Prakarana 2
This Sopāna is the ‘Vana-sādhanā’ step: the soul leaves the social city (rājya, maryādā) and enters the inner forest where desire, fear, and deception appear unclothed. The wilderness becomes a crucible in which bhakti is tested (through temptation and violence), clarified (through satsang with sages), and stabilized (through philosophical upadeśa on māyā, jñāna, and bhakti). The forest is thus not geography but antahkaraṇa—where the jīva learns to take sole refuge in Rāma’s pāda-sevā.
ಮಾನಸದಲ್ಲಿನ ಅರಣ್ಯ ಕಾಂಡವು ಶಾಂತ-ರಸದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ದಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಾತ್ಸಲ್ಯ-ಭಾವವಾಗಿ ಪಕ್ವಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸ-ಅಧರ್ಮ ಉಕ್ಕಿಬಂದಾಗ ರೌದ್ರ ಮತ್ತು ಬೀಭತ್ಸ ರಸಗಳು ಅದನ್ನು ಮರುಮರು ಚುಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತುಲಸಿದಾಸರು ಮಾನಸದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ: (1) ಭಕ್ತ-ಮುನಿ (ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ) ವಿರಹ-ತವಕದಲ್ಲಿ ದಹಿಸಿ, ಸ್ವಯಂ-ನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ; (2) ರಾಮನು ಕೇವಲ ದರ್ಶನವಲ್ಲದೆ, ಅಂತರಂಗದ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿ—ಗ್ರಂಥದ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಿರ್ಗುಣ–ಸಗುಣ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; (3) ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಲೀಲೆಯನ್ನು ಧರ್ಮ-ರಕ್ಷಣೆಯತ್ತ ತಿರುಗಿಸಿ (ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ) ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; (4) ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಮಾಯೆ, ಅವಿದ್ಯೆ/ವಿದ್ಯೆ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಸಾಧನೆ ಕುರಿತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಉಪದೇಶ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಾನಸದ ಮುದ್ರಾವಾಕ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ: ಭಕ್ತಿ ಸ್ವತಂತ್ರ; ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನೂ ಅದು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಪ್ರಲೋಭನ ಮತ್ತು ಖರ-ದೂಷಣ ಯುದ್ಧವು ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ: ವೈರಾಗ್ಯವು ಪಲಾಯನವಲ್ಲ; ಅರಣ್ಯದ ಕೋಲಾಹಲದ ಮಧ್ಯೆಯೂ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಅದರ ಸಾರ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 10.1-12
मुनि अगस्ति कर सिष्य सुजाना।नाम सुतीछन रति भगवाना।।
मन क्रम बचन राम पद सेवक।सपनेहुँ आन भरोस न देवक।।
प्रभु आगवनु श्रवन सुनि पावा।करत मनोरथ आतुर धावा।।
हे बिधि दीनबंधु रघुराया।मो से सठ पर करिहहिं दाया।।
सहित अनुज मोहि राम गोसाई।मिलिहहिं निज सेवक की नाई।।
मोरे जियँ भरोस दृढ़ नाहीं।भगति बिरति न ग्यान मन माहीं।।
नहिं सतसंग जोग जप जागा।नहिं दृढ़ चरन कमल अनुरागा।।
एक बानि करुनानिधान की।सो प्रिय जाकें गति न आन की।।
होइहैं सुफल आजु मम लोचन।देखि बदन पंकज भव मोचन।।
निर्भर प्रेम मगन मुनि ग्यानी।कहि न जाइ सो दसा भवानी।।
दिसि अरु बिदिसि पंथ नहिं सूझा।को मैं चलेउँ कहाँ नहिं बूझा।।
कबहुँक फिरि पाछें पुनि जाई।कबहुँक नृत्य करइ गुन गाई।।
अबिरल प्रेम भगति मुनि पाई।प्रभु देखैं तरु ओट लुकाई।।
अतिसय प्रीति देखि रघुबीरा।प्रगटे हृदयँ हरन भव भीरा।।
मुनि मग माझ अचल होइ बैसा।पुलक सरीर पनस फल जैसा।।
तब रघुनाथ निकट चलि आए।देखि दसा निज जन मन भाए।।
मुनिहि राम बहु भाँति जगावा।जाग न ध्यानजनित सुख पावा।।
भूप रूप तब राम दुरावा।हृदयँ चतुर्भुज रूप देखावा।।
मुनि अकुलाइ उठा तब कैसें।बिकल हीन मनि फनि बर जैसें।।
आगें देखि राम तन स्यामा।सीता अनुज सहित सुख धामा।।
परेउ लकुट इव चरनन्हि लागी।प्रेम मगन मुनिबर बड़भागी।।
भुज बिसाल गहि लिए उठाई।परम प्रीति राखे उर लाई।।
मुनिहि मिलत अस सोह कृपाला।कनक तरुहि जनु भेंट तमाला।।
राम बदनु बिलोक मुनि ठाढ़ा।मानहुँ चित्र माझ लिखि काढ़ा।।
muni agasti kara śiṣya sujānā |nāma sutīchana rati bhagavānā ||
man krama bacana rāma pada sevaka |sapanehũ āna bharosa na devaka ||
prabhu āgavanu śravan suni pāvā |karata manoratha ātura dhāvā ||
he bidhi dīna-bandhu raghurāyā |mo se saṭha para karihahã dāyā ||
sahita anuj mohi rāma gosāī |milihahĩ nija sevaka kī nāī ||
more jiyã bharosa dṛṛha nāhī̃ |bhagati birati na gyāna mana māhī̃ ||
nahĩ satasaṅga joga japa jāgā |nahĩ dṛṛha carana kamala anurāgā ||
eka bāni karunānidhāna kī |so priya jākẽ gati na āna kī ||
hoihaĩ suphala āju mama locana |dekhi badana paṅkaja bhava mocana ||
nirbhara prema magana muni gyānī |kahi na jāi so dasā bhavānī ||
disi aru bidisi pantha nahĩ sūjhā |ko maĩ caleũ kahā̃ nahĩ būjhā ||
kabahũka phiri pāchẽ puni jāī |kabahũka nṛtya karai guna gāī ||
abirala prema bhagati muni pāī |prabhu dekhaĩ taru oṭa lukāī ||
atisaya prīti dekhi raghubīrā |pragaṭe hṛdayã harana bhava bhīrā ||
muni maga mājha acala hoi baisā |pulaka sarīra panasa phala jaisā ||
taba raghunātha nikaṭa cali āe |dekhi dasā nija jana mana bhāe ||
munihi rāma bahu bhā̃ti jagāvā |jāga na dhyānajanita sukha pāvā ||
bhūpa rūpa taba rāma durāvā |hṛdayã caturbhuja rūpa dekhāvā ||
muni akulāi uṭhā taba kaisẽ |bikala hīna mani phani bara jaisẽ ||
āgẽ dekhi rāma tana syāmā |sītā anuja sahita sukha dhāmā ||
pareu lakuṭa iva carananhi lāgī |prema magana munibara baṛabhāgī ||
bhuja bisāla gahi lie uṭhāī |parama prīti rākhe ura lāī ||
munihi milata asa soha kṛpālā |kanaka taruhi janu bhẽṭa tamālā ||
rāma badanu biloka muni ṭhāṛhā |mānahũ citra mājha likhi kāṛhā ||
ಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾನಾದ ಶಿಷ್ಯನಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೆಸರು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಮನಸ್ಸು, ಕೃತಿ, ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದನು; ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಬೇರೊಂದು ದೇವರನ್ನು ನಂಬಿದವನಲ್ಲ. ಪ್ರಭು ಬರುತ್ತಿರುವ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದೊಡನೆ, ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆತುರದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಹೇ ವಿಧಿಯೇ, ದೀನರ ಬಂಧುವಾದ ರಘುರಾಯ, ಈ ದುಃಖಿತನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರುವನೋ? ರಾಮ ಗೋಸಾಯಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು, ತಮ್ಮ ಸೇವಕನಂತೆ ಭೇಟಿಯಾಗುವರೋ? ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ; ಭಕ್ತಿ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಜ್ಞಾನಗಳಿಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ. ಸತ್ಸಂಗವಿಲ್ಲ, ಯೋಗವಿಲ್ಲ, ಜಪವಿಲ್ಲ, ಜಾಗರಣೆಯಿಲ್ಲ; ಪದ್ಮದ ಚರಣಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಢವಾದ ಅನುರಾಗವಿಲ್ಲ. ಕರುಣಾನಿಧಿಯಾದ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ವಾಕ್ಯವಿದೆ: ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಫಲಪ್ರದವಾಗುವವು, ಭವಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವವನ ಮುಖಕಮಲವನ್ನು ನೋಡಿ. ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮುನಿ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮುಳುಗಿದನು; ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಭವಾನಿ, ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಿಕ್ಕು ವಿದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನಾನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮುನಿಗೆ ತಡೆಯದ ಪ್ರೇಮ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು; ಪ್ರಭು ಮರದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಘುಬೀರ, ಭವಭಯವನ್ನು ಹರಿಸುವವನು, ಮುನಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಮುನಿ ದಾರಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಅಚಲನಾಗಿ ಕುಳಿತನು, ದೇಹದ ರೋಮಾಂಕಿತವಾಗಿ ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣಿನಂತಾದನು. ಆಗ ರಘುನಾಥ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ತನ್ನ ಭಕ್ತನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ರಾಮ ಮುನಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿದನು; ಆತ ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚತ್ತನಿಲ್ಲ. ಆಗ ರಾಮ ತನ್ನ ರಾಜರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿದನು; ಮುನಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆಗ ಮುನಿ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಎದ್ದನು, ತನ್ನ ಮಣಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸರ್ಪದಂತೆ. ಮುಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡನು, ಶ್ಯಾಮ ದೇಹವುಳ್ಳವನು, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸುಖಧಾಮನಾಗಿದ್ದವನು. ಲಾಠಿಯಂತೆ ಬಿದ್ದು ಚರಣಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡನು; ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮುನಿವರ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ. ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎತ್ತಿದನು; ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎದೆಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ಮುನಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಆಲಿಂಗಿಸುವ ಕೃಪಾಳು, ಬಂಗಾರದ ಮರವನ್ನು ತಮಾಲ ಮರ ಆಲಿಂಗಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣಲಾಯಿತು. ಮುನಿ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಂತನು, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದು ತೆಗೆದ ರೇಖಾಚಿತ್ರದಂತೆ.
ದೋಹಾ 10
तब मुनि हृदयँ धीर धीर गहि पद बारहिं बार।निज आश्रम प्रभु आनि करि पूजा बिबिध प्रकार।।10।।
taba muni hṛdayã dhīra-dhīra gahi pada bārahĩ-bāra |nija āśrama prabhu āni kari pūjā bibidha prakāra ||10||
ಆಗ ಮುನಿ ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಪ್ರಭುವನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಂದು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 11.1-14
कह मुनि प्रभु सुनु बिनती मोरी।अस्तुति करौं कवन बिधि तोरी।।
महिमा अमित मोरि मति थोरी।रबि सन्मुख खद्योत अँजोरी।।
श्याम तामरस दाम शरीरं।जटा मुकुट परिधन मुनिचीरं।पाणि चाप शर कटि तूणीरं।नौमि निरंतर श्रीरघुवीरं।।
मोह विपिन घन दहन कृशानुः।संत सरोरुह कानन भानुः।निशिचर करि वरूथ मृगराजः।त्रातु सदा नो भव खग बाजः।।
अरुण नयन राजीव सुवेशं।सीता नयन चकोर निशेशं।हर हृदि मानस बाल मरालं।नौमि राम उर बाहु विशालं।।
संशय सर्प ग्रसन उरगादः।शमन सुकर्कश तर्क विषादः।भव भंजन रंजन सुर यूथः।त्रातु सदा नो कृपा वरूथः।।
निर्गुण सगुण विषम सम रूपं।ज्ञान गिरा गोतीतमनूपं।अमलमखिलमनवद्यमपारं।नौमि राम भंजन महि भारं।।
भक्त कल्पपादप आरामः।तर्जन क्रोध लोभ मद कामः।अति नागर भव सागर सेतुः।त्रातु सदा दिनकर कुल केतुः।।
अतुलित भुज प्रताप बल धामः।कलि मल विपुल विभंजन नामः।धर्म वर्म नर्मद गुण ग्रामः।संतत शं तनोतु मम रामः।।
जदपि बिरज ब्यापक अबिनासी।सब के हृदयँ निरंतर बासी।।
तदपि अनुज श्री सहित खरारी।बसतु मनसि मम काननचारी।।
जे जानहिं ते जानहुँ स्वामी।सगुन अगुन उर अंतरजामी।।
जो कोसल पति राजिव नयना।करउ सो राम हृदय मम अयना।।
अस अभिमान जाइ जनि भोरे।मैं सेवक रघुपति पति मोरे।।
सुनि मुनि बचन राम मन भाए।बहुरि हरषि मुनिबर उर लाए।।
परम प्रसन्न जानु मुनि मोही।जो बर मागहु देउ सो तोही।।
मुनि कह मै बर कबहुँ न जाचा।समुझि न परइ झूठ का साचा।।
तुम्हहि नीक लागै रघुराई।सो मोहि देहु दास सुखदाई।।
अबिरल भगति बिरति बिग्याना।होहु सकल गुन ग्यान निधाना।।
प्रभु जो दीन्ह सो बरु मैं पावा।अब सो देहु मोहि जो भावा।।
kaha muni prabhu sunu binatī morī |astuti karaũ kavan bidhi torī ||
mahimā amita mori mati thorī |rabi sanmukha khadyota ãjorī ||
śyāma tāmarasa-dāma śarīraṃ |jaṭā-mukuṭa paridhana muni-cīraṃ ||
pāṇi cāpa śara kaṭi tūṇīraṃ |naumi nirantara śrī-raghuvīraṃ ||
moha vipina ghana dahana kṛśānuḥ |saṃta saroruha kānana bhānuḥ ||
niśicara kari varūtha mṛgarājaḥ |trātu sadā no bhava khaga bājaḥ ||
aruṇa nayana rājīva suveśaṃ |sītā nayana cakora niśeśaṃ ||
hara hṛdi mānasa bāla marālaṃ |naumi rāma ura bāhu viśālaṃ ||
saṃśaya sarpa grasana uragādaḥ |śamana sukarkaśa tarka viṣādaḥ ||
bhava bhaṃjana raṃjana sura yūthaḥ |trātu sadā no kṛpā varūthaḥ ||
nirguṇa saguṇa viṣama sama rūpaṃ |jñāna girā gotītamanūpaṃ ||
amalamakhilamanavadyamapāraṃ |naumi rāma bhaṃjana mahi bhāraṃ ||
bhakta kalpapādapa ārāmaḥ |tarjana krodha lobha mada kāmaḥ ||
ati nāgara bhava sāgara setuḥ |trātu sadā dinakara kula ketuḥ ||
atulita bhuja pratāpa bala dhāmaḥ |kali mala vipula vibhaṃjana nāmaḥ ||
dharma varma narmada guṇa grāmaḥ |saṃtata śaṃ tanotu mama rāmaḥ ||
jadapi viraja byāpaka abināsī |saba ke hṛdayã niraṃtara bāsī ||
tadapi anuj-śrī sahita kharārī |basatu manasi mama kānana-cārī ||
je jānahĩ te jānahũ svāmī |saguna aguna ura aṃtarajāmī ||
jo kosala pati rājiva nayanā |karau so rāma hṛdaya mama ayanā ||
asa abhimāna jāi jani bhore |maĩ sevaka raghupati pati more ||
suni muni bacana rāma mana bhāe |bahuri haraṣi munibara ura lāe ||
parama prasanna jānu muni mohī |jo bara māgahu deu so tohī ||
muni kaha mai bara kabahũ na jācā |samujhi na parai jhūṭha kā sācā ||
tumhahi nīka lāgai raghurāī |so mohi dehu dāsa sukhadāī ||
abirala bhagati birati bigyānā |hohu sakala guna gyāna nidhānā ||
prabhu jo dīnh so baru maĩ pāvā |aba so dehu mohi jo bhāvā ||
ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನ ವಿನಂತಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಿ? ನಿನ್ನ ಮಹಿಮೆಯು ಅಮಿತವಾದದ್ದು, ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವಲ್ಪವಿದೆ, ಸೂರ್ಯನ ಎದುರಿಗೆ ಮಿಣಕಾಯಿಯ ಪ್ರಕಾಶದಂತೆ. ನೀಲಕಮಲದ ಹಾರದಂತೆ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ ಶರೀರವುಳ್ಳವನು, ಜಟಾಜೂಟವೇ ಕಿರೀಟ, ಮುನಿಯ ತೊಗಲೇ ವಸ್ತ್ರವು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣ, ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಬತ್ತಳಿಕೆ: ಶ್ರೀ ರಘುವೀರನನ್ನು ನಿರಂತರ ನಮಿಸುವೆ. ಮೋಹದ ದಟ್ಟ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂತರ ಕಮಲವನದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆನೆಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸಿಂಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಭವದ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಬೇಡಿಗೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ: ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಕೆಂಪು ಕಮಲದಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸುಂದರ ವೇಷವುಳ್ಳವನು; ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಚಂದ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶಿವನ ಹೃದಯದ ಮಾನಸ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸಿಹಿಹಂಸೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ: ವಿಶಾಲ ಎದೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಭುಜಗಳ ರಾಮನನ್ನು ನಮಿಸುವೆ. ಸಂಶಯದ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ನುಂಗುವ ಗರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಠಿಣ ತರ್ಕ ಮತ್ತು ವಿಷಾದವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವವನು, ಭವಚಕ್ರವನ್ನು ಭಗ್ನಗೊಳಿಸುವವನು, ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವವನು, ಕರುಣೆಯ ಸೈನ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ: ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಗುಣ, ವಿಷಮ ಮತ್ತು ಸಮ ರೂಪದವನು, ಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಮೀರಿದವನು, ಅನುಪಮನು, ನಿರ್ಮಲ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಅಪಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ: ಭೂಮಿಯ ಭಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ರಾಮನನ್ನು ನಮಿಸುವೆ. ಭಕ್ತರ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮದ ಮತ್ತು ಕಾಮವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವವನು, ಅತ್ಯಂತ ಕೃಪಾಳು, ಭವಸಾಗರದ ಸೇತುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಧ್ವಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ: ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಅತುಲನೀಯ ಭುಜಾಬಲವುಳ್ಳವನು, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬಲದ ಧಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಲಿಯುಗದ ಬಹು ಮಲಿನತೆಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ನಾಮವುಳ್ಳವನು. ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಾಕವಚ, ಆನಂದದ ನದಿ, ಗುಣಗಳ ಸಮೂಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ: ನನ್ನ ರಾಮನು ನನಗೆ ಸದಾ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವರ್ಧಿಸಲಿ. ಆತ್ಮವು ರಜೋಗುಣರಹಿತ, ವ್ಯಾಪಕ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕ್ಷರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಕಾನನಚಾರಿ, ತಮ್ಮ ಸಹಿತ ಸೀತೆಯೊಡಗೂಡಿ ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲಿ. ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ, ಹೃದಯದ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿ. ಕೋಸಲದ ಅಧಿಪತಿ, ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತನ್ನ ಆಲಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ. ಈ ಅಭಿಮಾನವು ಎಂದಿಗೂ ತಪ್ಪಿಯೂ ಬಿಡಲಿ: ನಾನು ಸೇವಕ, ರಘುಪತಿಯೇ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂಬುದು. ಮುನಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಮೆಚ್ಚಿತು, ಮತ್ತೆ ಆನಂದದಿಂದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಮುನಿಯೇ, ನನ್ನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ನೀನು ಯಾವ ವರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ನೀಡುವೆ. ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ವರವನ್ನು ಯಾಚಿಸಿಲ್ಲ, ಸುಳ್ಳು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಯಾವುದೆಂದು ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಘುರಾಯ, ನಿನಗೆ ಯಾವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೋ, ದಾಸರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ನೀಡು. ಅಖಂಡ ಭಕ್ತಿ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಭಂಡಾರವಾಗು, ಸಕಲ ಗುಣ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ನಿಧಾನವಾಗು. ಪ್ರಭುವೇ, ನೀನು ನೀಡಿದ ವರವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನನಗೆ ಯಾವುದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ನನಗೆ ನೀಡು.
ದೋಹಾ 11
अनुज जानकी सहित प्रभु चाप बान धर राम।मम हिय गगन इंदु इव बसहु सदा निहकाम।।11।।
anuja jānakī sahita prabhu cāpa-bāna dhara rāma |mama hiya gagana indu iva basahu sadā nihakāma ||11||
ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಯೊಂದಿಗೆ, ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪ್ರಭುವಾ ರಾಮ, ಆಸೆಯಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರಿ.
ಚೌಪಾಯಿ 12.1-7
एवमस्तु करि रमानिवासा।हरषि चले कुभंज रिषि पासा।।
बहुत दिवस गुर दरसन पाएँ।भए मोहि एहिं आश्रम आएँ।।
अब प्रभु संग जाउँ गुर पाहीं।तुम्ह कहँ नाथ निहोरा नाहीं।।
देखि कृपानिधि मुनि चतुराई।लिए संग बिहसै द्वौ भाई।।
पंथ कहत निज भगति अनूपा।मुनि आश्रम पहुँचे सुरभूपा।।
तुरत सुतीछन गुर पहिं गयऊ।करि दंडवत कहत अस भयऊ।।
नाथ कौसलाधीस कुमारा।आए मिलन जगत आधारा।।
राम अनुज समेत बैदेही।निसि दिनु देव जपत हहु जेही।।
सुनत अगस्ति तुरत उठि धाए।हरि बिलोकि लोचन जल छाए।।
मुनि पद कमल परे द्वौ भाई।रिषि अति प्रीति लिए उर लाई।।
सादर कुसल पूछि मुनि ग्यानी।आसन बर बैठारे आनी।।
पुनि करि बहु प्रकार प्रभु पूजा।मोहि सम भाग्यवंत नहिं दूजा।।
जहँ लगि रहे अपर मुनि बृंदा।हरषे सब बिलोकि सुखकंदा।।
evam astu kari ramā-nivāsā |haraṣi cale kumbhaja ṛṣi pāsā ||
bahuta divasa guru darasana pāeṁ |bhae mohi ehiṁ āśrama āeṁ ||
aba prabhu saṅga jāuṁ guru pāhīṁ |tumha kahaṁ nātha nihorā nāhīṁ ||
dekhi kṛpā-nidhi muni caturāī |liye saṅga bihasai dvau bhāī ||
pantha kahata nija bhagati anūpā |muni-āśrama pahuṁce sura-bhūpā ||
turata sutīchana guru pahiṁ gayau |kari daṇḍavat kahata asa bhayau ||
nātha kausalādhīsa kumārā |āe milana jagata ādhārā ||
rāma anuj sameta baidehī |nisi dinu deva japata hahu jehī ||
sunata agasti turata uṭhi dhāe |hari biloki locana jala chāe ||
muni pada-kamala pare dvau bhāī |ṛṣi ati prīti liye ura lāī ||
sādara kusala pūchi muni gyānī |āsana bara baiṭhāre ānī ||
puni kari bahu prakāra prabhu pūjā |mohi sama bhāgyavaṁta nahiṁ dūjā ||
jahaṁ lagi rahe apara muni bṛṁdā |haraṣe saba biloki sukha-kaṁdā ||
ಹೀಗೆ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ನಿವಾಸನನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಆನಂದದಿಂದ ಕುಂಭಜ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಬಹು ದಿನಗಳಾದವು ಗುರುವಿನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು. ಈಗ ನಾನು ಪ್ರಭು, ನಿಮ್ನೊಂದಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು; ನಿಮಗೆ, ಸ್ವಾಮಿ, ಯಾವ ಬಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕೃಪೆಯ ಭಂಡಾರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮುನಿಯ ಚತುರತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡರು, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ನಗುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನುಪಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನು ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ತಕ್ಷಣ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣನು ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು, ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಸ್ವಾಮಿ, ಕೋಸಲಾಧೀಶನ ಕುಮಾರನು, ಜಗತ್ತಿನ ಆಧಾರನು, ನಿಮ್ಮನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ: ರಾಮ, ತಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ವೈದೇಹಿಯ ಸಮೇತ, ಅವನನ್ನು ನೀವು, ದೇವರೇ, ರಾತ್ರಿ ಹಗಲು ಜಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ಓಡಿದನು, ಹರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿತು. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ಮುನಿಯ ಪಾದಕಮಲಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದರು, ಋಷಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮುನಿಯು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದನು. ನಂತರ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಬಹು ವಿಧಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ನನ್ನಂತೆ ಭಾಗ್ಯವಂತನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ ಎಂದನು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ಮುನಿಗಳ ಸಮೂಹವೆಲ್ಲಾ ಸುಖಕಂದನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 12
मुनि समूह महँ बैठे सन्मुख सब की ओर।सरद इंदु तन चितवत मानहुँ निकर चकोर।।12।।
muni samūha mahaṁ baiṭhe sanmukha saba kī ora |sarada indu tana citavata mānahuṁ nikara cakora ||12||
ಮುನಿಗಳ ಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲರ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಅವರು ಕುಳಿತರು, ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಂಡು ಶರದೃತು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಅವರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 13.1-9
तब रघुबीर कहा मुनि पाहीं।तुम्ह सन प्रभु दुराव कछु नाही।।
तुम्ह जानहु जेहि कारन आयउँ।ताते तात न कहि समुझायउँ।।
अब सो मंत्र देहु प्रभु मोही।जेहि प्रकार मारौं मुनिद्रोही।।
मुनि मुसकाने सुनि प्रभु बानी।पूछेहु नाथ मोहि का जानी।।
तुम्हरेइँ भजन प्रभाव अघारी।जानउँ महिमा कछुक तुम्हारी।।
ऊमरि तरु बिसाल तव माया।फल ब्रह्मांड अनेक निकाया।।
जीव चराचर जंतु समाना।भीतर बसहि न जानहिं आना।।
ते फल भच्छक कठिन कराला।तव भयँ डरत सदा सोउ काला।।
ते तुम्ह सकल लोकपति साईं।पूँछेहु मोहि मनुज की नाईं।।
यह बर मागउँ कृपानिकेता।बसहु हृदयँ श्री अनुज समेता।।
अबिरल भगति बिरति सतसंगा।चरन सरोरुह प्रीति अभंगा।।
जद्यपि ब्रह्म अखंड अनंता।अनुभव गम्य भजहिं जेहि संता।।
अस तव रूप बखानउँ जानउँ।फिरि फिरि सगुन ब्रह्म रति मानउँ।।
संतत दासन्ह देहु बड़ाई।तातें मोहि पूँछेहु रघुराई।।
है प्रभु परम मनोहर ठाऊँ।पावन पंचबटी तेहि नाऊँ।।
दंडक बन पुनीत प्रभु करहू।उग्र साप मुनिबर कर हरहू।।
बास करहु तहँ रघुकुल राया।कीजे सकल मुनिन्ह पर दाया।।
चले राम मुनि आयसु पाई।तुरतहिं पंचबटी निअराई।।
taba raghubīra kahā muni pāhīṁ |tumha sana prabhu durāva kachu nāhīṁ ||
tumha jānahu jehi kārana āyuṁ |tāte tāta na kahi samujhāyuṁ ||
aba so maṁtra dehu prabhu mohī |jehi prakāra mārauṁ muni-drohī ||
muni musakāne suni prabhu bānī |pūchehu nātha mohi kā jānī ||
tumhareiṁ bhajana prabhāva aghārī |jānaüṁ mahimā kachuka tumhārī ||
ūmari taru bisāla tava māyā |phala brahmāṁḍa aneka nikāyā ||
jīva carācara jaṁtu samānā |bhitara basahi na jānahiṁ ānā ||
te phala bhacchaka kaṭhina karālā |tava bhayaṁ ḍarata sadā soü kālā ||
te tumha sakala lokapati sāīṁ |pūṁchehu mohi manuja kī nāīṁ ||
yaha bara māgaüṁ kṛpā-niketā |basahu hṛdayaṁ śrī anuj sametā ||
abirala bhagati birati satasaṅgā |carana saroruha prīti abhaṅgā ||
jadyapi brahma akhaṁḍa anaṁtā |anubhava-gamya bhajahiṁ jehi saṁtā ||
asa tava rūpa bakhānaüṁ jānaüṁ |phiri phiri saguna brahma rati mānaüṁ ||
saṁtata dāsanha dehu baṛāī |tāte mohi pūṁchehu raghurāī ||
hai prabhu parama manohara ṭhāūṁ |pāvana paṁcabāṭī tehi nāūṁ ||
daṁḍaka bana punīta prabhu karahū |ugra sāpa muni-bara kara harahū ||
bāsa karahu tahaṁ raghukula rāyā |kīje sakala muninha para dāyā ||
cale rāma muni āyasu pāī |turatahiṁ paṁcabāṭī niarāī ||
ಆಗ ರಘುವೀರ ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ಸ್ವಾಮಿ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವುದೂ ಗುಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೀವು ಬಲ್ಲಿರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಾತ, ನಾನು ವಿವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಸ್ವಾಮಿ, ಮುನಿಗಳ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಿ. ಪ್ರಭುವಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿ ಮುಸ್ಕರಿಸಿದರು: ಸ್ವಾಮಿ, ನಾನು ಏನು ಬಲ್ಲೆ ಎಂದು ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀರಿ? ನಿಮ್ಮ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಾತ್ರ, ಪಾಪನಾಶಕ, ನಿಮ್ಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಮಾಯೆಯು ಬೃಹತ್ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷ, ಅದರ ಫಲಗಳು ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಸಮೂಹ. ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಆ ಫಲದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಕೀಟಗಳಂತಿದ್ದು, ಬೇರೆಯನ್ನೇನೂ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಫಲಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವವನು ಕಠಿಣ ಭಯಂಕರ ಕಾಲ, ಆದರೂ ಆ ಕಾಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಭಯದಿಂದ ಸದಾ ನಡುಕುತ್ತದೆ. ನೀವು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗಿರುವವರು, ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀರಿ. ಕೃಪಾನಿಕೇತನ, ಇದೇ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ: ಶ್ರೀದೇವಿ ಮತ್ತು ಅನುಜನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ. ಅಖಂಡ ಭಕ್ತಿ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಸತ್ಸಂಗ, ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಚರಣ ಕಮಲಗಳ ಬಗೆಗೆ ಅಭಂಗ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಕೊಡಿ. ನೀವು ಅಖಂಡ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದ್ದು, ಅನುಭವದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಸಂತರು ಭಜಿಸುವ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೂ, ನಿಮ್ಮ ರೂಪವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಸದಾ ದಾಸರಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಡುತ್ತೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದವೇ, ರಘುರಾಜ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದಿರಿ. ಸ್ವಾಮಿ, ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಿದೆ; ಅದರ ಹೆಸರು ಪಂಚವಟೀ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಸ್ವಾಮಿ, ಮುನಿವರರ ಕೈಯಿಂದ ಬಂದ ಉಗ್ರ ಶಾಪವನ್ನು ತೆಗೆಯಿರಿ. ರಘುಕುಲದ ರಾಜ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರಿಸಿ. ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ರಾಮ ಹೊರಟರು, ತಕ್ಷಣವೇ ಪಂಚವಟೀಯ ಸಮೀಪ ಬಂದರು.
ದೋಹಾ 13
गीधराज सैं भैंट भइ बहु बिधि प्रीति बढ़ाइ।गोदावरी निकट प्रभु रहे परन गृह छाइ।।13।।
gīdha-rāja saiṁ bhaiṁṭa bhai bahu bidhi prīti baṛhāi |godāvarī nikaṭa prabhu rahe parana gṛha chāi ||13||
ಗಿಡುಗಗಳ ರಾಜನನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡಿ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಗೋದಾವರಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮೇಯ್ದ ಕುಟೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 14.1-4
जब ते राम कीन्ह तहँ बासा।सुखी भए मुनि बीती त्रासा।।
गिरि बन नदीं ताल छबि छाए।दिन दिन प्रति अति हौहिं सुहाए।।
खग मृग बृंद अनंदित रहहीं।मधुप मधुर गंजत छबि लहहीं।।
सो बन बरनि न सक अहिराजा।जहाँ प्रगट रघुबीर बिराजा।।
एक बार प्रभु सुख आसीना।लछिमन बचन कहे छलहीना।।
सुर नर मुनि सचराचर साईं।मैं पूछउँ निज प्रभु की नाई।।
मोहि समुझाइ कहहु सोइ देवा।सब तजि करौं चरन रज सेवा।।
कहहु ग्यान बिराग अरु माया।कहहु सो भगति करहु जेहिं दाया।।
jaba te rāma kīnh tahaṁ bāsā |sukhī bhae muni bītī trāsā ||
giri bana nadīṁ tāla chabi chāe |dina dina prati ati hohiṁ suhāe ||
khaga mṛga bṛṁda anaṁdita rahahīṁ |madhupa madhura gaṁjata chabi lahahīṁ ||
so bana barani na saka ahi-rājā |jahāṁ pragaṭa raghubīra birājā ||
eka bāra prabhu sukha āsīnā |lachimana bacana kahe chalahīnā ||
sura nara muni sacarācara sāīṁ |maiṁ pūchauṁ nija prabhu kī nāīṁ ||
mohi samujhāi kahahu soi devā |saba taji karauṁ carana raja sevā ||
kahahu gyāna birāga aru māyā |kahahu so bhagati karahu jehiṁ dāyā ||
ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದ ಕಾಲದಿಂದ, ಮುನಿಗಳು ಸುಖಿಗಳಾದರು, ಅವರ ಭಯ ಕಳೆಯಿತು. ಪರ್ವತ, ಕಾಡು, ನದಿ, ಸರೋವರಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಹರಡಿತು, ದಿನದಿನಕ್ಕೂ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಂಡು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಮಂದ ಆನಂದದಿಂದ ಇದ್ದವು, ಜೇನುಹುಳಗಳು ಇಂಪಾಗಿ ಗುಣಿಯುತ್ತ ಸೊಬಗನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು. ಆ ಕಾಡನ್ನು ನಾಗರಾಜನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದು, ಅಲ್ಲಿ ರಘುವೀರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ಒಮ್ಮೆ ಪ್ರಭು ಸುಖದಿಂದ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೋಸವಿಲ್ಲದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಮುನಿ, ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತಕ್ಕೂ ಸ್ವಾಮೀ, ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳು ದೇವಾ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಪಾದದ ಧೂಳನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹೇಳು; ನೀನು ಕೃಪೆ ತೋರುವ ಆ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳು.
ದೋಹಾ 14
ईस्वर जीव भेद प्रभु सकल कहौ समुझाइ।जातें होइ चरन रति सोक मोह भ्रम जाइ।।14।।
īsvara jīva bheda prabhu sakala kahau samujhāi |jāteṁ hoi carana rati soka moha bhrama jāi ||14||
ಪ್ರಭು, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ ತಿಳಿಸು. ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಲಿ, ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಮತ್ತು ಭ್ರಮ ನಾಶವಾಗಲಿ.
ಚೌಪಾಯಿ 15.1-4
थोरेहि महँ सब कहउँ बुझाई।सुनहु तात मति मन चित लाई।।
मैं अरु मोर तोर तैं माया।जेहिं बस कीन्हे जीव निकाया।।
गो गोचर जहँ लगि मन जाई।सो सब माया जानेहु भाई।।
तेहि कर भेद सुनहु तुम्ह सोऊ।बिद्या अपर अबिद्या दोऊ।।
एक दुष्ट अतिसय दुखरूपा।जा बस जीव परा भवकूपा।।
एक रचइ जग गुन बस जाकें।प्रभु प्रेरित नहिं निज बल ताकें।।
ग्यान मान जहँ एकउ नाहीं।देख ब्रह्म समान सब माही।।
कहिअ तात सो परम बिरागी।तृन सम सिद्धि तीनि गुन त्यागी।।
thorehi maṁ saba kahauṁ bujhāī |sunahu tāta mati mana cita lāī ||
maiṁ aru mora tora taiṁ māyā |jehiṁ basa kīnhe jīva nikāyā ||
go-gocara jahaṁ lagi mana jāī |so saba māyā jānehu bhāī ||
tehi kara bheda sunahu tumha soū |bidyā apara abidyā doū ||
eka duṣṭa atisaya dukha-rūpā |jā basa jīva parā bhava-kūpā ||
eka racai jaga guna basa jākeṁ |prabhu prerita nahiṁ nija bala tākeṁ ||
gyāna māna jahaṁ ekau nāhīṁ |dekha brahma samāna saba māhīṁ ||
kahi'a tāta so parama birāgī |tṛna sama siddhi tīni guna tyāgī ||
ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮನವನ್ನು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಲಗ್ನಗೊಳಿಸಿ ಕೇಳು, ತಮ್ಮನೇ. "ನಾನು" "ನನ್ನದು" "ನೀನು" "ನಿನ್ನದು" ಇದೇ ಮಾಯೆ; ಇದರ ವಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿತು. ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವವರೆಗೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಲುಪುವವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಮಾಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿ, ತಮ್ಮನೇ. ಅದರ ಭೇದಗಳನ್ನೂ ಕೇಳು: ವಿದ್ಯೆ, ಅವಿದ್ಯೆ ಎಂಬ ಎರಡು. ಒಂದು ದುಷ್ಟವಾದದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖ ರೂಪವಾದದ್ದು; ಅದರ ವಶದಲ್ಲಿ ಜೀವಿ ಸಂಸಾರ ಬಾವಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಇನ್ನೊಂದು, ಗುಣಗಳು ಅದರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವಂತ ಬಲವಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಒಂದು ಕಣವೂ ಗರ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದು. ತಮ್ಮನೇ, ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಷ್ಟು ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನೇ ಪರಮ ವೈರಾಗ್ಯಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ದೋಹಾ 15
माया ईस न आपु कहुँ जान कहिअ सो जीव।बंध मोच्छ प्रद सर्बपर माया प्रेरक सीव।।15।।
māyā īsa na āpu kahuṁ jāna kahi'a so jīva |bandha moccha prada sarba-para māyā preraka sīva ||15||
ಮಾಯೆ, ಈಶ್ವರ, ತನ್ನ ಆತ್ಮ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ಜೀವ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಆದರೆ ಬಂಧಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವವನು, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತನು, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವವನು ಆದ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲದರ ಪರಮಾವಧಿ.
ಚೌಪಾಯಿ 16.1-6
धर्म तें बिरति जोग तें ग्याना।ग्यान मोच्छप्रद बेद बखाना।।
जातें बेगि द्रवउँ मैं भाई।सो मम भगति भगत सुखदाई।।
सो सुतंत्र अवलंब न आना।तेहि आधीन ग्यान बिग्याना।।
भगति तात अनुपम सुखमूला।मिलइ जो संत होइँ अनुकूला।।
भगति कि साधन कहउँ बखानी।सुगम पंथ मोहि पावहिं प्रानी।।
प्रथमहिं बिप्र चरन अति प्रीती।निज निज कर्म निरत श्रुति रीती।।
एहि कर फल पुनि बिषय बिरागा।तब मम धर्म उपज अनुरागा।।
श्रवनादिक नव भक्ति दृढ़ाहीं।मम लीला रति अति मन माहीं।।
संत चरन पंकज अति प्रेमा।मन क्रम बचन भजन दृढ़ नेमा।।
गुरु पितु मातु बंधु पति देवा।सब मोहि कहँ जाने दृढ़ सेवा।।
मम गुन गावत पुलक सरीरा।गदगद गिरा नयन बह नीरा।।
काम आदि मद दंभ न जाकें।तात निरंतर बस मैं ताकें।।
dharma teṁ birati joga teṁ gyānā |gyāna moccha-prada beda bakhānā ||
jāteṁ begi dravauṁ maiṁ bhāī |so mama bhagati bhagata sukha-dāī ||
so sutantra avalamba na ānā |tehi ādhīna gyāna bigyānā ||
bhagati tāta anupama sukha-mūlā |milai jo santa hoiṁ anukūlā ||
bhagati ki sādhana kahauṁ bakhānī |sugama pantha mohi pāvahiṁ prānī ||
prathamahiṁ bipra carana ati prītī |nija-nija karma nirata śruti rītī ||
ehi kara phala puni biṣaya birāgā |taba mama dharma upaja anurāgā ||
śravanādika nava bhakti dṛṛhāhīṁ |mama līlā rati ati mana māhīṁ ||
santa carana paṅkaja ati premā |mana krama bacana bhajana dṛṛha nemā ||
guru pitu mātu bandhu pati devā |saba mohi kahaṁ jāne dṛṛha sevā ||
mama guna gāvata pulaka sarīrā |gadagada girā nayana baha nīrā ||
kāma ādi mada dambha na jākeṁ |tāta nirantara basa maiṁ tākeṁ ||
ಧರ್ಮದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವು, ಯೋಗದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನವು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವೇದಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಬೇಗನೆ ಕರುಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆಯೋ, ಸಹೋದರ, ಅದು ನನ್ನ ಭಕ್ತಿ, ಅದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. ಭಕ್ತಿಯು, ಸಹೋದರ, ಅತುಲವಾದ ಸುಖದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ; ಸಂತರು ಅನುಕೂಲರಾದಾಗ ಅದು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅದು ಸುಲಭವಾದ ಮಾರ್ಗ, ಅದರಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿ, ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ತನ್ನ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗುವುದು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ನನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗ ಮೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರವಣಾದಿ ನವವಿಧ ಭಕ್ತಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ಲೀಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದ ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಂತರ ಚರಣ ಪಂಕಜಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯವಾದ ಪ್ರೇಮ, ಮತ್ತು ಮನ, ಕ್ರಮ, ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಭಜನೆಯ ದೃಢ ನಿಯಮ. ಗುರು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಸೋದರ, ಪತಿ, ದೇವರು - ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ದೃಢವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ದೇಹವು ರೋಮಾಂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಾತು ಒಡಕೊಡುತ್ತದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾಮಾದಿಗಳು, ಮದ, ದಂಭಗಳು ಇಲ್ಲವೋ, ಸಹೋದರ, ಅಂತಹವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತೇನೆ.
ದೋಹಾ 16
बचन कर्म मन मोरि गति भजनु करहिं निःकाम।तिन्ह के हृदय कमल महुँ करउँ सदा बिश्राम।।16।।
bacana karma mana mori gati bhajanu karahiṁ niḥkāma |tinha ke hṛdaya kamala mahuṁ karauṁ sadā biśrāma ||16||
ಮಾತು, ಕರ್ಮ, ಮನಸ್ಸುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಭಜಿಸುತ್ತಾ, ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರ ಹೃದಯ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 17.1-10
भगति जोग सुनि अति सुख पावा।लछिमन प्रभु चरनन्हि सिरु नावा।।
एहि बिधि गए कछुक दिन बीती।कहत बिराग ग्यान गुन नीती।।
सूपनखा रावन कै बहिनी।दुष्ट हृदय दारुन जस अहिनी।।
पंचबटी सो गइ एक बारा।देखि बिकल भइ जुगल कुमारा।।
भ्राता पिता पुत्र उरगारी।पुरुष मनोहर निरखत नारी।।
होइ बिकल सक मनहि न रोकी।जिमि रबिमनि द्रव रबिहि बिलोकी।।
रुचिर रुप धरि प्रभु पहिं जाई।बोली बचन बहुत मुसुकाई।।
तुम्ह सम पुरुष न मो सम नारी।यह सँजोग बिधि रचा बिचारी।।
मम अनुरूप पुरुष जग माहीं।देखेउँ खोजि लोक तिहु नाहीं।।
ताते अब लगि रहिउँ कुमारी।मनु माना कछु तुम्हहि निहारी।।
सीतहि चितइ कही प्रभु बाता।अहइ कुआर मोर लघु भ्राता।।
गइ लछिमन रिपु भगिनी जानी।प्रभु बिलोकि बोले मृदु बानी।।
सुंदरि सुनु मैं उन्ह कर दासा।पराधीन नहिं तोर सुपासा।।
प्रभु समर्थ कोसलपुर राजा।जो कछु करहिं उनहि सब छाजा।।
सेवक सुख चह मान भिखारी।ब्यसनी धन सुभ गति बिभिचारी।।
लोभी जसु चह चार गुमानी।नभ दुहि दूध चहत ए प्रानी।।
पुनि फिरि राम निकट सो आई।प्रभु लछिमन पहिं बहुरि पठाई।।
लछिमन कहा तोहि सो बरई।जो तृन तोरि लाज परिहरई।।
तब खिसिआनि राम पहिं गई।रूप भयंकर प्रगटत भई।।
सीतहि सभय देखि रघुराई।कहा अनुज सन सयन बुझाई।।
bhagati joga suni ati sukha pāvā |lachimana prabhu carananhĩ siru nāvā ||
ehi bidhi gae kachuka dina bītī |kahata birāga gyāna guna nītī ||
sūpanakhā rāvan kai bahinī |duṣṭa hṛdaya dāruna jasa ahinī ||
pañcabāṭī so gai eka bārā |dekhi bikala bhai jugala kumārā ||
bhrātā pitā putra uragārī |puruṣa manohara nirkhata nārī ||
hoi bikala saka manahi na rokī |jimi rabimani drava rabihi bilokī ||
rucira rūpa dhari prabhu pahĩ jāī |bolī bacana bahuta musukāī ||
tumha sama puruṣa na mo sama nārī |yaha saṁjoga bidhi racā bicārī ||
mama anurūpa puruṣa jaga māhĩ |dekheũ khoji loka tihũ nāhĩ ||
tāte aba lagi rahiũ kumārī |manu mānā kachu tumhahi nihārī ||
sītahi citai kahī prabhu bātā |ahai kuāra mora laghu bhrātā ||
gai lachimana ripu bhaginī jānī |prabhu biloki bole mṛdu bānī ||
sundari sunu maĩ unha kara dāsā |parādhīna nahĩ tora supāsā ||
prabhu samartha kosalapura rājā |jo kachu karahĩ unahi saba chājā ||
sevaka sukha caha māna bhikhārī |byasanī dhana subha gati bibhicārī ||
lobhī jasu caha cāra gumānī |nabha duhi dūdha cahata e prānī ||
puni phiri rāma nikaṭa so āī |prabhu lachimana pahĩ bahuri paṭhāī ||
lachimana kahā tohi so baraī |jo tṛna tori lāja pariharaī ||
taba khisiāni rāma pahĩ gaī |rūpa bhayaṁkara pragaṭata bhaī ||
sītahi sabhaya dekhi raghurāī |kahā anuja sana sayana bujhāī ||
ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷ ಪಡೆದನು; ಪ್ರಭುವಿನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು; ವೈರಾಗ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ಗುಣ ಮತ್ತು ನೀತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ. ಶೂರ್ಪನಖೆ, ರಾವಣನ ತಂಗಿ, ದುಷ್ಟ ಹೃದಯಳಾಗಿದ್ದಳು, ಹಾವಿನಂತೆ ಭಯಂಕರಿ. ಒಮ್ಮೆ ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋದಳು; ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮವಶಳಾದಳು. ಅಣ್ಣ, ತಂದೆ ಅಥವಾ ಮಗನಾದರೂ, ಸರ್ಪಶತ್ರುವೇ, ಸುಂದರ ಪುರುಷನನ್ನು ನೋಡುವಳು ಸ್ತ್ರೀ. ವ್ಯಾಕುಲಳಾದಳು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತವು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ ಕರಗುವಂತೆ. ಸುಂದರ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು; ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು: ನಿನ್ನಂಥ ಪುರುಷನಿಲ್ಲ, ನನ್ನಂಥ ಸ್ತ್ರೀಯಿಲ್ಲ; ವಿಧಾತನು ಈ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ನೋಡಿದೆನು; ನನಗೆ ತಕ್ಕ ಪುರುಷ ಜಗತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದುವರೆಗೆ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೆನು; ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ತೃಪ್ತವಾಯಿತು. ಸೀತೆಯತ್ತ ನೋಡಿ ಪ್ರಭು ಹೇಳಿದರು, ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು; ಅವಳನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ತಂಗಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಭುವತ್ತ ನೋಡಿ ಮೃದುವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ಸುಂದರಿ, ಕೇಳು, ನಾನು ಅವನ ದಾಸ; ಪರಾಧೀನನಾದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿನಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಭು ಸರ್ವಸಮರ್ಥ, ಕೋಸಲಪುರದ ರಾಜ; ಅವನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಸುಖ ಬಯಸುವ ದಾಸ, ಮರ್ಯಾದೆ ಬಯಸುವ ಭಿಕ್ಷುಕ, ಧನ ಬಯಸುವ ವ್ಯಸನಿ, ಮಂಗಲ ಬಯಸುವ ಕಾಮಿ, ಕೀರ್ತಿ ಬಯಸುವ ಲೋಭಿ, ಚತುರ್ವಿಧ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಬಯಸುವ ಗರ್ವಿ: ಇಂಥ ಜೀವಿಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹಿಂಡಿ ಹಾಲು ಬಯಸುತ್ತವೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಹಿಂದಿರುಗಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು; ಪ್ರಭು ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಹೇಳಿದನು, ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮುರಿದು ಲಜ್ಜೆ ಬಿಟ್ಟವನು ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವನು. ಆಗ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು; ಭಯಂಕರ ರೂಪ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಸೀತೆ ಭಯಗೊಂಡಳನ್ನು ನೋಡಿ ರಘುರಾಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಸೂಚನೆ ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಥ ತಿಳಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 17
लछिमन अति लाघवँ सो नाक कान बिनु कीन्हि।ताके कर रावन कहँ मनौ चुनौती दीन्हि।।17।।
lachimana ati lāghavã so nāka kāna binu kīnhi |tāke kari rāvan kahã manau cunaūtī dīnhi ||17||
ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಅತ್ಯಂತ ಚುಟುಕಿನಿಂದ ಆಕೆಗೆ ಮೂಗು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದನು; ಆಕೆಯ ಕೈಯಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಸವಾಲನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 18.1-7
नाक कान बिनु भइ बिकरारा।जनु स्रव सैल गैरु कै धारा।।
खर दूषन पहिं गइ बिलपाता।धिग धिग तव पौरुष बल भ्राता।।
तेहि पूछा सब कहेसि बुझाई।जातुधान सुनि सेन बनाई।।
धाए निसिचर निकर बरूथा।जनु सपच्छ कज्जल गिरि जूथा।।
नाना बाहन नानाकारा।नानायुध धर घोर अपारा।।
सुपनखा आगें करि लीनी।असुभ रूप श्रुति नासा हीनी।।
असगुन अमित होहिं भयकारी।गनहिं न मृत्यु बिबस सब झारी।।
गर्जहि तर्जहिं गगन उड़ाहीं।देखि कटकु भट अति हरषाहीं।।
कोउ कह जिअत धरहु द्वौ भाई।धरि मारहु तिय लेहु छड़ाई।।
धूरि पूरि नभ मंडल रहा।राम बोलाइ अनुज सन कहा।।
लै जानकिहि जाहु गिरि कंदर।आवा निसिचर कटकु भयंकर।।
रहेहु सजग सुनि प्रभु कै बानी।चले सहित श्री सर धनु पानी।।
देखि राम रिपुदल चलि आवा।बिहसि कठिन कोदंड चढ़ावा।।
nāka kāna binu bhai bikarārā |janu srava sail gairu kai dhārā ||
khara dūṣana pahĩ gai bilapātā |dhig dhig tava pauruṣa bala bhrātā ||
tehi pūchā saba kahesi bujhāī |jātudhāna suni senā banāī ||
dhāe nisicara nikara barūthā |janu sapaccha kajjala giri jūthā ||
nānā bāhana nānākārā |nānāyudha dhara ghora apārā ||
supanakhā āgẽ kari līnī |asubha rūpa śruti nāsā hīnī ||
asaguna amita hohĩ bhayakārī |ganahĩ na mṛtyu bibasa saba jhārī ||
garjahĩ tarjahĩ gagana uṛāhī̃ |dekhi kaṭaku bhaṭa ati haraṣāhī̃ ||
kou kaha jiat dharahu dvau bhāī |dhari mārahu tiya lehu chaṛāī ||
dhūri pūri nabha maṇḍala rahā |rāma bolāi anuja sana kahā ||
lai jānakihi jāhu giri kaṁdara |āvā nisicara kaṭaku bhayaṁkara ||
rahehu sajaga suni prabhu kai bānī |cale sahita śrī sara dhanu pānī ||
dekhi rāma ripudala cali āvā |bihasi kaṭhina kodaṁḍa caṛhāvā ||
ಮೂಗು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವಳು ವಿಕಾರಳಾದಳು, ಕೆಂಪು ಸುಣ್ಣದ ಹೊಳೆಗಳನ್ನು ಪರ್ವತವು ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಅತ್ತುಕೊಂಡು ಅವಳು ಖರ ಮತ್ತು ದೂಷಣರ ಬಳಿ ಹೋದಳು, 'ಧಿಕ್ಕಾರ, ನಿಮ್ಮ ಪೌರುಷಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಬಲಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ಸೋದರರೇ!' ಎಂದು ಕೂಗಿದಳು. ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು, ಅವಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದಳು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯಗಳು ಧಾವಿಸಿದವು, ಕಜ್ಜಲದ ರೆಕ್ಕೆಯ ಪರ್ವತಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ. ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅನೇಕ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿದ್ದರು, ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಅವರು ಭಯಂಕರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸಿಗದಷ್ಟಿದ್ದರು. ಶೂರ್ಪಣಖೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟರು, ವಿಕಾರ ರೂಪಳಾಗಿ, ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಮೂಗಿಲ್ಲದೆ. ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದ ಭಯಂಕರ ಅಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು, ಆದರೆ ಅವರು ಯಾವುದನ್ನೂ ಲಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದರು, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಯೋಧರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಯಾರೋ, 'ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಿರಿ; ಹಿಡಿದ ಮೇಲೆ ಕೊಲ್ಲಿರಿ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿರಿ' ಎಂದರು. ಆಕಾಶ ಮಂಡಲವು ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿತು. ರಾಮನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದರು: 'ಜಾನಕಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗೆ ಹೋಗು; ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಬಂದಿದೆ. ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರು.' ಪ್ರಭುವಿನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯ ಹತ್ತಿರ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು, ನಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ಕಠಿಣ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ನಾರು ತೊಡಿಸಿದನು.
ಛಂದ 18
कोदंड कठिन चढ़ाइ सिर जट जूट बाँधत सोह क्यों।मरकत सयल पर लरत दामिनि कोटि सों जुग भुजग ज्यों।।
कटि कसि निषंग बिसाल भुज गहि चाप बिसिख सुधारि कै।चितवत मनहुँ मृगराज प्रभु गजराज घटा निहारि कै।।
kodaṁḍa kaṭhina caṛhāi sira jaṭa jūṭ bā̃dhata soha kyõ |marakata sayala para larata dāmini koṭi sõ juga bhujaga jyõ ||
kaṭi kasi niṣaṅga bisāla bhuja gahi cāpa bisikha sudhāri kai |citavata manahũ mṛgarāja prabhu gajarāja ghaṭā nihāri kai ||
ಕೋದಂಡ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಬಿಗಿದು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ, ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು! ಮರಕತ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕೋಟಿ ಮಿಂಚುಗಳೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು. ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಬಾಣದ ಹಾಳೆಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ, ಬೃಹತ್ ಭುಜಗಳಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಾಣವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿದನು. ಆನೆಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ನೋಡಿದ ಸಿಂಹವು ನೋಡುವಂತೆ ಪ್ರಭು ನೋಡಿದನು.
ಸೋರಠಾ 18
आइ गए बगमेल धरहु धरहु धावत सुभट।जथा बिलोकि अकेल बाल रबिहि घेरत दनुज।।18।।
āi gae: ‘bagamela dharahu dharahu’ dhāvata subhaṭ |jathā biloki akela bāla rabihi gherata danuja ||18||
ಯೋಧರು ಗುಂಪಾಗಿ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದು, ಹಿಡಿ, ಹಿಡಿ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ಓಡಿದರು. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಯುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುತ್ತುವರಿದಂತೆ, ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 19.1-7
प्रभु बिलोकि सर सकहिं न डारी।थकित भई रजनीचर धारी।।
सचिव बोलि बोले खर दूषन।यह कोउ नृपबालक नर भूषन।।
नाग असुर सुर नर मुनि जेते।देखे जिते हते हम केते।।
हम भरि जन्म सुनहु सब भाई।देखी नहिं असि सुंदरताई।।
जद्यपि भगिनी कीन्ह कुरूपा।बध लायक नहिं पुरुष अनूपा।।
देहु तुरत निज नारि दुराई।जीअत भवन जाहु द्वौ भाई।।
मोर कहा तुम्ह ताहि सुनावहु।तासु बचन सुनि आतुर आवहु।।
दूतन्ह कहा राम सन जाई।सुनत राम बोले मुसकाई।।
हम छत्री मृगया बन करहीं।तुम्ह से खल मृग खौजत फिरहीं।।
रिपु बलवंत देखि नहिं डरहीं।एक बार कालहु सन लरहीं।।
जद्यपि मनुज दनुज कुल घालक।मुनि पालक खल सालक बालक।।
जौं न होइ बल घर फिरि जाहू।समर बिमुख मैं हतउँ न काहू।।
रन चढ़ि करिअ कपट चतुराई।रिपु पर कृपा परम कदराई।।
दूतन्ह जाइ तुरत सब कहेऊ।सुनि खर दूषन उर अति दहेऊ।।
prabhu biloki sara sakahiṁ na ḍārī |thakita bhaī rajanīcara dhārī ||
saciva boli bole khara dūṣana |yaha kou nṛpa-bālaka nara-bhūṣana ||
nāga asura sura nara muni jete |dekhe jite hate hama kete ||
hama bhari janma sunahu saba bhāī |dekhī nahiṁ asi sundaratāī ||
jadyapi bhaginī kīnha kurūpā |badha lāyaka nahiṁ puruṣa anūpā ||
dehū turata nija nāri durāī |jīata bhavana jāhu dvau bhāī ||
mora kahā tumha tāhi sunāvahu |tāsu bacana suni ātura āvahu ||
dūtanha kahā rāma sana jāī |sunata rāma bole musakāī ||
hama chatrī mṛgayā bana karahīṁ |tumha se khala mṛga khaujata firahīṁ ||
ripu balavanta dekhi nahiṁ ḍarahīṁ |eka bāra kālahu sana larahīṁ ||
jadyapi manuja danuja-kula ghālaka |muni-pālaka khala-sālaka bālaka ||
jauṁ na hoi bala ghara phiri jāhū |samara bimukha maiṁ hataüṁ na kāhū ||
rana caṛhi kari-a kapaṭa caturāī |ripu para kṛpā parama kadarāī ||
dūtanha jāi turata saba kaheū |suni khara dūṣana ura ati daheū ||
ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೋಡಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು. ಖರ ಮತ್ತು ದೂಷಣ ತಮ್ಮ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದರು: ಇವನು ಯಾವುದೋ ರಾಜನ ಮಗ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಆಭರಣವಾದವನು. ನಾಗರು, ಅಸುರರು, ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳು, ಎಷ್ಟಿದ್ದಾರೆಂದರೆ ಅಷ್ಟನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ, ಮತ್ತು ಎಷ್ಟೆಂದರೆ ಅಷ್ಟನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕೊಂದಿದ್ದೇವೆ! ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಜೀವಮಾನ ಪೂರ್ತಿ, ಕೇಳಿ ಸಹೋದರರೇ, ಇಂತಹ ಸುಂದರತೆಯನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಆತನು ನಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆಂದಿದ್ರೂ, ಅಂತಹ ಅನೂಪಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ನೀನು ಕೂಡಿಟ್ಟ ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡು, ಮತ್ತು ನೀ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಜೀವಿಸಿಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ. ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಆತನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಆತನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಬೇಗನೆ ಬಾ. ದೂತರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು: ನಾವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತೇವೆ, ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮಂತಹ ದುಷ್ಟರೆಂಬ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲೆಯುತ್ತೇವೆ. ಬಲವಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾವು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾವಿನೊಂದಿಗೂ ಒಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಮನುಷ್ಯರಾದರೂ ನಾವು ದಾನವ ಕುಲದ ನಾಶಕರು; ಬಾಲಕರಾದರೂ ಮುನಿಗಳ ರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ದುಷ್ಟರ ತೊಲಗಿಸುವವರು. ನಿಮಗೆ ಬಲವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹಿಂದುಳಿದು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸುವವನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಕಪಟ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ; ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ತೋರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನ. ದೂತರು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಖರ ಮತ್ತು ದೂಷಣ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದರು.
ಛಂದ 19
उर दहेउ कहेउ कि धरहु धाए बिकट भट रजनीचरा।सर चाप तोमर सक्ति सूल कृपान परिघ परसु धरा।।
प्रभु कीन्ह धनुष टकोर प्रथम कठोर घोर भयावहा।भए बधिर ब्याकुल जातुधान न ग्यान तेहि अवसर रहा।।
ura daheu kaheu ki dharahu dhāe bikaṭa bhaṭa rajanīcarā |sara cāpa tomara sakti sūla kṛpāna parigha parasu dharā ||
prabhu kīnha dhanuṣa ṭakora prathama kaṭhora ghora bhayāvahā |bhae badhira byākula jātudhāna na gyāna tehi avasara rahā ||
ಅವನ ಎದೆ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು, "ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ" ಎಂದು ಆತ ಹೇಳಿದನು. ಭಯಂಕರವಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಯೋಧರು ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಕಬ್ಬಿಣದ ದಂಡ, ಭರ್ಜಿ, ಶೂಲ, ಖಡ್ಗ, ಗದೆ, ಮತ್ತು ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಧಾವಿಸಿದರು. ಪ್ರಭು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ನಾಣವನ್ನು ಎಳೆದು ಸದ್ದು ಮಾಡಿದನು, ಅದು ಕಠಿಣವಾದ, ಘೋರವಾದ, ಭಯಾನಕವಾದ ಶಬ್ದ. ರಾಕ್ಷಸರು ಕಿವುಡರಾಗಿ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 19(क)-(ख)
सावधान होइ धाए जानि सबल आराति।लागे बरषन राम पर अस्त्र सस्त्र बहु भाँति।।19(क)।।
तिन्ह के आयुध तिल सम करि काटे रघुबीर।तानि सरासन श्रवन लगि पुनि छाँड़े निज तीर।।19(ख)।।
sāvadhāna hoi dhāe jāni sabala ārāti |lāge baraṣana rāma para astra sastra bahu bhā̃ti ||19(ka)||
tinha ke āyudha tila sama kari kāṭe raghubīra |tāni sarāsana śravana lagi puni chā̃ṛe nija tīra ||19(kha)||
ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ವೈರಿಯು ಬಲಶಾಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ರಕ್ಕಸರು ಧಾವಿಸಿದರು; ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಗಳು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ರಘುವೀರನು ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ನಂತರ ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು.
Inside Prakarana 2
Compositional abstract
Araṇya Kāṇḍa in the Manas is dominated by śānta-rasa ripening into dāsya and vātsalya-bhāva, repeatedly pierced by raudra and bībhatsa as rākṣasa-adharma erupts. In this passage, Tulasidas stages a classic Manas movement: (1) the bhakta-sage (Sutīkṣṇa) burns with longing and self-deprecation, (2) Rāma answers not merely by darśan but by revealing the inner caturbhuja form—signaling the text’s signature nirguṇa–saguṇa continuum, (3) Agastya redirects the līlā into dharma-protection (Pañcavaṭī-stay), and (4) Lakṣmaṇa’s inquiry yields systematic upadeśa on māyā, avidyā/vidyā, and bhakti-sādhana, culminating in the hallmark claim: bhakti is svatantra and governs jñāna-vijñāna. Immediately thereafter, temptation (Śūrpaṇakhā) and battle (Khara-Dūṣaṇa) test the very teaching: renunciation is not flight but steadfast refuge in Rāma amid the forest’s chaos.
The dialogue
- Tulasidas (primary narrator-poet); embedded direct speech by Rama, Lakshmana, Sutikshna, Agastya, and Khara-Dushana’s envoysThe Manas-audience / bhakta-samāj; internally ‘Mana’ (the seeker’s mind) as implied adhikārī · Composite frame: the excerpt itself is within Tulasidas’ narrative flow; doctrinally it resonates most with the Uttara-ghāṭ style of jñāna–bhakti synthesis (as in Kakbhushundi–Garuda), while its affective core (sage’s premāveśa) echoes Shiva–Parvati bhāva (Prathama-ghāṭ).
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-kathā belief: reciting Sutīkṣṇa–Agastya darśan and the bhakti-upadeśa (Doha 10–16 cluster) steadies the mind in ananya-śaraṇāgati, reduces kāma-krodha-lobha impulses, and grants ‘चरन-रति’ (firm love for Rāma’s feet). Reciting the Śūrpaṇakhā–Khara episode is said to remove fear of hostile forces (inner and outer) and strengthen dharma-niṣṭhā.
Common practice in many Manas recitation lineages: the Rāma-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—inserted between chaupais or at each doha; for bhakti-upadeśa passages, some also use “राम रामेति रामेति” as a japa-refrain, keeping the section aligned to nāma-śaraṇāgati.
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
