Shloka 13
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
bhīṣma uvāca | retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet | adhyūḍhaḥ samayaṃ bhinattv ity etad eva nibodha me ||
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ລູກທີ່ເກີດຈາກເຊື້ອຂອງຕົນ ຍ່ອມເປັນລູກຂອງຕົນແທ້. ແຕ່ລູກ ‘ເຂດຕະຊະ’—ທີ່ເກີດໃນເມຍໂດຍຊາຍອື່ນເພື່ອສືບສາຍ—ຈະເປັນລູກຂອງຜົວ ເມື່ອຜູ້ໃຫ້ເຊື້ອໄດ້ລະທິ້ງສິດຂອງຕົນ. ຈົ່ງເຂົ້າໃຈຫຼັກດຽວກັນນີ້ກ່ຽວກັບລູກ ‘ອັດຍູດະ’ ດ້ວຍ: ເມື່ອມີການຝ່າຝືນ ຫຼືລົບລ້າງຂໍ້ຕົກລົງ (samaya) ສະຖານະກໍປ່ຽນໄປ. ແກ່ນທາງທຳຄື ຄວາມເປັນພໍ່ແລະສິດທິ ບໍ່ໄດ້ກຳນົດແຕ່ໂດຍເຊື້ອເລືອດ, ແຕ່ໂດຍການຍອມຮັບ, ການສະຫຼະສິດ, ແລະຂໍ້ຕົກລົງຂອງສັງຄົມ».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sonship (and the attendant rights/duties) is determined by dharmic recognition and agreement: a biological son is straightforwardly one’s own, but in kṣetraja/adhyūḍha cases the decisive factor is whether the begetter renounces his claim and whether the governing agreement (samaya) is upheld or breached.
Bhishma is instructing the king on dharma concerning categories of sons and the legitimacy of lineage. He clarifies how retaja, kṣetraja, and adhyūḍha sons are to be regarded, emphasizing the role of consent, renunciation, and social/legal convention.