Adhyaya 49
Putra-Bheda: Kṣetraja, Kṛtaka, Apasada, and Saṃskāra Determinations (पुत्रभेद-निर्णयः)
Upa-parva: Putra-Dharma and Varṇa-Lineage Classifications (Paternity, Adoption, and Saṃskāra Norms)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to enumerate, distinctly, the kinds of sons spoken of in tradition and to resolve uncertainties produced by multiple doctrinal claims (1–2). Bhīṣma outlines recognized son-categories, beginning with the ‘self-born’ (ātmā/ātmāja) and proceeding through categories associated with subsequent birth, appointment (niyukta), and other socially recognized modes (3–5). Yudhiṣṭhira requests clarification of the ‘ṣaḍapadhvaṃsajāḥ’ and the apasada categories (6). Bhīṣma explains mixed-varṇa offspring classifications, indicating how many such categories are recognized relative to the father’s varṇa and listing named apasada types such as caṇḍāla, vrātya, veṇa, māgadha, vāmaka, and sūta in the described pairings (7–11). Yudhiṣṭhira then probes the equivalence or distinction between kṣetraja and retaja/śukraja sons and asks how abandonment or breach of agreement affects attribution (12–14). Bhīṣma replies that juridical paternity may attach to the ‘field-owner’ (kṣetrasvāmin) in cases of abandonment, and emphasizes the primacy of the ‘field’ criterion in certain contexts (15–17). The discussion turns to the kṛtaka (artificial/adopted) son, defined by social collection/recognition, especially a foundling whose parents are unknown (18–20). Bhīṣma states that a same-varṇa guardian who assumes ownership/care establishes a same-varṇa affiliation for the child (21). Finally, Yudhiṣṭhira asks about saṃskāra performance and marriageability (kanyā-dāna); Bhīṣma instructs that rites should be performed as for one’s own, aligned to the receiving group’s gotra/varṇa when a foundling joins a same-varṇa community, while maternal gotra/varṇa considerations govern certain determinations; he notes kānīna and adhyūḍha as ‘putra-kilbiṣa’ yet still to be ritually treated as sons, and generalizes that Brahmins and others should apply saṃskāra norms accordingly; he closes by citing Dharmaśāstra consensus (22–28).
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि प्राचीन आचार्यों ने एक सनातन नीति गाई है—कन्याओं और स्त्रियों का वस्त्र-भूषणों से सत्कार केवल शिष्टाचार नहीं, राज्य-धर्म और कुल-कल्याण की जड़ है। → भीष्म तर्क को कठोर यथार्थ से जोड़ते हैं: यदि स्त्री की रुचि और सम्मान की पूर्ति न हो तो वह पति को प्रसन्न नहीं कर सकती; और जहाँ प्रसन्नता नहीं, वहाँ संतान-वृद्धि, गृह-स्थिरता और लोक-यात्रा डगमगा जाती है। वे पिता, भाई, श्वशुर और देवर—सबको ‘बहुकल्याण’ की इच्छा रखने वाला मानकर स्त्री-पूजा का दायित्व सौंपते हैं। → नीति का शिखर-वाक्य बनकर उभरता है—‘जहाँ स्त्रियाँ अपूजित हों, वहाँ सब क्रियाएँ निष्फल हैं’; और जहाँ उनका आदर है, वहाँ देवता प्रसन्न होकर निवास करते हैं। स्त्री-सम्मान को धर्म की कसौटी और कर्मफल की शर्त के रूप में स्थापित कर भीष्म अध्याय का निर्णायक विधान देते हैं। → भीष्म स्त्री-आश्रित गृहधर्म के तीन स्तम्भ स्पष्ट करते हैं—संतानोत्पत्ति, उत्पन्न संतान का पालन, और लोक-यात्रा का प्रीतिपूर्वक निर्वाह; साथ ही यह भी कि सम्मानित स्त्रियाँ समस्त कार्यों की सिद्धि कराती हैं। नीति ‘उपदेश’ से ‘आचरण’ की ओर मुड़ती है: सत्कार, परिचर्या, नमस्कार, और आवश्यक दान—ये घर-राज्य की समृद्धि के साधन हैं। → युधिष्ठिर के लिए संकेत छोड़ दिया जाता है कि यह उपदेश केवल गृह-नीति नहीं—राजा के शासन-धर्म में स्त्री-सुरक्षा/सम्मान की परीक्षा भी है; आगे के अध्यायों में इसी व्यापक धर्म-व्यवस्था का विस्तार होगा।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रा छा अं क्ााज षट्चत्वारिशो5 ध्याय: स्त्रियोंके वस्त्रा भूषणोंसे सत्कार करनेकी आवश्यकताका प्रतिपादन भीष्म उवाच प्राचेतसस्य वचन कीर्तयन्ति पुराविद: । यस्या: किंचिन्नाददते ज्ञातयो न स विक्रय:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ, ບັນດານັກປັນຍາຜູ້ຮູ້ປະເພນີໂບຮານ ໄດ້ເລົ່າອ້າງຖ້ອຍຄໍາຂອງ ປຣາເຈຕະສ (ດັກຊະ ປຣະຊາປະຕິ) ດັ່ງນີ້. ຖ້າຍາດພີ່ນ້ອງຂອງສາວນ້ອຍຮັບຊັບສິນທີ່ຕັ້ງໃຈໄວ້ເພື່ອເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ ແລະ ເຄື່ອງປະດັບຂອງນາງ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ເອົາສ່ວນໃດໜຶ່ງເຂົ້າຕົນ, ນັ້ນບໍ່ແມ່ນ ‘ການຂາຍ’ ສາວນ້ອຍ. ມັນເປັນພຽງການໃຫ້ກຽດແກ່ນາງ—ເປັນການກະທໍາທີ່ອີງໃສ່ຄວາມເມດຕາ—ແລະ ຊັບທັງໝົດທີ່ໄດ້ມາໃນນາມນາງ ຄວນຖວາຍໃຫ້ນາງທັງສິ້ນ»។
Verse 2
अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यतमं च तत् । सर्व च प्रतिदेयं स्थात् कन््यायै तदशेषत:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ນັ້ນແມ່ນການໃຫ້ກຽດທີ່ສົມຄວນແກ່ສາວນ້ອຍທັງຫຼາຍ ແລະ ເປັນທາງເລືອກທີ່ເມດຕາກະລຸນາທີ່ສຸດ. ແລະ ສິ່ງໃດກໍຕາມທີ່ຮັບໄດ້ ຄວນມອບຄືນໃຫ້ນາງທັງໝົດ ໂດຍບໍ່ເຫຼືອສ່ວນໃດ»។
Verse 3
पितृभिभ्भ्रातृभिश्चापि श्वशुरैरथ देवरै: । पूज्या भूषयितव्याश्न॒ बहुकल्याणमीप्सुभि:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມດີງາມຫຼາຍປະການ ຄວນໃຫ້ບິດາ, ອ້າຍນ້ອງ, ພໍ່ເຖົ້າ (ພໍ່ຜົວ) ແລະ ນ້ອງຜົວ ເຄົາລົບບູຊາ ແລະ ປະດັບປະດາແກ່ເຈົ້າສາວໃໝ່—ດ້ວຍການຕ້ອນຮັບຢ່າງນົບນ້ອມ ແລະ ຂອງຂວັນເປັນເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ ແລະ ເຄື່ອງປະດັບ»។
Verse 4
यदि वै स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् । अप्रमोदात् पुन: पुंस: प्रजनो न प्रवर्धते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າແມ່ຍິງບໍ່ພໍໃຈຜູ້ຊາຍ ແລະ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເຂົາຍິນດີ, ເນື່ອງຈາກຄວາມບໍ່ຍິນດີຮ່ວມກັນນັ້ນ ວົງສານຂອງຜູ້ຊາຍຈະບໍ່ເຈີຣິນ»។
Verse 5
स्त्रियों यत्र च पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ບ່ອນໃດທີ່ແມ່ຍິງຖືກເຄົາລົບບູຊາ ແລະ ໃຫ້ກຽດ, ບ່ອນນັ້ນເທວະດາທັງຫຼາຍຍິນດີ ແລະ ພັກພິງຢູ່ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບ»។
Verse 6
तदा चैतत् कुलं नास्ति यदा शोचन्ति जामय:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໃດທີ່ສະຕຣີໃນວົງຕະກູນຖືກປ່ອຍໃຫ້ໂສກເສົ້າ ເມື່ອນັ້ນວົງຕະກູນນັ້ນກໍເທົ່າກັບສູນສິ້ນ. ເມື່ອລູກສະໄພ້ ແລະ ລູກສາວຖືກທຸກທໍລະມານ ແລະ ຖືກລະເລີຍ ຈົນໂສກເສົ້າຫນັກ ຮາກຖານຂອງຕະກູນກໍພັງທະລາຍ. ແລະ ເຮືອນໃດທີ່ນາງໆສາບແຊ່ງດ້ວຍໃຈທຸກ ເຮືອນນັ້ນຈະກາຍເປັນຮ້າງ ດັ່ງຖືກທໍາລາຍໂດຍກຳຂອງຕົນ. ໂອ ພະຣາຊາແຫ່ງປະຖະພີ! ເຮືອນທີ່ຂາດສິຣີ ແລະ ມົງຄຸນ ບໍ່ສົດໃສດ້ວຍກຽດສັກ ແລະ ບໍ່ເຕີບໃຫຍ່»។
Verse 7
जामीश पप्तानि गेहानि निकृत्तानीव कृत्यया । नैव भान्ति न वर्धन्ते श्रिया हीनानि पार्थिव
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອສະຕຣີໃນຄອບຄົວ—ລູກສາວ ແລະ ລູກສະໄພ້—ຖືກທຸກທໍລະມານຈົນຕ້ອງໂສກເສົ້າ ວົງຕະກູນນັ້ນກໍມຸ່ງໄປສູ່ຄວາມພິນາດ. ເຮືອນໃດທີ່ນາງໆສາບແຊ່ງໃນຄວາມຫມົດຫວັງ ຈະກາຍເປັນຮ້າງ ດັ່ງຖືກຕັດລົງໂດຍພິທີອັນຮ້າຍ. ໂອ ພະຣາຊາ! ເຮືອນທີ່ຂາດສິຣີບໍ່ສົດໃສດ້ວຍກຽດສັກ ແລະ ບໍ່ເຕີບໃຫຍ່ໃນພະລັງ»។
Verse 8
स्त्रिय: पुंसां परिददे मनुर्जिगमिषुर्दिवम् । अबला: स्वल्पकौपीना: सुहृद: सत्यजिष्णव:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອມະນຸ (Manu) ກໍາລັງຈະເດີນທາງໄປສູ່ສະຫວັນ ທ່ານໄດ້ມອບຝາກສະຕຣີໃຫ້ຢູ່ໃນການດູແລຂອງບຸຣຸດ. ທ່ານປະກາດວ່າ ສະຕຣີມີກາຍອ່ອນໄຫວ ຢູ່ໄດ້ດ້ວຍຂອງນ້ອຍ ເປັນຜູ້ປາດຖະໜາດີໂດຍທໍາມະຊາດ ແລະ ມຸ່ງໝັ້ນຕໍ່ສັດຈະ—ປາດຖະໜາຈະຊະນະໂລກແຫ່ງຄວາມຈິງ. ດັ່ງນັ້ນ ນາງໆສົມຄວນໄດ້ຮັບການເຄົາລົບ. ບຸຣຸດຄວນເຄົາລົບ ແລະ ປົກປ້ອງສະຕຣີ ເພາະຄວາມຜາສຸກຂອງສັງຄົມ ແລະ ການສໍາເລັດແຫ່ງທຳມະ ພຶງພານາງໆ»។
Verse 9
ईर्षवो मानकामाश्च चण्डाश्न सुहृदो5बुधा: । स्त्रियस्तु मानमर्हन्ति ता मानयत मानवा:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ສະຕຣີອາດຈະມີຄວາມອິດສາ ປາດຖະໜາກຽດສັກ ໂກດງ່າຍ ເປັນມິດດີດັ່ງເພື່ອນ ແລະ ມັກຈະມີໃຈຊື່ສຸດງ່າຍ. ແຕ່ສະຕຣີນັ້ນສົມຄວນໄດ້ຮັບການເຄົາລົບ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ມະນຸດທັງຫຼາຍ! ຈົ່ງໃຫ້ກຽດນາງໆ»។
Verse 10
स्त्रीप्रत्ययो हि वै धर्मो रतिभोगाश्ष केवला: । परिचर्या नमस्कारास्तदायत्ता भवन्तु व:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ແທ້ຈິງແລ້ວ ທຳມະມີຮາກຖານຢູ່ທີ່ສະຕຣີ. ຄວາມສຸກໃນຄວາມຮັກ, ການປະຄອງຮັບໃຊ້, ແລະ ການນົບນ້ອມຄາລະວະ—ທັງໝົດນີ້ພຶງພານາງໆ. ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່! ດັ່ງນັ້ນ ຈົ່ງໃຫ້ການເພີດເພີນ, ການດູແລ, ແລະ ການຄາລະວະ ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ວ່າມັນຂຶ້ນກັບສະຕຣີ; ແລະ ຈົ່ງເຄົາລົບນາງໆ ເພາະເປັນຫົວໃຈແຫ່ງຊີວິດອັນຊອບທຳ»។
Verse 11
उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् | प्रीत्यर्थ लोकयात्राया: पश्यत स्त्रीनिबन्धनम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງເບິ່ງພັນທະທີ່ແມ່ຍິງເປັນຕົວແທນໃນຊີວິດໂລກີ—ການໃຫ້ກໍ່ກຳເນີດລູກ, ການລ້ຽງດູແລະປົກປ້ອງເດັກເມື່ອເກີດແລ້ວ, ແລະການຄ້ຳຈຸນໃຫ້ເສັ້ນທາງຂອງເຮືອນເຮົາດຳເນີນຕໍ່ໄປ ເພື່ອຄວາມຮັກແລະຄວາມຕໍ່ເນື່ອງຂອງສັງຄົມ».
Verse 12
विदेहराजदुहिता चात्र श्लोकमगायत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນທີ່ນີ້ ທິດາຂອງກະສັດແຫ່ງວິເທຫະໄດ້ຂັບຮ້ອງຄາຖາໜຶ່ງກ່ຽວກັບໜ້າທີ່ຂອງແມ່ຍິງ. ທິດາຂອງຊະນະກະ ກະສັດແຫ່ງວິເທຫະ ໄດ້ກ່າວໂດຍໃຈຄວາມວ່າ: ສຳລັບແມ່ຍິງ ບໍ່ມີຄວາມຈຳເປັນບັງຄັບໃຫ້ປະກອບພິທີຍັດ, ທຳສຣາດທະ (ບູຊາບັນພະບຸລຸດ), ຫຼືອົດອາຫານ; ທຳມະຂອງນາງຄືການຮັບໃຊ້ສາມີດ້ວຍຄວາມອຸທິດ. ໂດຍຄວາມອຸທິດນັ້ນເອງ ແມ່ຍິງຈຶ່ງໄດ້ຊະນະໃນສະຫວັນ».
Verse 13
नास्ति यज्ञक्रिया काचिन्न श्राद्धं नोपवासकम् | धर्म: स्वभर्तशुश्रूषा तया स्वर्ग जयन्त्युत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ສຳລັບແມ່ຍິງ ບໍ່ມີພິທີຍັດໃດໆທີ່ຈຳເປັນຕ້ອງເຮັດ, ບໍ່ມີສຣາດທະ, ແລະບໍ່ມີການອົດອາຫານທີ່ຖືກບັງຄັບ. ທຳມະຂອງນາງຄືການຮັບໃຊ້ສາມີຂອງຕົນດ້ວຍຄວາມອຸທິດ; ໂດຍສິ່ງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ແມ່ຍິງຈຶ່ງຊະນະສະຫວັນແທ້».
Verse 14
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्राश्न॒ स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्रयमहति
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນວັຍເດັກ ແມ່ຍິງຖືກປົກປ້ອງໂດຍພໍ່; ໃນວັຍໜຸ່ມສາວ ຖືກປົກປ້ອງໂດຍສາມີ; ແລະໃນວັຍເຖົ້າ ຖືກປົກປ້ອງໂດຍລູກຊາຍ. ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ຍິງຈຶ່ງບໍ່ຖືກເຫັນວ່າເໝາະສົມສຳລັບອຳນາດເອກະລາດດ້ວຍຕົນເອງ».
Verse 15
श्रिय एता: स्त्रियो नाम सत्कार्या भूतिमिच्छता । पालिता निगृहीता च श्री: स्त्री भवति भारत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ແມ່ຍິງເຫຼົ່ານີ້ເປັນດັ່ງຮ່າງອັນປະຈັກຂອງສິຣີແຫ່ງຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ. ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ໃດປາດຖະໜາຄວາມຜາສຸກແລະຄວາມເຈຣິນ ຄວນໃຫ້ກຽດແກ່ນາງ. ເມື່ອນາງຖືກປົກປ້ອງ ແລະຖືກຄວບຄຸມຢ່າງຖືກທຳມະພາຍໃນຂອບເຂດອັນຄວນ, ຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຍ່ອມສະຖິດຢູ່ໃນເຮືອນໂດຍຜ່ານແມ່ຍິງນັ້ນ, ໂອ ພາຣະຕະ».
Verse 46
पूज्या लालयितव्याश्ष स्त्रियो नित्यं जनाधिप । नरेश्वर! यदि स्त्रीकी रुचि पूर्ण न की जाय तो वह अपने पतिको प्रसन्न नहीं कर सकती और उस अवस्थामें उस पुरुषकी संतानवृद्धि नहीं हो सकती। इसलिये सदा ही स्त्रियोंका सत्कार और दुलार करना चाहिये
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ປົກຄອງມະນຸດ, ຄວນເຄົາລົບນັບຖືແລະດູແລຜູ້ຍິງດ້ວຍຄວາມອ່ອນໂຍນຢູ່ເສມອ. ຖ້າບໍ່ສົມປະສົງຄວາມປາຖະໜາແລະໃຈມັກຂອງນາງ, ນາງຈະບໍ່ອາດພໍໃຈກັບຜົວໄດ້; ແລະໃນສະພາບນັ້ນ ສາຍຕະກູນຂອງຊາຍຜູ້ນັ້ນຈະບໍ່ເຈີຣິນດ້ວຍລູກຫຼານ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ຜູ້ສືບສາຍພະຣະຕະ, ຄວນສະແດງຄວາມເຄົາລົບແລະຄວາມອ່ອນໂຍນຕໍ່ຜູ້ຍິງຢູ່ເສມອ. ຜູ້ຍິງແທ້ໆແມ່ນລັກຊະມີແຫ່ງເຮືອນ. ຊາຍຜູ້ປາຖະໜາຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຄວນນັບຖືນາງໃຫ້ຖືກຄວນ; ເມື່ອເຂົາບໍລິຫານ ແລະປົກປ້ອງນາງໃນລະບຽບແຫ່ງຄອບຄົວ, ນາງກໍກາຍເປັນຮ່າງອົງຂອງ ສຣີ (ໂຊກລາບ) ເອງ».
Verse 56
अपूजिताश्च यत्रैता: सर्वास्तित्राफला: क्रिया: । जहाँ स्त्रियोंका आदर-सत्कार होता है वहाँ देवतालोग प्रसन्नतापूर्वक निवास करते हैं तथा जहाँ इनका अनादर होता है वहाँकी सारी क्रियाएँ निष्फल हो जाती हैं
ພີດສະມະສອນວ່າ: ການນັບຖືຜູ້ຍິງແມ່ນເກນຕັດສິນອັນສຳຄັນຂອງທຳມະ. ບ່ອນໃດທີ່ຜູ້ຍິງໄດ້ຮັບການເຄົາລົບແລະການສັກກາລະຢ່າງຖືກຄວນ, ອຳນາດເທວະທັງຫຼາຍຍິນດີມາສະຖິດ; ແຕ່ບ່ອນໃດທີ່ນາງຖືກຫມິ່ນປະມາດ, ພິທີກຳ ໜ້າທີ່ ແລະການງານທຸກຢ່າງກໍກາຍເປັນໄຮ້ຜົນ.
Verse 113
सम्मान्यमानाश्ैता हि सर्वकार्याण्यवाप्स्यथ । 'संतानकी उत्पत्ति
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າເຈົ້ານັບຖືຜູ້ຍິງເຫຼົ່ານີ້, ເຈົ້າຈະບັນລຸຄວາມສຳເລັດໃນການງານທຸກຢ່າງ. ຈົ່ງຮູ້ວ່າ ການໃຫ້ກຳເນີດລູກ, ການລ້ຽງດູແລະປົກປ້ອງເດັກທີ່ເກີດແລ້ວ, ແລະການດຳເນີນຊີວິດຄອບຄົວແລະສັງຄົມໃຫ້ຮາບລື່ນດ້ວຍຄວາມພໍໃຈ—ທັງໝົດນີ້ພຶ່ງພາຜູ້ຍິງ. ດັ່ງນັ້ນ ຖ້າເຈົ້າໃຫ້ກຽດຜູ້ຍິງຢ່າງຖືກຄວນ, ເປົ້າໝາຍແລະໜ້າທີ່ທັງປວງຂອງເຈົ້າຈະສຳເລັດ».
Frequently Asked Questions
How dharma discourse distinguishes types of sons—by birth, appointment, abandonment, adoption/foundling recognition—and how these distinctions regulate lineage attribution and social-ritual standing.
If a child of unknown parentage is accepted and maintained by a same-varṇa household/community, saṃskāra is to be performed as for one’s own, aligned to the receiving group’s gotra/varṇa rules as stated in the chapter.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the closure functions as a normative seal by appealing to Dharmaśāstra visibility/consensus (dharmashāstreṣu… niścayaḥ), indicating the chapter’s role as procedural clarification.