Adhyaya 61
Duryodhana-śibira-praveśaḥ — The Pāṇḍavas Enter the Kaurava Camp; The Burning of Arjuna’s Chariot
Upa-parva: Vijaya-anuśaṅga (Aftermath of Victory and Camp-Entry Episode)
Sañjaya reports that the Pāṇḍavas and allied warriors return from the field toward encampment, accompanied by leading archers such as Yuyutsu and Sātyaki, with Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin, and the Draupadeyas proceeding to their respective quarters. The victors enter Duryodhana’s camp, now emptied of its former splendor and described through similes of a city without festival and a lake bereft of its great beings—an image of depleted sovereignty. Survivors and attendants, marked by austerity and mourning, approach with folded hands. Upon arrival, Kṛṣṇa addresses Arjuna: he instructs him to set down the Gāṇḍīva and inexhaustible quivers and to dismount first. After Arjuna complies, Kṛṣṇa dismounts; immediately thereafter the divine banner’s emblem (the celestial monkey) withdraws, and Arjuna’s chariot—previously burned by numerous celestial weapons, including Brahmāstra-energy deployed by Droṇa and Karṇa—finally ignites and collapses into ash. Arjuna, astonished, asks Kṛṣṇa for an explanation. Kṛṣṇa states that the chariot had already been destroyed by weapon-fire but was held together in battle by Kṛṣṇa’s sustaining presence; once released, it disintegrates. Kṛṣṇa embraces and congratulates Yudhiṣṭhira, affirming the achieved victory and urging prompt attention to post-conflict duties. Yudhiṣṭhira acknowledges Kṛṣṇa’s unique capacity to bear the Brahmāstra’s force and recalls Vyāsa’s maxim linking dharma, Kṛṣṇa, and victory. The Pāṇḍavas recover wealth and royal implements from the camp, then, for auspicious reasons and safety, encamp outside by the sacred river Amoghavatī. Finally, Kṛṣṇa departs swiftly toward Nāgasāhvaya (Hāstinapura) with Dāruka as charioteer, tasked to console Gāndhārī, bereaved of her sons.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है—भीमसेन ने गदा-युद्ध में दुर्योधन को वैसे ही गिरा दिया जैसे सिंह मदोन्मत्त वनगज को धराशायी कर दे। रणभूमि में एक क्षण को सन्नाटा और अगले ही क्षण उफनता हर्ष फैल जाता है। → पाण्डव-पक्ष (विशेषतः पांचाल और सृंजय) उल्लास में सिंहनाद करता है, पर उसी उल्लास के बीच दुर्योधन की चेतना-सी लौटती है। वह पीड़ा में तड़पते हुए भी कृष्ण की ओर तीखी दृष्टि करता है और वाणी के बाण चलाने लगता है—पुराने अपराधों की स्मृति (विष-प्रयोग, लाक्षागृह, द्यूतसभा में द्रौपदी का अपमान) युद्ध-समाप्ति के क्षण को भी नैतिक मुकदमे में बदल देती है। → अर्ध-उठे शरीर और कटे सर्प-पूँछ जैसी छटपटाहट के साथ दुर्योधन कृष्ण पर उग्र वचन-वर्षा करता है; वहीं भीम की विजय-ध्वनि के पीछे छिपा कठोर सत्य उभरता है—यह केवल शत्रु का पतन नहीं, वर्षों के अधर्म का प्रतिफल है। → दुर्योधन अपने पक्ष, अपने ‘अनुचित’ कर्मों और दूसरों के दोषों पर तर्क करता हुआ भी अंततः पराजय की वास्तविकता स्वीकारने की ओर बढ़ता है। उसके कथन पूर्ण होते ही दिव्य पुष्प-वर्षा होती है—रणभूमि में एक अलौकिक संकेत कि निर्णायक घड़ी आ चुकी है। → दुर्योधन की कटु वाणी और कृष्ण की ओर उठी चुनौती के बाद प्रश्न हवा में लटकता है—अब अंतिम निर्णय किसके ‘धर्म’ को मान्यता देगा: नियमों की शुष्कता या न्याय की अनिवार्यता?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८६३ “लोक मिलाकर कुल ५६३ श्लोक हैं।) फल रत () आज अत+- एकषेष्टितमो< ध्याय: पाण्डव-सैनिकोंद्वारा भीमकी स्तुति
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದರು— ಸಂಜಯಾ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಸೃಂಜಯರು ಏನು ಮಾಡಿದರು?
Verse 2
संजय उवाच हतं दुर्योधन दृष्टवा भीमसेनेन संयुगे । सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದರು— ಮಹಾರಾಜ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ನಿಹತನಾಗಿ ಕಂಡೆನು—ಸಿಂಹವು ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಕಾಡಾನೆನ್ನು ಕೆಡವುವಂತೆ.
Verse 3
पज्चाला सृज्जयाश्वैव निहते कुरुनन्दने,कुरुनन्दन दुर्योधनके मारे जानेपर पांचाल और सूंजय तो अपने दुपट्टे उछालने और सिंहनाद करने लगे। हर्षमें भरे हुए इन पाण्डववीरोंका भार यह पृथ्वी सहन नहीं कर पाती थी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದರು— ಕುರುನಂದನ ದುರ್ಯೋಧನನು ನಿಹತನಾದಾಗ ಪಾಂಚಾಲರು ಮತ್ತು ಸೃಂಜಯರು ಹರ್ಷೋನ್ಮತ್ತರಾಗಿ, ಮೇಲ್ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು.
Verse 4
आविद्धयन्ुत्तरीयाणि सिंहनादांश्व नेदिरे नैतान् हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದರು— ಅವರು ಮೇಲ್ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದು ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟರಾದ ಆ ವೀರರ ಭಾರವನ್ನು ಈ ವಸುಂಧರೆಯೂ ಸಹಿಸಲಾರದೆಂಬಂತೆ ತೋಚಿತು.
Verse 5
ध्नुंष्यन्ये व्याक्षिपन्त ज्याश्वाप्यन्ये तथाक्षिपन् दध्मुरन्ये महाशड्खानन्ये जषघ्नुश्न दुन्दुभीन् ५ ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದರು— ಕೆಲವರು ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಟಂಕರಿಸಿದರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಜ್ಯೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ಬಿಡಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಮಹಾಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು; ಅನೇಕರು ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು.
Verse 6
चिक्रीडुश्व तथैवान्ये जहसुश्न॒ तवाहिता: । अन्र॒ुवंश्षासकृद् वीरा भीमसेनमिदं वच:,आपके बहुत-से शत्रु भाँति-भाँतिके खेल खेलने और हास-परिहास करने लगे। कितने ही वीर भीमसेनके पास जाकर इस प्रकार कहने लगे--
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳೂ ನಾನಾವಿಧವಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಪರಿಹಾಸದಿಂದ ನಗತೊಡಗಿದರು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲ ವೀರರು ಭೀಮಸೇನನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು—
Verse 7
दुष्करं भवता कर्म रणेडद्य सुमहत् कृतम् कौरवेन्द्र रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂದು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೀ. ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ದಣಿದ ಕೌರವೇಂದ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿ ನೀನು ದುರ್ಲಭ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದೀ.
Verse 8
इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वध॑ परमसंयुगे । त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जना:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪರಮ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಂತೆ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಈ ಶತ್ರುವಧವೂ ಅದೇ ಸಮಾನವೆಂದು ಜನರು ಭಾವಿಸಿದರು.
Verse 9
चरन्तं विविधान् मार्गान् मण्डलानि च सर्वशः । दुर्योधनमिमं शूरं को5न्यो हन्याद् वृकोदरात्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವಿವಿಧ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮಂಡಲಾಕಾರದ ಚಲನೆಗಳಿಂದ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಶೂರ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ವೃಕೋದರ (ಭೀಮ) ಹೊರತು ಇನ್ನಾರು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲರು?
Verse 10
वैरस्य च गतः पार त्वमिहान्यै: सुदुर्गमम् । अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदूशम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೀ ವೈರವನ್ನೇ ದಾಟಿ ಪಾರ ತಲುಪಿದ್ದೀ; ಇಲ್ಲಿ ಇತರರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದೀ. ಇಂತಹ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮತ್ತಾರೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.
Verse 11
“आप वैरके समुद्रसे पार हो गये, जहाँ पहुँचना दूसरे लोगोंके लिये अत्यन्त कठिन है। दूसरे किसीके लिये ऐसा पराक्रम कर दिखाना सर्वथा असम्भव है ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ನೀನು ವೈರವನ್ನೆಂಬ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ, ಇತರರಿಗೆ ತಲುಪುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದೀಯ. ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಾಧ್ಯ. ವೀರನೇ! ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಗಜರಾಜನಂತೆ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪಾದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗಿಸಿದ್ದೀಯ.
Verse 12
सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सड्भरमुत्तमम् | दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಸಿಂಹವು ಎಮ್ಮೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಉಗ್ರ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ, ಹೇ ನಿರ್ದೋಷನೇ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀನು ದುಃಶಾಸನನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದೀಯ.
Verse 13
“अनघ! जैसे सिंहने भैंसेका खून पी लिया हो, उसी प्रकार आपने महान् युद्ध ठानकर दुःशासनके रक्तका पान किया है, यह भी सौभाग्यकी ही बात है ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ನಿರ್ದೋಷನೇ! ಸಿಂಹವು ಎಮ್ಮೆಯ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ, ನೀನು ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ದುಃಶಾಸನನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದೀಯ—ಇದೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವೇ. ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರ ಎಲ್ಲರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀನು ನಿನ್ನದೇ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪಾದವಿಟ್ಟೆ; ವಿಧಿಯೂ ನಿನ್ನ ಕರ್ಮವೂ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿವೆ—ಇದು ಹರ್ಷದ ವಿಷಯ.
Verse 14
अमित्राणामधिष्ठानाद् वधाद् दुर्योधनस्य च । भीम दिष्टया पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद् यश:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭೀಮ! ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ಕಾರಣ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ನಿನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದ ಕೀರ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
Verse 15
एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति वन्दिन: । तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭಾರತ! ವೃತ್ರನು ಹತನಾದಾಗ ವಂದಿಗಳು ಶಕ್ರನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇವೆ.
Verse 16
दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि न: । अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद् विद्धि भारत
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತಾ! ದುರ್ಯೋಧನನ ವಧೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ರೋಮಾಂಚವು ಇಂದಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ; ಇನ್ನೂ ಶಮನವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿ.
Verse 17
इत्यब्रुवन् भीमसेनं वातिकास्तत्र सड़ता: । तान् हृष्टान् पुरुषव्याप्रान् पज्चालान् पाण्डवै: सह
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ದೂತರು ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹರ್ಷಿತ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಪಾಂಚಾಲರನ್ನು ಅವರು ವರ್ಣಿಸಿದರು.
Verse 18
ब्रुवतो5सदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदन: । प्रशंसा करनेवाले वीरगण वहाँ एकत्र होकर भीमसेनसे उपर्युक्त बातें कह रहे थे। भगवान् श्रीकृष्णने जब देखा कि पुरुषसिंह पांचाल और पाण्डव अयोग्य बातें कह रहे हैं, तब वे वहाँ उन सबसे बोले-- ।।
ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಸಂಗತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಧುಸೂದನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ನರಾಧಿಪರೇ! ಈಗಾಗಲೇ ನಿಹತನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲುವುದು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಲ್ಲ.”
Verse 19
तदैवैष हत: पापो यदैव निरपत्रप:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಲಜ್ಜನಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆ ಪಾಪಿ ಹತನಾದನು.
Verse 20
बहुशो विदुरद्रोणकृपगाज्रेयसृज्जयै:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವಿದುರು, ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ, ಗಾಂಗ್ರೇಯ ಮತ್ತು ಸೃಂಜಯರಿಂದ ಪುನಃ ಪುನಃ…
Verse 21
नैष योग्योउ्द्य मित्र वा शत्रुर्वा पुरुषाधम:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ನರಾಧಮನು ಇಂದು ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ।
Verse 22
किमनेनाति भुग्नेन वाग्भि: काष्ठसधर्मणा । रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपा:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅತಿಯಾಗಿ ಮುರಿದ, ಒಣಕಟ್ಟಿನಂತಿರುವ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಓ ಭೂಪತಿಗಳೇ, ಶೀಘ್ರ ರಥಗಳೇರಿರಿ; ನಾವು ಹೊರಡೋಣ।
Verse 23
दिष्टया हतो<यं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धव: । “यह नराधम अब किसी योग्य नहीं है। न यह किसीका मित्र है और न शत्रु। राजाओ! यह तो सूखे काठके समान कठोर है। इसे कटुवचनोंद्वारा अधिक झुकानेकी चेष्टा करनेसे क्या लाभ? अब शीघ्र अपने रथोंपर बैठो। हम सब लोग छावनीकी ओर चलें। सौभाग्यसे यह पापात्मा अपने मन्त्री
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ದೈವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರು, ಜ್ಞಾತಿ-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದನು. ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಬಂದ ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯಭರಿತ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು…
Verse 24
अमर्षवशमापतन्न उदतिष्ठद् विशाम्पते । स्फिग्देशेनोपविष्ट: स दोर्भ्या विष्टभ्य मेदिनीम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಸಹ್ಯ ಕೋಪದ ವಶನಾಗಿ ಜನಾಧಿಪತಿ ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿಕೊಂಡನು।
Verse 25
प्रजानाथ! श्रीकृष्णके मुखसे यह आक्षेपयुक्त वचन सुन राजा दुर्योधन अमर्षके वशीभूत होकर उठा और दोनों हाथ पृथ्वीपर टेककर चूतड़के सहारे बैठ गया ।।
ಓ ಪ್ರಜಾನಾಥ! ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮುಖದಿಂದ ಬಂದ ಈ ಆಕ್ಷೇಪಭರಿತ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅಸಹ್ಯ ಕೋಪದ ವಶನಾಗಿ ಎದ್ದನು; ಮತ್ತೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತನು. ಭ್ರೂಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ವಾಸುದೇವನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟನು; ರಾಜನ ದೇಹ ಅರೆ ಎದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು.
Verse 26
प्रहृष्मनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवा: । संजयने कहा--महाराज! जैसे कोई मतवाला जंगली हाथी सिंहके द्वारा मारा गया हो
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೊಡನೆ ಪಾಂಡವರು, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನ ಕೈಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹತನಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ—ಮತ್ತಾದ ಕಾಡಾನೆ ಸಿಂಹದಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ—ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಪರಮ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಪ್ರಾಣಾಂತಕರವಾದ ಆ ಘೋರ ವೇದನೆಯನ್ನೂ ಅವರು ಚಿಂತಿಸಲಿಲ್ಲ।
Verse 27
कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वै
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕಂಸದಾಸನ ದಾಯಾದನೇ! ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲವೇ?
Verse 28
ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छता
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸು” ಎಂದು ಭೀಮನಿಗೆ ಸುಳ್ಳು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತ (ಒಬ್ಬನು) ಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನು ವಂಚನೆಯಿಂದ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 29
घातयित्वा महीपालानूजुयुद्धानू सहस्रश:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೇರವಾಗಿ ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಜರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿ (ಅವನು/ಅವರು) ಮುಂದುವರಿದರು।
Verse 30
जिह्नौरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा । “सरलतासे धर्मानुकूल युद्ध करनेवाले सहस्रों भूमिपालोंको बहुत-से कुटिल उपायोंद्वारा मरवाकर न तुम्हें लज्जा आती है और न इस बुरे कर्मसे घृणा ही होती है ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅನೇಕ ವಕ್ರ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ಭೂಪಾಲರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದರೂ ನಿನಗೆ ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲ, ಈ ಪಾಪಕೃತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅಸಹ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ನೀನು ದಿನೇದಿನೇ ಶೂರರ ಮೇಲೆ ಮಹಾ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೀಯ।
Verse 31
अश्वत्थाम्न: सनामान हत्वा नागं सुदुर्मते
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ದುರ್ಮತೇ! ‘ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆನೆಯನ್ನು ಕೊಂದು, ಅದೇ ಹೆಸರನ್ನು ಆಧಾರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಜನರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲು ಅವರು ಘೋಷಿಸಿದರು; ಯುದ್ಧದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಕೃತ್ಯ ಆ ಕ್ಷಣದ ಧರ್ಮಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಮಸುಕುಗೊಳಿಸಿತು.
Verse 32
स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಯೋಧನ ಮೇಲೆ ಆ ನೃಶಂಸ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು; ಯುದ್ಧದ ಉನ್ಮಾದದಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ಸಂಕಲ್ಪವು ಶೀಲದ ಸೌಮ್ಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮೀರಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸಿತು.
Verse 33
वधार्थ पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಪಾಂಡುಪುತ್ರನ ವಧಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವನು ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು (ದಿವ್ಯ ಕ್ಷಿಪಣಿ/ಅಸ್ತ್ರ) ಯಾಚಿಸಿದನು.”
Verse 34
छिन्नहस्त: प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಹಾಗೆಯೇ ಬಲಿಷ್ಠ ಭೂರಿಶ್ರವನು, ಕೈ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ, ತನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಂಗಹಾನಿಗೊಂಡು ಮರಣಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು.”
Verse 35
त्वयाभिसृष्टेन हतः शैनेयेन महात्मना । “बलवान भूरिश्रवाका हाथ कट गया था और वे आमरण अनशनका व्रत लेकर बैठे हुए थे। उस दशामें तुमसे ही प्रेरित होकर महामना सात्यकिने उनका वध किया ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ನಿನ್ನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮಹಾತ್ಮ ಶೈನೇಯ (ಸಾತ್ಯಕಿ) ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ವ್ರತಸ್ಥನಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನ ಹತ್ಯೆಗೆ ಯಾರು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಕೂಡ ಆ ಹತ್ಯೆಯ ನೈತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.”
Verse 36
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्थ वै पुन: । पुनश्न पतिते चक्रे व्यसनार्त: पराजित:
ಮತ್ತೆ ನಾಗರಾಜನ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಸೇನನು ಬಿದ್ದಾಗ, ಚಕ್ರವೂ ಪುನಃ ಕೈ ತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದಿತು; ಆಗ ಅವನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಪರಾಜಿತನಾದನು।
Verse 37
यदि मां चापि कर्ण च भीष्मद्रोणौ च संयुतौ
ಅವರು ನನ್ನನ್ನೂ—ಕರ್ಣನೊಂದಿಗೆ—ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಸಿ (ಎದುರಿಸಿದರೂ) ಸಹ…
Verse 38
त्वया पुनरनार्येण जिद्ममार्गेण पार्थिवा:
ಆದರೆ ನೀನು—ಅನಾರ್ಯನಾಗಿ, ವಕ್ರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ—ರಾಜರನ್ನು (ಈ ರೀತಿ) ದಾರಿತಪ್ಪಿಸಿದ್ದೀ।
Verse 39
वायुदेव उवाच हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धव:
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಗಾಂಧಾರದ ಅಧಿಪತೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರು, ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾಗಿದ್ದೀ.”
Verse 40
सगण: ससुद्दच्चैव पाप॑ मार्गमनुष्ित: । तवैव दुष्कृतैर्वीरी भीष्मद्रोणी निपातितौ
ನಿನ್ನ ಬಳಗದೊಡನೆ, ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ನೀನು ಪಾಪಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೀ. ಓ ವೀರ, ನಿನ್ನದೇ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರು ಪತನಗೊಂಡರು।
Verse 41
कर्णश्र निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तक: । भगवान् श्रीकृष्ण बोले--गान्धारीनन्दन! तुमने पापके रास्तेपर पैर रखा था; इसीलिये तुम भाई
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಕರ್ಣನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ನೀನು ಮೂಢನಾಗಿ, ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಪಿತೃಭಾಗವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 42
विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवा:
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ವಿಷ ನೀಡಲಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಪಾಂಡವರಾದ ಎಲ್ಲರೂ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು.
Verse 43
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते । सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅತಿ ದುರ್ಮತೇ! ಜತುಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ದಹಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು; ಹಾಗೆಯೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಯ ವೇಳೆ ರಜಸ್ವಲೆಯಾದ ಯಾಜ್ಞಸೇನಿಯನ್ನೂ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು.
Verse 44
तदैव तावद् दुष्टात्मन् वध्यस्त्वं निरपत्रप । सुदुर्मते! तुमने जब भीमसेनको विष दिया, समस्त पाण्डवोंको उनकी माताके साथ लाक्षागृहमें जला डालनेका प्रयत्न किया और निर्लज्ज! दुष्टात्मन्! द्यूतक्रीड़ाके समय भरी सभामें रजस्वला द्रौपदीको जब तुमलोग घसीट लाये, तभी तुम वधके योग्य हो गये थे ।।
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ, ನಿರ್ಲಜ್ಜ! ನೀನು ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ವಿಷ ನೀಡಿದಾಗಲೇ, ಪಾಂಡವರನ್ನು ಅವರ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಜತುಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗಲೇ, ಮತ್ತು ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಯ ವೇಳೆ ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಜಸ್ವಲೆಯಾದ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಾಗಲೇ—ನೀನು ವಧಾರ್ಹನಾದೆ.
Verse 45
निकृत्या यत् पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे | तुमने द्यूतक्रीड़ाके जानकार सुबलपुत्र शकुनिके द्वारा उस कलाको न जाननेवाले धर्मज्ञ युधिष्ठिरको, जो छलसे पराजित किया था, उसी पापसे तुम रणभूमिमें मारे गये हो ।।
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಕುತಂತ್ರದಿಂದ ನೀನು ಇತರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನೀನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದೆ. ಮತ್ತು ಪಾಪಿಯಾದ ಜಯದ್ರಥನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾ (ದ್ರೌಪದಿ)ಗೆ ನೀಡಿದ ಕಷ್ಟ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ದೋಷದಿಂದಲೇ ನಡೆದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಪಾಪಮಯ ವಧ—ಇವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನೀನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೆ.
Verse 46
यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम् | अभिमन्युश्व यद् बाल एको बहुभिराहवे
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—“ಅವರು ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿ, ನಂತರ ತೃಣಬಿಂದುಗಳ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ—ಇದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ: ಬಾಲಕನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಅನೇಕರ ಎದುರು ನಿಂತನು.”
Verse 47
(कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाड्क्षिणम् । यच्छिखण्ड्यवधीद् भीष्म मित्रार्थे न व्यतिक्रम: ।।
ನೀನು ಮರುಮರು ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ—“ನಮ್ಮಿಂದ ಇಂತಹ ಅಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆದಿವೆ.”
Verse 48
बृहस्पतेरुशनसो नोपदेश: श्रुतस्त्वया
ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಉಶನಸ (ಶುಕ್ರ)ರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ.
Verse 49
वृद्धा नोपासिताश्वैव हित॑ वाक््यं न ते श्रुतम् तुमने बृहस्पति और शुक्राचार्यके नीतिसम्बन्धी उपदेशको नहीं सुना है, बड़े-बूढ़ोंकी उपासना नहीं की है और उनके हितकर वचन भी नहीं सुने हैं ।।
ನೀನು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಸೇವಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಹಿತಕರ ವಚನವನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅತಿಲೋಭ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣೆಯ ವಶನಾಗಿ ನೀನು ಬಂಧಿತನಾದೆ.
Verse 50
दुर्योधन उवाच अधीतं विधिवद् दत्तं भू: प्रशास्ता ससागरा
ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದನು—“ನಾನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿದ್ದೇನೆ; ಸಮುದ್ರಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 51
यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्
ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದನು—“ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಬಂಧುಗಳಷ್ಟೇ ಆಗಿ, ಯೋಧಸ್ಥಾನವನ್ನು ದಾವೆ ಮಾಡುವವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಡದೆ ಇದ್ದರೆ…”
Verse 52
देवाह्ा मानुषा भोगा: प्राप्ता असुलभा नृपै:
“ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಮಾನವರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭೋಗಗಳು—ರಾಜರಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದವು—ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 53
ससुहत् सानुगश्नैव स्वर्ग गन्ताहमच्युत
“ಹೇ ಅಚ್ಯುತ! ನಾನು ನನ್ನ ಸುಹೃದರೂ ಅನুচರರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು.”
Verse 54
यूयं निहतसंकल्पा: शोचन्तो वर्तयिष्यथ । अच्युत! मैं सुहदों और सेवकोंसहित स्वर्गलोकमें जाऊँगा और तुमलोग भग्नमनोरथ होकर शोचनीय जीवन बिताते रहोगे || ५३ ह ।।
“ನಿಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪ ನಾಶವಾಗಿ, ನೀವು ಶೋಕದಲ್ಲೇ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುವಿರಿ. ಹೇ ಅಚ್ಯುತ! ನಾನು ನನ್ನ ಸುಹೃದರೂ ಸೇವಕರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು; ನೀವು ಆಶಾಭಂಗಗೊಂಡು ದೀನ ಜೀವನ ನಡೆಸುವಿರಿ. ಭೀಮನು ತನ್ನ ಪಾದದಿಂದ ನನ್ನ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಡೆದದ್ದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ವಿಷಾದವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕಾಗೆಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಗೃಧ್ರಗಳು ಈ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಪಾದವಿಡುವವು.” ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕುರುರಾಜನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಮುಗಿದಾಗ…
Verse 55
अवादयन्त गन्धर्वा वादित्र॑ं सुमनोहरम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಗಂಧರ್ವರು ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ವಾದ್ಯವನ್ನು ವಾದಿಸಿದರು.
Verse 56
जगुश्नाप्सरसो राज्ञो यश:सम्बद्धमेव च | गन्धर्वगण अत्यन्त मनोहर बाजे बजाने लगे और अप्सराएँ राजा दुर्योधनके सुयशसम्बधी गीत गाने लगीं ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಪ್ಸರೆಯರು ರಾಜನ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡತೊಡಗಿದರು; ಗಂಧರ್ವಗಣಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದವು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು—“ಸಾಧು! ಸಾಧು! ರಾಜನ್!” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ನಂತರ ಪುಣ್ಯಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮೃದು ಹಾಗೂ ಸುಖದಾಯಕವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಾಶ ಹರಡಿತು; ಆಕಾಶವು ವೈದೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು.
Verse 57
ववौ च सुरभिर्वायु: पुण्यगन्धो मृदुः सुख: । व्यराजंश्व दिश: सर्वा नभो वैदूर्यसंनिभम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸುರಭಿಯುಕ್ತವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು—ಪುಣ್ಯಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮೃದು ಮತ್ತು ಶಮನಕರ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸಿದವು; ಆಕಾಶವು ವೈದೂರ್ಯ (ಲಾಪಿಸ್-ಲಾಜುಲಿ) ಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಶುಭಸೂಚಕವಾದ, ಲೋಕಾತೀತ ಅನುಮೋದನೆಯ ಸಂಕೇತದಂತೆ—ಯುದ್ಧಹಿಂಸೆಯ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಧರ್ಮ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಶಾಂತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದಂತೆ ತೋರ್ಪಟ್ಟಿತು.
Verse 58
अत्यद्भुतानि ते दृष्टवा वासुदेवपुरोगमा: । दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्टवा ब्रीडामुपागमन्,श्रीकृष्ण आदि सब लोग ये अद्भुत बातें और दुर्योधनकी यह पूजा देखकर बहुत लज्जित हुए
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ವಾಸುದೇವ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ) ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಎಲ್ಲರೂ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂಜೆ-ಗೌರವವನ್ನು ನೋಡಿ ಲಜ್ಜೆಗೆ ಒಳಗಾದರು.
Verse 59
हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ता: शुशुचुर्हि ते । भीष्म द्रोणं तथा कर्ण भूरिश्रवसमेव च,भीष्म, द्रोण, कर्ण और भूरिश्रवाको अधर्मपूर्वक मारा गया सुनकर सब लोग शोकसे व्याकुल हो खेद प्रकट करने लगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ ಹಾಗೂ ಭೂರಿಶ್ರವ—ಇವರನ್ನು ಅಧರ್ಮವಾಗಿ ಕೊಂದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಅಳಲು ತೊಡಗಿದರು.
Verse 60
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वनें श्रीकृष्णका बलदेवजीको सान्त्वना देनाविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಪಾಂಡವರು ದೀನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ದುಂದುಭಿಯ ನಾದದಂತೆ ಗಂಭೀರಸ್ವರ ಹೊಂದಿದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವರಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 61
नैष शक्यो5तिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथा: । ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे,पुरुषप्रवर! तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग दुर्योधनको मारा गया देख हर्षमें भरकर अपने-अपने शंख बजाने लगे। श्रीकृष्णने पांचजन्य शंख बजाया ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಪುರುಷಪ್ರವರ! ಇವರೆಲ್ಲ ಮಹಾರಥರು, ಅತಿಶೀಘ್ರ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ನೇರ ಸಮರದಲ್ಲಿಯೂ ಧೀರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸರಳ, ಋಜುಯುದ್ಧದಿಂದ ಇವರನ್ನು ನೀವು ಸಂಹರಿಸಲಾರಿರಿ. ಅನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪತನಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೂ ಇತರರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು ಊದಿದನು. ಉಲ್ಲಾಸಿತ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವದತ್ತ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು; ಕುಂತೀಪುತ್ರ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅನಂತವಿಜಯವನ್ನು; ಭೀಕರ ಕರ್ಮವಂತ ವೃಕೋದರ ಭೀಮನು ಮಹಾಶಂಖ ಪೌಂಡ್ರವನ್ನು ಊದಿದನು. ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಊದಿದರು. ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಜೈತ್ರವನ್ನು, ಸಾತ್ಯಕಿಯು ನಂದಿವರ್ಧನವನ್ನು ಧ್ವನಿಮಾಡಿದನು. ಭರತವೃಷಭ! ಆ ಮಹಾಶಂಖನಾದದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಆಕಾಶ ತುಂಬಿತು, ಭೂಮಿಯೂ ಕಂಪಿಸಿದಂತೆ ಆಯಿತು. ಬಳಿಕ ಪಾಂಡವಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಪಣವ, ಆನಕ ಮತ್ತು ಗೋಮುಖ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು; ಅವುಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಗರ್ಜನೆ ತೂಮುಲವಾಯಿತು. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ಸ್ತೋತ್ರಗಳೂ ಮಂಗಳವಚನಗಳೂ ಮೂಲಕ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು.
Verse 62
“यह दुर्योधन अत्यन्त शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेवाला था, अतः इसे कोई जीत नहीं सकता था और वे भीष्म, द्रोण आदि महारथी भी बड़े पराक्रमी थे। उन्हें धर्मानुकूल सरलतापूर्वक युद्धके द्वारा आपलोग नहीं मार सकते थे ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಈ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ವಿಧಾನದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುವವನಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಭೀಷ್ಮಪ್ರಮುಖರಾದ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಮಹಾರಥರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೇರ, ಧರ್ಮಬದ್ಧ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನೀವು ಪತನಗೊಳಿಸಲಾರಿರಿ.
Verse 63
मयानेकैरुपायैस्तु मायायोगेन चासकृत् | हतास्ते सर्व एवाजी भवतां हितमिच्छता,“आपलोगोंका हित चाहते हुए मैंने ही बारंबार मायाका प्रयोग करके अनेक उपायोंसे युद्धस्थलमें उन सबका वध किया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ನಿಮ್ಮ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಪುನಃಪುನಃ ಮಾಯಾಯೋಗವನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಸಂಹೃತರಾದರು.
Verse 64
यदि नैवंविध॑ जातु कुर्या जिह्ममहं रणे । कुतो वो विजयो भूय: कुतो राज्यं कुतो धनम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವಕ್ರ (ಕಪಟ) ಉಪಾಯವನ್ನು ಎಂದೂ ಆಶ್ರಯಿಸದೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ನಿಮಗೆ ಜಯ ಹೇಗೆ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತು? ರಾಜ್ಯ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು, ಧನ ಹೇಗೆ ಲಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು?
Verse 65
ते हि सर्वे महात्मानश्वत्वारोडतिरथा भुवि | न शकक््या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಭೂರಿಶ್ರವ—ಈ ನಾಲ್ವರು ಮಹಾತ್ಮರು ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿರಥರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲಾರಿದ್ದರು.
Verse 66
तथैवायं गदापाणिर्धातिराष्ट्री गतक्लम: । न शकक््यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ಗದಾಧಾರಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕ್ಲಾಂತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಿಧಾನದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ದಂಡಧಾರಿ ಕಾಲನೂ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲಾರನು.
Verse 67
न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो रिपु: । मिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहव: शत्रवोदधिका:
ಈ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳು ನಾನಾ ಉಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ನೀತಿಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ವಧಯೋಗ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
Verse 68
पूर्वरनुगतो मार्गों देवैरसुरघातिभि: । सद्धिश्वानुगतः पन्था: स सर्वैरनुगम्यते
ಅಸುರಘಾತಿಗಳಾದ ಪೂರ್ವದೇವರು ಅನುಸರಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವೇ; ಸಜ್ಜನರು ನಡೆದ ಪಥವೇ—ಅದೇ ಪಥವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 69
कृतकृत्याश्च सायाह्वे निवासं रोचयामहे । साथ्चनागरथा: सर्वे विश्रमामो नराधिपा:
ಸಾಯಂಕಾಲಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾವು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ. ಓ ನರಾಧಿಪರೇ, ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಕುದುರೆ, ಆನೆ ಮತ್ತು ರಥಗಳೊಡನೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯೋಣ.
Verse 70
वासुदेववच: श्रुत्वा तदानीं पाण्डवै: सह । पज्चाला भृशसंदह्ृष्टा विनेदु: सिंहसंघवत्
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪಾಂಡವರೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಪಾಂಚಾಲರು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಂಹಸಮೂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು.
Verse 71
ततः प्राध्मापयन् शड्खान् पाउ्चजन्यं च माधव: । ह्ृष्टा दुर्योधन दृष्टवा निहतं पुरुषर्षभ
ಆಗ ಮಾಧವನು (ಕೃಷ್ಣನು) ಶಂಖಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು, ಊದಿಸಿದನು. ಪುರುಷವೃಷಭನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಯೋಧರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡರು; ಅಧರ್ಮಿ ನಾಯಕನ ಪತನವು ಯುದ್ಧಭಾರದ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪಿಸಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗುವುದರ ಸೂಚನೆಯಾಯಿತು।
Verse 183
असकृद् वाम्भिरुग्राभिनिहतो होष मन्दधी: । “नरेश्वरो! मरे हुए शत्रुको पुनः मारना उचित नहीं है। तुमलोगोंने इस मन्दबुद्धि दुर्योधनको बारंबार कठोर वचनोंद्वारा घायल किया है
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: “ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮರುಮರು ಹೊಡೆತಪಟ್ಟು ಕೂಡ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಕೂಗುತ್ತಾನೆ. ಓ ನರೇಶ್ವರ! ಈಗಾಗಲೇ ಮೃತಪ್ರಾಯನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ನೀವು ಈ ಮಂದಮತಿ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದೀರಿ.”
Verse 196
लुब्ध: पापसहायश्च सुहदां शासनातिग: । “यह निर्लज्ज पापी तो उसी समय मर चुका था जब लोभमें फँसा और पापियोंको अपना सहायक बनाकर सुहृदोंके शासनसे दूर रहने लगा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: “ಲೋಭಿ, ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನು, ಸುಹೃದರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮೀರುವವನು—ಅಂಥ ನಿರ್ಲಜ್ಜ ಪಾಪಿ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಲೋಭದ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ದುಷ್ಟಸಂಗವನ್ನು ಆರಿಸಿ, ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ.”
Verse 203
पाण्डुभ्य: प्रार्थ्मानो5पि पित्र्यमंशं न दत्तवान् | “विदुर, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, भीष्म तथा सूंजयोंके बारंबार प्रार्थना करनेपर भी इसने पाण्डवोंको उनका पैतृक भाग नहीं दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: ಪಾಂಡವರ ಪರವಾಗಿ ಮರುಮರು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಅವರ ಪಿತೃಭಾಗವಾದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ವಿದುರ, ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ, ಭೀಷ್ಮ ಹಾಗೂ ಸಂಜಯರು ಪುನಃಪುನಃ ವಿನಂತಿಸಿದರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮ್ಯವಾದ ವಾರಸುದಾರಿಕೆಯನ್ನು ಅವನು ತಡೆದನು।
Verse 273
अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातित: । '“ओ कंसके दासके बेटे! मैं जो गदायुद्धमें अधर्मसे मारा गया हूँ, इस कुकृत्यके कारण क्या तुम्हें लज्जा नहीं आती है?
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: “ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೆಡವಲಾಗಿದೆ. ಓ ಕಂಸನ ದಾಸನ ಮಗನೇ! ಈ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ನಿನಗೆ ಲಜ್ಜೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?”
Verse 286
कि न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोच था: । 'भीमसेनको मेरी जाँघें तोड़ डालनेका मिथ्या स्मरण दिलाते हुए तुमने अर्जुनसे जो कुछ कहा था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದ ವಿಷಯವೇನಾದರೂ ಇದೆಯೇ? ಭೀಮಸೇನನು ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವೆನೆಂದು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿ, ಆ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನೀನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದದ್ದೆಲ್ಲ—ಅದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದೆಯೇ?”
Verse 303
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामह: । “जो प्रतिदिन शूरवीरोंका भारी संहार मचा रहे थे, उन पितामह भीष्मका तुमने शिखण्डीको आगे रखकर वध कराया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಮುಂಚೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಸಂಹರಿಸೆದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ವೀರಯೋಧರ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಭೀಷ್ಮನೇ ನಿನ್ನ ಈ ಉಪಾಯದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡನು.”
Verse 316
आचार्यो न्यासित: शस्त्र कि तन्न विदितं मया । “दुर्मते! अश्वत्थामाके सदृश नामवाले एक हाथीको मारकर तुमलोगोंने द्रोणाचार्यके हाथसे शस्त्र नीचे डलवा दिया था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಆಚಾರ್ಯನು ಆಯುಧವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟನು—ಅದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂಬುದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದೆಯೇ? ದುರ್ಮತಿಗಳೇ! ‘ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ’ ಎಂಬ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಆನೆಯನ್ನು ಕೊಂದು, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಕೈಯಿಂದ ಆಯುಧ ಬೀಳುವಂತೆ ನೀವು ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ—ಅದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದೆಯೇ?”
Verse 326
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारय: । “इस नृशंस धृष्टद्युम्नने पराक्रमी आचार्यको उस अवस्थामें मार गिराया, जिसे तुमने अपनी आँखों देखा; किंतु मना नहीं किया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿದೆ; ಆದರೂ ನೀನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕ್ರೂರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದನೋ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡೂ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಿಲ್ಲ.”
Verse 336
घटोत्कचे व्यंसयत: कस्त्वत्त: पापकृत्तम: । 'पाण्डुपुत्र अर्जुनके वधके लिये माँगी हुई इन्द्रकी शक्तिको तुमने घटोत्कचपर छुड़वा दिया। तुमसे बढ़कर महापापी कौन हो सकता है?
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಘಟೋತ್ಕಚನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಿ ಯಾರು? ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನ ವಧಕ್ಕಾಗಿ ಪಡೆದ ಇಂದ್ರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀನು ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ—ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ಮಹಾಪಾಪಿ ಯಾರು?”
Verse 363
पातित: समरे कर्णश्षृक्रव्यग्रो$ग्रणी्नणाम् । “मनुष्योंमें अग्रगण्य कर्ण अर्जुनको जीतनेकी इच्छासे उत्तम पराक्रम कर रहा था। उस समय नागराज अश्वसेनको जो कर्णके बाणके साथ अर्जुनके वधके लिये जा रहा था
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸಮರದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನು ಪಾತಿತನಾದನು; ನಾಯಕರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ, ಶೂರರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಘ್ರಸಮಾನ। ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಕರ್ಣನ ಬಾಣದೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಜುನವಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದ್ದ ನಾಗರಾಜ ಅಶ್ವಸೇನನನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದ್ದೆ. ನಂತರ ಕರ್ಣನ ರಥಚಕ್ರವು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಎತ್ತಲು ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆಗ ಅವನನ್ನು ಸಂಕಟಪೀಡಿತನೂ ಅಸಹಾಯಕನೂ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀವು ಅವನನ್ನು ಕೆಡವಿದಿರಿ. ಇದು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಘಟನೆ ಅಲ್ಲ; ಎದುರಾಳಿಯ ದುರ್ಬಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವ ನೈತಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 376
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्थाद् विजयो ध्रुवम् | “यदि मेरे, कर्णके तथा भीष्म और द्रोणाचार्यके साथ मायारहित सरलभावसे तुम युद्ध करते तो निश्चय ही तुम्हारे पक्षकी विजय नहीं होती
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ಮಾಯೆ-ಕುತಂತ್ರವಿಲ್ಲದೆ ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನ ಜಯ ಧ್ರುವವಾಗಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನೊಡನೆ, ಕರ್ಣನೊಡನೆ, ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣರೊಡನೆ ಸರಳವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಗೆಲುವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ।
Verse 386
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिता: । 'परंतु तुम-जैसे अनार्यने कुटिल मार्गका आश्रय लेकर स्वधर्म-पालनमें लगे हुए हमलोगोंका तथा दूसरे राजाओंका भी वध करवाया है”
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಾವು ಮತ್ತು ಇತರರೂ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹತರಾದೆವು।
Verse 416
पाण्डवेभ्य: स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात् । ओ मूर्ख! तुम शकुनिकी सलाह मानकर मेरे माँगनेपर भी पाण्डवोंको उनकी पैतृक सम्पत्ति, उनका अपना राज्य लोभवश नहीं देना चाहते थे
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಲೋಭದಿಂದಲೂ ಶಕುನಿಯ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೂ, ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ನೀನು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಅವರ ಪೈತೃಕ ಸ್ವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಓ ಮೂಢನೇ! ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಲೋಭವನ್ನು ಆರಿಸಿ, ಅವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ವಿನಾಶದ ದಾರಿಗೆ ಕಾರಣನಾದೆ।
Verse 466
त्वद्योषै्निहत: पाप तस्मादसि हतो रणे । जब पाण्डव शिकारके लिये तृणबिन्दुके आश्रमपर चले गये थे
ವಾಯುವು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪಾಪಿ! ನಿನ್ನದೇ ದೋಷಗಳಿಂದ ನೀನು ನಿಹತನಾದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಣದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹತನಾದೆ. ಪಾಂಡವರು ಬೇಟೆಗೆಂದು ತೃಣಬಿಂದು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ದುಷ್ಟ ಜಯದ್ರಥನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕಷ್ಟ ನೀಡಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಓ ಪಾಪಾತ್ಮನೇ! ನಿನ್ನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ಯೋಧರು ಸೇರಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾದ ಬಾಲಕ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಕೊಂದರು. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಇಂದು ನೀನೂ ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪತನಗೊಂಡೆ।
Verse 473
वैगुण्येन तवात्यर्थ सर्व हि तदनुछितम् । तुम जिन्हें हमारे किये हुए अनुचित कार्य बता रहे हो, वे सब तुम्हारे महान् दोषसे ही किये गये हैं
ನಿನ್ನ ಘೋರ ವೈಗುಣ್ಯದಿಂದಲೇ ನೀನು ಅನೌಚಿತವೆಂದು ಹೇಳುವುದೆಲ್ಲವೂ ನಿಜವಾಗಿ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ‘ನಾವು ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ನೀನು ತೋರಿಸುವ ತಪ್ಪು ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಮಹಾದೋಷದಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸಿದವು.
Verse 493
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् | तुमने अत्यन्त प्रबल लोभ और तृष्णाके वशीभूत होकर न करनेयोग्य कार्य किये हैं; अतः उनका परिणाम अब तुम्हीं भोगो
ಅತಿಬಲವಾದ ಲೋಭ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣೆಗೆ ವಶನಾಗಿ ನೀನು ಮಾಡಬಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಪಕ್ವ ಫಲವನ್ನು ಈಗ ನೀನೇ ಅನುಭವಿಸು.
Verse 503
मूर्थ्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया । दुर्योधनने कहा--मैंने विधिपूर्वक अध्ययन किया
ನಾನು ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾದವಿಟ್ಟು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನಿಗಿಂತ ಶುಭ ಅಂತವನ್ನು ಪಡೆದವನು ಯಾರು?
Verse 513
तदिदं निधन प्राप्त को नु स्वन्ततरो मया । अपने धर्मपर दृष्टि रखनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वही यह मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ है?
ಈಗ ಈ ಮರಣ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ; ನನ್ನಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಅಂತ್ಯ ಯಾರಿಗೆ? ಸ್ವಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಮರಣ ಇಷ್ಟವೋ, ಅದೇ ಮರಣವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂತ್ಯ ಯಾರದು?
Verse 526
ऐश्वर्य चोत्तमं प्राप्त को नु स्वन्ततरो मया । जो दूसरे राजाओंके लिये दुर्लभ हैं
ನಾನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂತ್ಯ ಯಾರದು? ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಭೋಗಗಳು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸುಲಭವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರಕಿದವು. ನಾನು ಪರಮಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಿಗಿಂತ ಮಹತ್ತರ ಅಂತ್ಯ ಯಾರಿಗೆ?
Verse 543
अपतत् सुमहद् वर्ष पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् । संजय कहते हैं--राजन! बुद्धिमान् कुरुराज दुर्योधनकी यह बात पूरी होते ही उसके ऊपर पवित्र सुगंधवाले पुष्पोंकी बड़ी भारी वर्षा होने लगी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಬುದ್ಧಿವಂತ ಕುರುರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಪವಿತ್ರ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಪುಷ್ಪಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು.
Verse 2536
क्ुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत । तत्पश्चात् उसने श्रीकृष्णकी ओर भौंहें टेढ़ी करके देखा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ಕತ್ತರಿಸಿದ ಬಾಲವಿರುವ ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಅವನು ಭ್ರೂಕುಟಿಯನ್ನು ವಕ್ರಗೊಳಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು; ಅವನ ದೇಹ ಅರ್ಧಮಾತ್ರವೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು, ಬಾಲ ಕತ್ತರಿದ ಕಾರಣ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಇದ್ದರೂ ಅರ್ಧದೇಹದಿಂದಲೇ ಏರಿ ಕೋಪದ ದೃಷ್ಟಿ ಬೀರುವ ಉಗ್ರ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 2636
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् उसे प्राणोंका अन्त कर देनेवाली भयंकर वेदना हो रही थी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ದುರ್ಯೋಧನನು ವಾಸುದೇವನಂದನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಉಗ್ರ ಹಾಗೂ ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ನೋಯಿಸಿದನು. ತನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣಾಂತಕರವಾದ ಭಯಂಕರ ವೇದನೆ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕ್ರೂರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a transition dilemma: how victors should move from battlefield success to ethical stewardship—securing people and resources while acknowledging grief and the moral weight of destruction.
It illustrates deferred consequence and sustaining agency: destructive forces may be held in abeyance by higher protection or disciplined order, but once the sustaining condition ends, underlying causality manifests—prompting humility and responsibility after success.
Yes. Yudhiṣṭhira recalls Vyāsa’s maxim: 'yato dharmas tato kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ'—a thematic statement that frames victory as aligned with dharma and Kṛṣṇa’s guidance rather than mere force.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.