳສະກາຣ (saṃskāra) ເຫມືອນລູກຂອງຕົນ. ບໍ່ວ່າຈະເປັນ kṣetraja (ລູກເກີດໃນ “ນາ” ຂອງຄອບຄົວ), ຫຼື apasada (ສະຖານະປົນປົວ/ຜິດລະບຽບ), ຫຼື avadhyūḍha (ຜູ້ຖືກຮັບເຂົ້າມາຕາມຂໍ້ຈັດການການແຕ່ງງານພິເສດ) ກໍຕາມ—ຄຳສອນໃນ śāstra ບັນຍັດໃຫ້ໄດ້ຮັບສຳສະກາຣທີ່ຖືກຕ້ອງ. ໃນເລື່ອງພິທີທີ່ຜູກພັນກັບວັນນະ ດັ່ງນີ້ແຫຼະທີ່ທຳມະຄຳພີກຳນົດ. ຂ້ອຍໄດ້ບອກເຈົ້າທັງໝົດແລ້ວ; ເຈົ້າຍັງປາດຖະໜາຟັງຫຍັງອີກ?»
Verse 27
आत्मवद् वै प्रयुड्जीरन् संस्कारान् ब्राह्मणादय: । धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयो<यं प्रदृश्यते
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ພວກພຣາຫມັນ ແລະ ວັນນະອື່ນໆ ຄວນປະກອບສັງສະກາຣ (ພິທີສັກຣາມັນຕາມຄຳສອນ) ທີ່ກຳນົດໄວ້ໃຫ້ແກ່ລູກຊາຍ ເຫມືອນກັບທີ່ເຮັດໃຫ້ຕົນເອງ. ນີ້ແມ່ນຂໍ້ສະຫຼຸບອັນແນ່ນອນ ທີ່ປາກົດໃນທຳມະສາດຣາ ກ່ຽວກັບພິທີຂອງວັນນະທັງຫຼາຍ».
Verse 28
एतत् ते सर्वमाख्यातं कि भूय: श्रोतुमिच्छसि
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍໃຫ້ເຈົ້າຄົບຖ້ວນແລ້ວ. ບັດນີ້ ເຈົ້າຍັງປາດຖະນາຈະຟັງອັນໃດອີກ?»
Verse 48
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें वर्णयंकरकी उत्पत्तिका वर्णणविषयक अड्भधतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 48 ໃນອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ແຫ່ງ «ມະຫາພາຣະຕະ» ອັນຄວນເຄົາລົບ, ໃນພາກດານະທຳ (ທຳແຫ່ງການໃຫ້), ໃນບົດບາດຂອງທຳແຫ່ງການແຕ່ງງານ, ອັນພັນລະນາການເກີດຂຶ້ນຂອງ ວັນນະສັງກະຣະ (ການປົນປົວຂອງວັນນະ/ຕະກູນ).
Verse 49
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विवाहधर्मे पुत्रप्रतिनिधिकथने एकोनपज्चाशत्तमो< ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ມະຫາພາຣະຕະ» ອັນຄວນເຄົາລົບ, ພາຍໃນອະນຸສາສະນະປະຣະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນພາກດານະທຳ ແລະ ໃນບົດບາດຂອງທຳແຫ່ງການແຕ່ງງານ—ບົດທີ 49 ອັນກ່າວເຖິງການແຕ່ງຕັ້ງຜູ້ແທນເພື່ອໃຫ້ໄດ້ບຸດ ກໍສິ້ນສຸດລົງ. ຂໍ້ລົງທ້າຍນີ້ຊີ້ວ່າ ການສອນນີ້ຖືກວາງໄວ້ໃນກອບແຫ່ງໜ້າທີ່ອັນມີລະບຽບ ແລະ ລຳດັບຈັນຍາ-ສັງຄົມ ບໍ່ແມ່ນຕາມຄວາມປາດຖະນາສ່ວນຕົວ.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to interpret lineage and duty when social roles appear to cross expected boundaries (brahmarṣi vs. kṣatra conduct) and how a householder-king should uphold hospitality and vows even when the obligations impose severe personal hardship.
Dharma is demonstrated through disciplined action: correct reception of guests, truthful consent to a niyama, and sustained service without resentment are treated as measurable indicators of moral steadiness and as causes with long-range social and genealogical effects.
No explicit phalaśruti appears within this chapter segment; its meta-function is pedagogical—Bhīṣma frames the narrative as an itihāsa exemplar intended to clarify Yudhiṣṭhira’s doubt about lineage irregularities and the ethical mechanics underlying them.