ಮಾಂಧಾತಾ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪುತ್ರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ರಾಜನು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದನು? ಬ್ರಹ್ಮ (ವಿಧಾತೃ) ಸಂಬಂಧಿತ ಆ ಮೋಹಿನಿ ಯಾರು? ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತನಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷಿಸಿ ಧನವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾನೆ—ಪುತ್ರನ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭಾಗ, ಮೋಹಿನಿಗೆ ಒಂದು ಭಾಗ, ಉಳಿದುದನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ. ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಂಗದನ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕುಲಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಪುತ್ರವಿವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಮಹಾಪಾಪ, ಮಾಡಿಸಿದರೆ ಪುತ್ರನ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಯಜ್ಞಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಾಂಗದನು ವರುಣಕನ್ಯೆ ಹಾಗೂ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ವಿವಾಹವಾಗಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿ ಸಂಧ್ಯಾವಲಿಗೆ—ಸ್ವರ್ಗಸೌಖ್ಯವಲ್ಲ, ಪಿತೃಸೇವೆಯೇ ನನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ವ್ರತ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆ, ನ್ಯಾಯವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸರಿಯಾದ ತೂಕ-ಮಾಪ, ಗೃಹರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಏಕಾಂತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 1
मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥
ಮಾಂಧಾತಾ ಹೇಳಿದರು—ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಪುತ್ರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಮೋಹಿನಿಯೂ—ರಾಜನ ಪ್ರಿಯೆ—ವಿಧಾತೃ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನ ಪುತ್ರಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಳು।
Verse 2
आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥
ನೀವು ಆಶ್ಚರ್ಯರೂಪವಾದ, ಅಮೃತೋಪಮವಾದ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇದು ಪುಣ್ಯಕರವಾದುದು, ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುವುದು।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥
ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು—ಪುತ್ರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದನು. ಪ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಎದ್ದು, ಆ ಶುಭಸಂಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದನು।
Verse 4
क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥
ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಭೂಪತಿ ರಾಜನು ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುಪರಾಯಣನಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ವಾರುಣಿಯೊಡನೆ ಆ ಎಲ್ಲಾ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರೂ ಆನಂದದಿಂದ ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡರು.
Verse 5
प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥
ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಪತ್ನೀಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ—ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವ ಕರ್ಮವೆಂದು—ಅದನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಉಳಿದುದನ್ನು ದಾನವಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ, ಬಹು ರತ್ನಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ, ಅವನು ದಾನಮಾಡಿದನು.
Verse 6
मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥
ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಜನು ಮೋಹಿನಿಗೆ ಆ ಧನವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ತಂದೆಯು ಧರ್ಮಾಂಗದನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಹಂಚಿದನು.
Verse 7
पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥
ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಹೀಗೆಂದನು—“ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರ ಎಲ್ಲರ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡಲಿ.”
Verse 8
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥
ಕನ್ಯೆಯರಿಗಾಗಿ ಈ ‘ಕುಮಾರ’ (ಶುಭಪ್ರಭಾವ) ನನ್ನ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ವಿವಾಹಲಗ್ನದಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವಕಾಮದ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Verse 9
वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥
ದ್ವಿಜರಿಂದ ಮಂಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿ, ಗೋವು, ಸ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರದಾನಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ನನ್ನ ಪುತ್ರ ಧರ್ಮಾಂಗದನ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸು।
Verse 10
यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನ ವಿವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಸದ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ತಂದೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲದ ಭಯಾನಕ ನರಕದಲ್ಲಿ ಯುಗಾಯುತಕಾಲ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 11
तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ತಂದೆ ಪುತ್ರನ ವಿವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪುತ್ರನು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ತಂದೆಯ ಆತ್ಮವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 12
सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥
ಓ ಭೂಸುರ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ), ಪುತ್ರನ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಪುತ್ರನು ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಗುಣರಹಿತನಾಗಿರಲಿ।
Verse 13
पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥
ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಂದೆ ಪುತ್ರನ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಧನದೊಂದಿಗೆ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೇರಿಸದ ತಂದೆ ಪಿತೃಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 14
न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥
ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಂದಿತನಾಗಿರುವವನು ನಿಜವಾದ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಅವರ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಸತ್ಕರ್ಮ, ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಜೀವನೋಪಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Verse 15
यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥
ಆ ಪುತ್ರರು ತೃಪ್ತರಾಗಿಯೂ, ಸುಖಿಯಾಗಿಯೂ, ಸತ್ಕೃತರಾಗಿಯೂ ಹೇಗೆ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೋ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಪುರೋಹಿತನಾದ ದ್ವಿಜನು…
Verse 16
धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥
ಧರ್ಮಾಂಗದನ ವಿವಾಹಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆ ಯುವಕನು—ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ—ಲಜ್ಜೆಯ ಪುತ್ರನಂತೆ ಸಹಜ ಸಂಯಮದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 17
स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥
ಆಗ ತಂದೆಯ ವಚನದಿಂದ ಅವನು ದಾರಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ವರುಣನ ಪುತ್ರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಮನೋಹರ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ಪತ್ನಿಗಳಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 18
उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥
ಆ ಮಹಾಬಾಹು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನಾಗಿ, ಅವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ವಿವಾಹವಾದನು; ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಕರ್ಮದಂತೆ ಎಲ್ಲರ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ನೆರವೇರಿಸಿ।
Verse 19
वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥
ಅವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನ, ಗೋವುಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ವಿವಾಹಗೊಂಡು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು।
Verse 20
ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥
ನಂತರ ಧರ್ಮಾಂಗದನ ಪುತ್ರನು ದೇವಿ ಸಂಧ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು— “ದೇವಿ, ತಂದೆಯ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ನನಗೆ ದಾರಸಂಗ್ರಹ, ಅಂದರೆ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ಪ್ರವೇಶವಾದ ವಿವಾಹ, ಸಂಭವಿಸಿದೆ।”
Verse 21
एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥
‘ನನ್ನನ್ನು ತಂದೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಸಿದರು’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ದೇವಿ, ನಾನು ಅವ್ಯಯನಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕೆಂದು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 22
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥
ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ಸ್ವರ್ಗದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯೇ ಆಗಿದೆ।
Verse 23
संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥
ಸಂಧ್ಯಾವಳಿ ಹೇಳಿದರು— “ಪುತ್ರನೇ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಜೀವಿಸಿ ಸುಖವಾಗಿರು; ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ತಂದೆಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯು ದೊರೆತಿದೆ—ಮಗನೇ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು।”
Verse 24
त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥
ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸುಪುತ್ರವತಿಯಾದೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣವಂತನಾದ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ನಿಜಕ್ಕೂ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸಹಪತ್ನಿಯರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 25
एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು (ಪುತ್ರನನ್ನು) ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅವನ ಶಿರೋಮಣಿಯನ್ನು ಮರುಮರು ವಾಸನೆ ನೋಡಿದನು; ನಂತರ ರಾಜ್ಯತಂತ್ರದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು.
Verse 26
विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥
ಆಗ ತಾಯಿಯಿಂದ ವಿದಾಯಗೊಂಡು, ಇತರ ಮಾತೃಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತಂದೆಯ ವಚನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 27
दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥
ಅವನು ದುಷ್ಟರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಶಿಷ್ಟರನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು; ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 28
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥
ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮಾಸಮಾಸ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಗುಪ್ತಚರ ಜಾಲದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು.
Verse 29
वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥
ರಾಜನು ವಿವಾದಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ತೂಕ‑ಮಾಪನ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಮನೆಮನೆಗೆ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದನು।
Verse 30
स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವ ಮಗು ಅಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸ್ತನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಸೊಸೆಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದ ಅತ್ತೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ—ಹೃದಯ ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 31
क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥
ಕೆಲವೆಡೆ ಸಮರ್ಥನಾದ ಮಗನು ತಂದೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಸಂಕರ (ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 32
न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥
ಮರೆಮಾಚಿದ ವೈಭವವಿಲ್ಲದವನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಡನಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಕಂಚುಕ (ಅಂಗವಸ್ತ್ರ) ಇಲ್ಲದೆ ಇರಬಾರದು।
Verse 33
गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥
ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗದಿರಲಿ. ಯಾವುದೇ ವಿಧವೆ ಕೇಶವತಿಯಾಗಿ ಇರಬಾರದು; ಗಂಡನಿಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಕೇಶವತಿಯಾಗಿ ಇರಬಾರದು।
Verse 34
मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥
ಇಲ್ಲಿ ವ್ರತಧಾರಿ ಯಾರೂ ಸದಾ ಇತರರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವನಾಗಿರಬಾರದು; ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಯಾರೂ ಹಿಂಸಕ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಗರಾಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬಾರದು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನೋಪಾಯ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಕೊಡದ ನಿರ್ದಯನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬಾರದು.
Verse 35
गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥
ನಗರಜೀವನವನ್ನು ಬಯಸುವ ಗೋಪಾಲ, ಗುಣರಹಿತನಾಗಿಯೂ ಉಪದೇಶಕನಂತೆ ನಟಿಸುವವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಋತ್ವಿಜ್ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಯಾರಾದರೂ—ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬಾರದು.
Verse 36
यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥
ನೀಲಿ (ಇಂಡಿಗೋ) ತಯಾರಿಸುವವನು, ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ಬಣ್ಣಹಚ್ಚುವವನು—ಇಬ್ಬರೂ ಪಾಪಿಗಳು; ಅವರನ್ನು ನಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಮದ್ಯ ತಯಾರಿಸುವವನು ಕೂಡ.
Verse 37
वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥
ಧರ್ಮಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವವನು, ಮತ್ತು ಬೆನ್ನಿನ ಮಾಂಸವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವನು—ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸವಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನಿಗೂ.
Verse 38
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥
ದೇವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು—ನಮ್ಮ ರಾಜಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಂದ ದಂಡನೀಯನು, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ವಧ್ಯನೂ ಹೌದು; ಗರ್ಭಿಣಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಸೂತ ಯುವತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಅಪರಾಧವೋ ಹಾಗೆ.
Verse 39
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬೃಹನ್ನಾರದೀಯಪುರಾಣದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶಿಕ್ಷಾ-ನಿರೂಪಣ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು ॥ ೨೧ ॥
The chapter frames marriage as the son’s formal establishment in gṛhastha life and social order; by establishing the son through a sanctioned saṃskāra, the father is said to secure his own standing and merit, even gaining sacrifice-like fruits, whereas neglect is portrayed as producing severe demerit.
Regular inspections of administrative work, maintenance of elephants and horses, oversight of spies, proper adjudication of disputes, daily accuracy in weighing and measuring, and direct protection of subjects household-by-household are presented as core practices.
It portrays the king’s realm as enforcing religious boundaries: abandoning Viṣṇu for other deities is treated as a punishable offense, indicating a model where statecraft protects not only public order but also a defined devotional norm.