Sarga 64
गोदावरीतटे सीतान्वेषणम् — The Search for Sītā at the Godāvarī
अरण्यकाण्ड
ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ೬೪ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ, ‘ಸೀತೆಯು ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕೀಳಲು ಗೋಡಾವರಿಯ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು’ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಗೋಡಾವರಿಯ ತೀರ್ಥ-ತಟಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಗೋಡಾವರಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಗೋಡಾವರಿ ಮೌನವಾಗಿರುವಂತೆ ವರ್ಣನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಶೋಕ ಕ್ರಮೇಣ ಕೋಪವಾಗಿ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಜನಕನನ್ನೂ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸಲಿ ಎಂದು ವಿಲಪಿಸಿ, ಗೋಡಾವರಿ, ಜನಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶೋಧಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಜಿಂಕೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಅಂಗಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ/ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಅಪಹರಣ ಮಾರ್ಗದ ಸುಳಿವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಾಗ ಬಿದ್ದ ಹೂವಿನ ಜಾಡು ಕಾಣುತ್ತದೆ—ರಾಮನು ಅವನ್ನು ವೈದೇಹಿಗೆ ಧರಿಸಲು ನೀಡಿದ ಹೂಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಅವು ಚದುರಿದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಪ್ರಸ್ರವಣವನ್ನು ಚೇತನ ರಕ್ಷಕನಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ನದಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವೆನೆಂದು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಸೀತೆಯ ಆತಂಕಭರಿತ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಗುರುತುಗಳು, ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಾವಶೇಷಗಳು—ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸು, ತೂಣಿಗಳು, ರಥದ ತುಂಡುಗಳು, ಛತ್ರ, ಕವಚ, ಸಹಚರರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ತಸಮಾನ ಕಲೆಗಳು—ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಅಪಹರಣದ ‘ಸಾಕ್ಷ್ಯನಕ್ಷೆ’ಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಳಯಸಮಾನ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ದೇವತೆಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ತಾನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲೋಕಕ್ರಮವನ್ನೇ ಉಲ್ಟಾಗೊಳಿಸುವೆನೆಂದು—ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಶೋಕ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣರಹಿತ ಕೋಪದ ಅಪಾಯಗಳ ನಡುವಿನ ತೀವ್ರ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ.
Shlokas
Verse 1
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्।शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम्।।।।अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता।
ದೀನನಾಗಿ, ದೀನ ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ; ಗೋದಾವರಿ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿದು ಬಾ—ಸೀತೆಯು ಪದ್ಮಗಳನ್ನು ತರಲು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದ್ದಾಳೆಯೇ?”
Verse 2
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा।।।।नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಪರವೀರಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು—ಲಘುವಿಕ್ರಮಿಯು—ರಮ್ಯವಾದ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೋದನು.
Verse 3
तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत्।।।।नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।
ತೀರ್ಥಗಳಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ನೋಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಈ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ನಾನು ಕೂಗಿದರೂ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಧ್ವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 4
कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी।।।।न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೋಡು—ವೈದೇಹಿಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಚಿನ್ನದ ತುಂಡುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿವೆ; ಮತ್ತು ಸೌಮಿತ್ರೇ, ವಿವಿಧ ವಿಧದ ಮಾಲೆಗಳೂ ಇಲ್ಲೇ ಚದುರಿವೆ.
Verse 5
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः।।।।रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्।।।।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೀನನಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮರುಳಾದ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ರಾಮನು ಆಕ್ರಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದನು—“ಸೀತೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೀಯೆ?”
Verse 6
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः।।3.64.5।।रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्।।3.64.6।।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ದಹಿಸುವ ಶೋಕದಿಂದ ದೀನನಾಗಿ ಮೋಹಿತನಾದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ರಾಮನು ‘ಸೀತೆಯೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೀಯ?’ ಎಂದು ಅಳಲಿದನು.
Verse 7
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति।न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि।।।।
ವಧಾರ್ಹನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೆಂದು ವನಭೂತಗಳೂ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
Verse 8
ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति।न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता।।।।
ನಂತರ ಭೂತಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ—“ಅವನ ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು” ಎಂದು—ಶೋಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದರೂ ಆ ನದಿ ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
Verse 9
रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः।ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम्।।।।
ದುಷ್ಟಮನಸ್ಸಿನ ರಾವಣನ ಆ ರೂಪವನ್ನೂ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ, ಭಯದಿಂದ ಆ ನದಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 10
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः।उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः।।।।
ಆ ನದಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಕುರಿತು ಯಾವುದೂ ತಿಳಿಯದೆ ರಾಮನು ನಿರಾಶನಾದನು; ಸೀತಾದರ್ಶನವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕ್ಷೀಣನಾಗಿ ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 11
एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रति भाषते।किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः।।।।मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्।
“ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಗೋದಾವರಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಪ್ರತಿವಚನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಜನಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಾನು ಯಾವ ದುಃಖದ ಮಾತು ಹೇಳಲಿ? ಹಾಗೆಯೇ ವೈದೇಹಿಯ ಮಾತೆಯಿಗೂ—ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ನಾನು ಬಂದರೆ?”
Verse 12
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः।।।।सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता।
“ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು? ರಾಜ್ಯವಿಹೀನನಾಗಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವನ್ಯಾಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವಳು.”
Verse 13
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः।।।।मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
ಬಂಧುಬಳಗದಿಂದ ದೂರನಾಗಿ, ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇರುವ ನನಗೆ, ಜಾಗರದಲ್ಲೇ ನನ್ನ ರಾತ್ರಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗುವುವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 14
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम्।।।।सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते।
ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುವ ತನಕ ನಾನು ಗೋದಾವರಿಯ ತೀರ, ಜನಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋಗುವೆನು.
Verse 15
एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः।।।।वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये।
ಹೇ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನೇ, ಈ ಮೃಗಗಳು ಮರುಮರು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿವೆ; ಅವುಗಳ ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ, ಅವು ನನಗೆ ಏನೋ ಹೇಳಲು ಬಯಸುವಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
Verse 16
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह।।।।क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा।
ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ ದೃಷ್ಟಿ ಮಂಕಾಗಿರುವ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಕೇಳಿದನು—“ಸೀತಾ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ?”
Verse 17
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम्।मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत।।।।तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
ನರೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಮೃಗಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಎದ್ದು ಹಾರಿದವು. ಎಲ್ಲರೂ ದಕ್ಷಿಣಮುಖವಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲದತ್ತ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು—ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೇ ಮೈಥಿಲಿ (ವೈದೇಹಿ) ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಂತರ ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಾ, ಅವುಗಳು ಮರುಮರು ನರಾಧಿಪನತ್ತ ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದವು.
Verse 18
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः।।3.64.17।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम्।मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत।।3.64.18।।तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
ನರೇಂದ್ರನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಆ ಮೃಗಗಳು ಸಹಸಾ ಎದ್ದು, ಎಲ್ಲವೂ ದಕ್ಷಿಣಮುಖವಾಗಿ ಆಕಾಶಮಂಡಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದವು. ಮೈಥಿಲೀ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರೋ ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಾ ಅವರು ಮರುಮರು ನರಾಧಿಪ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 19
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः।।।।पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।
ಆ ಮೃಗಗಳು ಆ ದಿಕ್ಕಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ನೆಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪಥವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವರ ಆ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದನು.
Verse 20
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम्।।।।उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत्।
ಅವರ ಇಂಗಿತ-ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಅವರ ಮಾತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ಧೀಮಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಭ್ರಾತ ರಾಮನಿಗೆ ಆर्तಭಾವದಿಂದ ಹೇಳಿದನು.
Verse 21
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः।।।।दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम्।।।।यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते।
ನೀನು “ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿದೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗಲೇ ಈ ಮೃಗಗಳು ಸಹಸಾ ಎದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣದ ನೆಲವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವಾ, ಬನ್ನಿ, ನಾವು ಈ ನೈಋತಿ (ದಕ್ಷಿಣ-ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೋಗೋಣ; ಯಾವುದಾದರೂ ಸುಳಿವು ಸಿಗಬಹುದು, ಅಥವಾ ಆ ಆರ್ಯಾ ಸೀತೆಯೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
Verse 22
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः।।3.64.21।।दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम्।।3.64.22।।यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते।
‘ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿದೆ?’ ಎಂದು ನೀನು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಈ ಜಿಂಕೆಗಳು ಏಕಾಏಕಿ ಎದ್ದು ದಕ್ಷಿಣದ ನೆಲವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ದೇವ, ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ನಾವು ಹೋಗೋಣ; ಯಾವುದಾದರೂ ಗುರುತು ದೊರಕಬಹುದು, ಅಥವಾ ಆ ಆರ್ಯಾ ಸೀತೆಯೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
Verse 23
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्।।।।लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम्।
‘ಬಾಢಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೊರಟನು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 24
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ।।।।वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम्।
ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಮಾರ್ಗವನ್ನು—ಹೂವಿನ ಚದುರಿದ ಹಾದಿಯನ್ನು—ಕಂಡರು.
Verse 25
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले।।।।उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।
ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಆ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದ ವೀರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ದುಃಖಭರಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 26
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण।।।।पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
“ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಹೂಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ; ವೈದೇಹಿಯೇ ಅವನ್ನು ಗೂಡಿ ಧರಿಸಿದ್ದಳು—ಈ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಾನೇ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ.”
Verse 27
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी।।।।अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्।
ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ—ಸೂರ್ಯನೂ, ವಾಯುದೇವನೂ, ಕೀರ್ತಿವಂತಿಯಾದ ಭೂದೇವಿಯೂ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವಂತೆ ಈ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದ್ದಾರೆ.
Verse 28
एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः।।।।उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿ, ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನುಡಿದನು.
Verse 29
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी।।।।रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया।
ಹೇ ಪರ್ವತಗಳ ನಾಥನೇ! ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕಂಡೆಯೇ? ಈ ರಮ್ಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವಳು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, ನಿನ್ನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 30
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।।।तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत।यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्।।।।
ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗಕ್ಕೆ ನುಡಿಯುವಂತೆ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು: “ಹೇ ಪರ್ವತ! ಹಿಮವರ್ಣದಂತೆ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸಾನುಗಳನ್ನು ನಾನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವೆನು.”
Verse 31
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।3.64.30।।तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत।यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्।।3.64.31।।
ಕ್ರೋಧಾವೇಶಗೊಂಡ ರಾಮನು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗಿರಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: “ಹೇ ಪರ್ವತವೇ! ಹಿರಣ್ಯವರ್ಣೆಯಾದ, ಹಿಮದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸಾನುಗಳನ್ನೂ ನಾನು ನಾಶಮಾಡುವೆನು.”
Verse 32
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति।शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे।।।।
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪರ್ವತವು ಮೈಥಿಲಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದಂತಾಯಿತು; ಆದರೂ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 33
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्।मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि।।।।असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।
ಆಮೇಲೆ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಶಿಲಾಮಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು: “ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ ನೀನು ಭಸ್ಮವಾಗುವೆ; ಸದಾಕಾಲವೂ ಹುಲ್ಲು, ಮರಗಳು, কোমಲ ಪಲ್ಲವಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸೇವಿಸಲಾರದವನಾಗಿರುವೆ.”
Verse 34
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण।।।।यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम्।
“ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಈ ನದಿ ಇಂದು ನನ್ನಿಗೆ ಆರ್ಯಳಾದ, ಚಂದ್ರನಿಭ ಮುಖವಳಿಯ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಇದನ್ನು ಇಂದೇ ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವೆನು.”
Verse 35
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा।।।।ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः।।।।राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ।
ಹೀಗೆ ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ದಹಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದಂತೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಹತ್ತರ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ನಂತರ ಭಯಗೊಂಡು ರಾಮನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತ ಇತ್ತತ್ತ ಓಡಿದ, ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಥಿಲಿಯ ಚದುರಿದ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು.
Verse 36
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा।।3.64.35।।ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः।।3.64.36।।राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ।
ಹೀಗೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರಾಮನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ದಹಿಸಿಬಿಡುವವನಂತೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಹತ್ತರ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಹಾಗೆಯೇ ಭಯಭೀತಳಾಗಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಹಾರೈಸುತ್ತ ಇತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಥಿಲಿಯ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೋಡಿದನು.
Verse 37
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च।।।।भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरंप्रियम्।।।।
ಸೀತೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಿದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ—ಭಗ್ನವಾದ ಧನುಸ್ಸು, ಚದುರಿದ ತೂಣೀ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದು ಚದರಿದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು—ಹೃದಯವು ಅಶಾಂತಗೊಂಡ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು.
Verse 38
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च।।3.64.37।।भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरंप्रियम्।।3.64.38।।
ಭಗ್ನವಾದ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ತೂಣೀ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದು ಚದರಿದ ರಥವನ್ನು ನೋಡಿ, ಹೃದಯವು ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 39
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः।भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च।।।।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೋಡು—ವೈದೇಹಿಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಚಿನ್ನದ ತುಂಡುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿವೆ; ಮತ್ತು ಸೌಮಿತ್ರೇ, ವಿವಿಧ ವಿಧದ ಮಾಲೆಗಳೂ ಇಲ್ಲೇ ಚದುರಿವೆ.
Verse 40
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः।आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्।।।
ಹೇ ಸೌಮಿತ್ರೇ, ನೋಡು—ಧರಣೀತಲವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ರಕ್ತಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ; ಅವು ತಪ್ತ ಸುವರ್ಣಬಿಂದುಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ.
Verse 41
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः।भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति।।।।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನನಗೆ ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆ—ಕಾಮರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚೀರಿ ಚೀರಿ ತುಂಡುಮಾಡಿ, ಅಥವಾ ವಿಭಜಿಸಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಭಕ್ಷಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು.
Verse 42
तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः।बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह।।।।
ಹೇ ಸೌಮಿತ್ರೇ, ವೈದೇಹಿಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿರಬೇಕು.
Verse 43
मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम्।धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः।।।।
ಹೇ ಸೌಮ್ಯ, ಮುತ್ತುಮಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿ ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಮಹಾಧನುಸ್ಸು ಧರಣಿಯ ಮೇಲೆ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದಿದೆ—ಇದು ಯಾರದು?
Verse 44
तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम्।विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।।।।
ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ, ವೈಡೂರ್ಯ ಗುಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಜಡಿತವಾದ ಈ ಕಾಞ್ಚನ ಕವಚವು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಹರಡಿದೆ—ಇದು ಯಾರದು?
Verse 45
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्।भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम्।।।।
ಇದು ಯಾರ ಛತ್ರ? ನೂರು ಶಲಾಕೆಗಳಿರುವ, ದಿವ್ಯ ಮಾಲ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದುದು; ದಂಡ ಮುರಿದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದೆ.
Verse 46
काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः।भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।।।।
ಮತ್ತು ಇವು ಯಾರ ಕತ್ತೆಗಳು—ಸುವರ್ಣ ಉರಶ್ಛದ ಧರಿಸಿದ, ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ಭೀಕರರೂಪ ಮಹಾಕಾಯ—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿವೆ?
Verse 47
दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः।अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः।।।।
ಇದು ಯಾರ ಸಾಂಗ्रामಿಕ ರಥ—ಸಮರಧ್ವಜವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೀಪ್ತ ಪಾವಕದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ—ಈಗ ಉರುಳಿ ಬಿದ್ದು ಮುರಿದಿದೆ?
Verse 48
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः।कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः।।।।
ರಥಾಕ್ಷದಷ್ಟು ದಪ್ಪ ದಂಡಗಳಿರುವ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ—ಇವು ಯಾರ ಬಾಣಗಳು, ಹೊಡೆದು ಮುರಿದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚದುರಿವೆ? ಇಂತಹ ಘೋರಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವನು ಯಾರು?
Verse 49
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण।प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः।।।।
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು—ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ತೂಣೀರಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾಟಿ ಮತ್ತು ಲಗಾಮನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೇ ಹಿಡಿದಿರುವ ಸಾರಥಿ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವರು ಯಾರವರು?
Verse 50
कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि।चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ।।।।
ಹೇ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಹೇ ಸೌಮ್ಯ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಇಬ್ಬರು ಯಾರವರು? ಚಾಮರ ಹಿಡಿದ ಸೇವಕರು—ಮಣಿಮಯ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನೂ ಉಷ್ಣೀಷವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದವರು.
Verse 51
पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः।वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम्।।।।
ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಪುರುಷನ—ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ರಾಕ್ಷಸನ—ಹಾದಿಯ ಗುರುತು. ನೋಡು, ನನ್ನ ವೈರವು ನೂರುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಇದು ಅವನ ಜೀವಾಂತವೋ ನನ್ನ ಜೀವಾಂತವೋ ತನಕ ಇರುತ್ತದೆ.
Verse 52
सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः।हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी।।।।नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने।
ಹೇ ಸೌಮ್ಯ! ಅತಿಘೋರ ಹೃದಯದ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೋ? ಅಥವಾ ಕೊಂದರೋ? ಇಲ್ಲವೇ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದರೋ? ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮವೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 53
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण।।।।के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः।
ವೈದೇಹಿ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ—ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಅಪಹೃತಳಾಗಿದ್ದರೂ—ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹೇ ಸೌಮ್ಯ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲರು?
Verse 54
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्।।।।अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಲೋಕಗಳ ಕರ್ತನನ್ನೂ—ಶೂರನೂ ಕರುಣಾವೇದಿಯೂ ಆದವನನ್ನೂ—ಅವಮಾನಿಸುವಷ್ಟು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಹೋಗಿಬಿಡಬಹುದು, ಇಂತಹ ಅನ್ಯಾಯವೇ ಪ್ರಬಲವೆಂದು ಕಂಡರೆ.
Verse 55
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्।।।।निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः।
ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ, ಮೃದು, ದಾಂತನೂ ಕರುಣಾವೇದಿಯೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು—ಆದರೂ ಶಕ್ತಿಹೀನನೆಂದು—ತ್ರಿದಶೇಶ್ವರರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
Verse 56
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।।।।अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च।संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।।।।संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನೋಡು, ನನ್ನ ಧರ್ಮಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ ದೋಷವೂ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಮಹಾಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉದಯಿಸಿ, ಚಂದ್ರಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 57
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।।3.64.56।।अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च।संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।।3.64.57।।संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ನನ್ನ ಧರ್ಮಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದರೆ ದೋಷವೂ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಮಹಾಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉದಯಿಸಿ, ಚಂದ್ರಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 58
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।।।।किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ! ಇನ್ನು ಯಕ್ಷರೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಲ್ಲ, ಪಿಶಾಚರೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲ—ಕಿನ್ನರರೂ ಮಾನವರೂ ಸಹ—ಯಾರಿಗೂ ಸುಖಶಾಂತಿ ದೊರಕದು.
Verse 59
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण।।।।निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम्।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೋಡು—ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಬಾಣಗಳೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು; ಇಂದು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರಿಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವುದೂ ಇಳಿಯುವುದೂ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು.
Verse 60
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।।।विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।।।ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।।।
ಗ್ರಹಗಣಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆವರಿಸಿ; ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ; ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ; ವೃಕ್ಷ-ಲತೆ-ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನಾಶಗೊಳಿಸಿ—ಕಾಲಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಂಧಿತವಾಗುವಂತೆ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ಪ್ರಲಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವೆನು.
Verse 61
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।।विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।।ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
ಗ್ರಹಗಣಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆವರಿಸಿ; ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ; ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ; ವೃಕ್ಷ-ಲತೆ-ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನಾಶಗೊಳಿಸಿ—ಕಾಲಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಂಧಿತವಾಗುವಂತೆ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ಪ್ರಲಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವೆನು.
Verse 62
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।।विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।।ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
ಗ್ರಹಗಣಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆವರಿಸಿ; ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ; ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ; ವೃಕ್ಷ-ಲತೆ-ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನಾಶಗೊಳಿಸಿ—ಕಾಲಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಂಧಿತವಾಗುವಂತೆ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ಪ್ರಲಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವೆನು.
Verse 63
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः।अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।।।।
ದೇವರುಗಳು ನನಗೆ ಕುಶಲಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಹೇ ಸೌಮಿತ್ರೇ, ಅವರು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣುವರು.
Verse 64
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण।मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम्।।।।
ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಹಾರಲಾರದು; ನನ್ನ ಧನುಷ್ಯದ ತಂತಿಯಿಂದ ಬಿಡುವ ನಿರಂತರ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಚಲನೆಗೆ ಜಾಗವೇ ಇರದು.
Verse 65
अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम्।समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण।।।।
ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈಗ ನೋಡು: ನನ್ನ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗುವುದು; ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಧ್ವಸ್ತವಾಗಿ ಭ್ರಮಿತವಾಗಿ ಓಡುವವು; ಮર્યಾದೆ ಮೀರಿ ಅಕ್ರಮವಾಗುವುದು.
Verse 66
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः।करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम्।।।।
ಮೈಥಿಲಿಯ ನಿಮಿತ್ತ, ಕಿವಿವರೆಗೂ ಎಳೆದ ಅಪ್ರತಿಹತ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ನಾನು ಈ ಜೀವಲೋಕವನ್ನು ಪಿಶಾಚರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವೆನು.
Verse 67
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः।द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम्।।।।
ಇಂದು ದೇವರುಗಳೇ ನನ್ನ ರೋಷದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಅತಿದೂರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳ ಬಲವನ್ನು ಕಾಣುವರು.
Verse 68
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः।भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते।।।।
ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದಾಗ, ದೇವರೂ ಇರರು, ದೈತ್ಯರೂ ಇರರು; ಪಿಶಾಚರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರೂ ಉಳಿಯರು.
Verse 69
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि।बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः।।।।
ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷರ ಲೋಕಗಳು—ರಾಕ್ಷಸರ ಲೋಕಗಳೂ ಸಹ—ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಚೂರುಚೂರಾದರೆ, ಅವು ಮತ್ತೆ ನಿಲ್ಲಲಾರವು.
Verse 70
निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः।हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः।।।।
ಹೇ ಸೌಮಿತ್ರೇ! ಅವಳು ಅಪಹೃತಳಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಮೃತಳಾಗಿರಲಿ—ದೇವರು ಅವಳನ್ನು ನನಗೆ ಮರಳಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ನಾನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮર્યಾದಾರಹಿತವಾಗಿಸುವೆ; ಎಲ್ಲ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರುವೆ.
Verse 71
तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम्।नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्।।।।
ಅವರು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಅವಳ ಯಥಾರೂಪದಲ್ಲೇ ನನಗೆ ಮರಳಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಚರಾಚರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನೇ—ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ—ನಾಶಮಾಡುವೆ.
Verse 72
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम्।।।।सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः।युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।।।
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಒತ್ತಿ ವಾಳಿ, ಜ್ವಲಿಸುವ, ಭಯಂಕರ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಇರುವ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅದನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಧಾನಿಸಿ, ಶತ್ರುದುರ್ಗವಿಜಯಿಯಾದ ಆ ಶ್ರೀಮಾನ ರಾಮನು ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಈ ವಚನವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು.
Verse 73
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम्।।3.64.72।।सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः।युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।3.64.73।।
ಈ ಪದ್ಯವು ಅದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ: ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ವಾಳಿ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಭಯಂಕರ ವಿಷಸರ್ಪಸಮಾನ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಧಾನಿಸಿದನು; ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ವಚನವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು.
Verse 74
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः।नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।।।तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा।
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜರಾ, ಮರಣ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಿಧಿ ನಿತ್ಯವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗದಿರುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಕ್ರೋಧಸಂಯುಕ್ತನಾದಾಗ ನನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 75
पुरेव मे चारुदंतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्।सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम्।।।।
ಇಂದು ಅವರು ನನಗೆ ಪೂರ್ವವತ್ತಾಗಿ ಸುಂದರ ದಂತಗಳಿರುವ, ನಿರ್ದೋಷ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸದಿದ್ದರೆ, ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ನಾಗರು ಸೇರಿ, ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನಾನು ಉಲ್ಟಿಮಾಡಿಬಿಡುವೆನು.
Frequently Asked Questions
Rāma’s dharma-sankat is the shift from disciplined, lawful grief to potentially unbounded retaliation: he threatens to destroy river, mountain, and even cosmic order unless Sītā is returned, raising the question of how far righteous anger may go without violating maryādā.
The chapter frames nature and material traces as valid pramāṇa-like indicators for action (signs, footprints, debris), while warning that grief can eclipse विवेक (discernment); Lakṣmaṇa’s measured interpretation models counsel that channels emotion into purposeful search rather than indiscriminate destruction.
Godāvarī river and its tīrthas, Jana-sthāna, and Mount Prasravaṇa form the search-grid; the south/southwestern (naiṛti) directional cue becomes a navigational marker, converting landscape into a narrative “map” of abduction and pursuit.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.