Adhyaya 189
Chapter Arc: सहस्रांशु के तप्तकाञ्चन-प्रभ उदय के साथ ही, रात भर के द्वन्द्व-युद्धों की जकड़न टूटती नहीं—जो जहाँ भिड़ा था, वहीँ सूर्य के प्रकाश में भी भिड़ा रहता है। → युद्ध निकृष्ट और सन्निकट हो उठता है—अर्धासि, खड्ग, तोमर, परश्वध; रथों के चक्र कीचड़ में धँसते हैं, घोड़े थककर काँपते हैं, बाणों से विद्ध होकर भी किसी तरह रथ खींचते हैं। हाथों का स्पर्श-भर दूरी पर शत्रु और स्वजन गड्डमड्ड हो जाते हैं; ध्वज, व्यजन, कवच, कटे अंग और कुण्डल-मण्डित मस्तक रणभूमि को भयावह अलंकरण दे देते हैं। → अन्धकार/धूल-धुएँ के आवरण में पहचान मिट जाती है—न कौरव पहचाने जाते हैं, न पांचाल-पाण्डव; दिशा-आकाश-भूमि का सम-विषम भी भ्रमित हो उठता है। इसी कोलाहल के बीच बड़े द्वन्द्व एक साथ फूट पड़ते हैं: दुर्योधन (दुःशासन सहित) नकुल-सहदेव पर टूटता है; कर्ण भीमसेन से भिड़ता है; अर्जुन आचार्य द्रोण से। → रण का प्रवाह छोटे-छोटे द्वन्द्वों से निकलकर प्रमुख नायकों के संग्राम में केन्द्रित हो जाता है। नकुल, युद्ध-प्रणालियों के ज्ञाता, दुर्योधन की चाल/आक्रमण को देखकर उसे रोकने का यत्न करते हैं और अपने पक्ष की पंक्ति को सँभालते हैं। → जब एक ही समय दुर्योधन–नकुल/सहदेव, कर्ण–भीम और द्रोण–अर्जुन के द्वन्द्व जम जाते हैं, तब प्रश्न लटकता है—किसका पराक्रम किसके भाग्य को तोड़ेगा, और किसकी पहचान-भ्रम में हुई चोट अगले विनाश का कारण बनेगी?
Shlokas
Verse 1
- ट्रुपदकुलमें उत्पन्न होनेके कारण धुृष्टद्युम्नका क्षत्रिय होना तो प्रसिद्ध ही है। परंतु याज और उपयाज नामक दो तपस्वी ब्राह्मणोंकी तपस्यासे उनकी उत्पत्ति हुई थी तथा परमेश्वरके मुखसे प्रकट हुए ब्राह्मणस्वरूप अग्निसे उनका प्रादुर्भाव हुआ था। इससे उनमें ब्राह्मणत्व भी था। सप्ताशीर्त्याधिकशततमोब< ध्याय: युद्धस्थलकी भीषण अवस्थाका वर्णन और नकुलके द्वारा दुर्योधनकी पराजय संजय उवाच ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्थनि । संध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾರಾಜ! ಆ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಕವಚಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಕಿರಣ ಆದಿತ್ಯಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಾನ ಮಾಡಿದರು. ಸಂಹಾರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ—ಯುದ್ಧಮಧ್ಯೆಯೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮ ಪಾಲನೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
Verse 2
उदिते तु सहस्रांशी तप्तकाञ्चनसप्रभे | प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत,तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान् सूर्यदेवका उदय होनेपर जब सम्पूर्ण लोकोंमें प्रकाश छा गया, तब पुनः युद्ध होने लगा
ತಪ್ತಕಾಂಚನದಂತೆ ಕಾಂತಿಮಾನ್ ಸಹಸ್ರಕಿರಣ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದಾಗ, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತ ಪ್ರಭಾತವು ಜೀವಕ್ಕೆ ನವತೆ ನೀಡಿದರೂ, ಮಾನವನ ಸಂಕಲ್ಪ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ—ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೇ ಮರಳುತ್ತದೆ.
Verse 3
दन्द्धानि तत्र यान्यासन् संसक्तानि पुरोदयात् | तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत,भरतनन्दन! सूर्योदयसे पहले जिन लोगोंमें द्वन्द-युद्ध चल रहा था, सूर्योदयके बाद भी पुनः वे ही लोग परस्पर जूझने लगे
ಓ ಭಾರತನಂದನ! ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಯಾವ ಯೋಧರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರೋ, ಸೂರ್ಯ ಉದಯಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವರೇ ಮತ್ತೆ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರು ನಿಂತು ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.
Verse 4
रथै्हया हयैरनागा: पादातैश्वापि कुज्जरा: । हयै्हया: समाजग्मु: पादाताश्न पदातिभि:,रथोंसे घोड़े, घोड़ोंसे हाथी, पैदलोंसे हाथीसवार, घोड़ोंसे घोड़े तथा पैदलोंसे पैदल भिड़ गये
ಆ ಯುದ್ಧಕೋಲಾಹಲದಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದವು; ಕುದುರೆಗಳು ಆನೆಗಳತ್ತ ನುಗ್ಗಿದವು; ಆನೆಗಳು ಪಾದಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ भिडಿದವು; ಕುದುರೆಗಳು ಕುದುರೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪಾದಾತಿಗಳು ಪಾದಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುದ್ದಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಯಂಗವನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಯುದ್ಧದ ಹಿಂಸೆಯು ಎಲ್ಲ ಅಂತರವನ್ನೂ ಅಳಿಸಿತು.
Verse 5
रथा रथैरिभैर्नागास्तथैव भरतर्षभ । संसक्ताश्च वियुक्ताश्न योधा: संन्यपतन् रणे,भरतश्रेष्ठ! रथोंसे रथ और हाथियोंसे हाथी गुँथ जाते थे। इस प्रकार कभी सटकर और कभी विलग होकर वे योद्धा रणभूमिमें गिरने लगे
ಓ ಭರತರ್ಷಭ! ರಥಗಳು ರಥಗಳೊಂದಿಗೆ, ಆನೆಗಳು ಆನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುದ್ದಿಕೊಂಡು ಗೂಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಯೋಧರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, रणಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 6
ते रात्रौ कृतकर्माण: श्रान्ता: सूर्यस्य तेजसा । क्षुत्पिपासापरीताज विसंज्ञा बहवो5भवन्
ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವರು ದಣಿದರು. ನಂತರ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಚಂಡ ತಾಪದಿಂದ ದಗ್ಧರಾಗಿ ಅವರ ದೇಹವೆಲ್ಲ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು; ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ಸೈನಿಕರು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು.
Verse 7
शड्खभेरीमृदड्नां कुञ्जराणां च गर्जताम् । विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्
ಶಂಖಗಳ ನಾದ, ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗಗಳ ಘೋಷ, ಗರ್ಜಿಸುವ ಆನೆಗಳ ಧ್ವನಿ—ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಟಂಕಾರ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎದ್ದಿತು.
Verse 8
द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां पततामपि,दौड़ते हुए पैदलों, गिरते हुए शस्त्रों, हिनहिनाते हुए घोड़ों, लौटते हुए रथों तथा चीखते- चिल्लाते और गरजते हुए शूरवीरोंका मिला हुआ महाभयंकर शब्द वहाँ गूँज रहा था
ಓಡುತ್ತಿರುವ ಪಾದಾತಿಗಳು, ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಹ್ವೇಷಿಸುವ ಕುದುರೆಗಳು, ಹಿಂದಿರುಗುವ ರಥಗಳು, ಮತ್ತು ಕೂಗು-ಕಿರುಚಾಟ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುವ ವೀರರು—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಘೋಷವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.
Verse 9
हयानां ह्वेषतां चापि रथानां च निवर्तताम् | क्रोशतां गर्जतां चैव तदा55सीत् तुमुलं महत्
ಆಗ ಹ್ವೇಷಿಸುವ ಕುದುರೆಗಳು, ಹಿಂದಿರುಗುವ ರಥಗಳು, ಮತ್ತು ಕೂಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ವೀರರು—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಒಂದು ಮಹಾ ತೂಮುಲ ಕೋಲಾಹಲ ಎದ್ದಿತು.
Verse 10
विवृद्धस्तुमुल: शब्दो द्यामगच्छन्महांस्तदा । नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुर: स्वन:
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆ ಮಹಾ ತೂಮುಲ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ತಲುಪಿತು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಾನಾವಿಧ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕಡಿದು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕೊನೆಯ ತವಕದಲ್ಲಿ ತೊಳಲಾಡುವ ಯೋಧರ ಮಹಾ ಆರ್ತನಾದ ಕೇಳಿಬಂತು.
Verse 11
भूमावश्रूयत महांस्तदा55सीत् कृपणं महत् | पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹತ್ತರವಾದ, ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಘೋಷ ಕೇಳಿಬಂತು. ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನವಾದ ದೇಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತ, ಕೆಲವರು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ—ಪಾದಾತಿಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಿಗಳು, ಆನೆಗಳ ಆ ಅಸಹಾಯಕ ಆರ್ತನಾದವು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದವರೆಗೆ ಹರಡಿದಂತೆ ತೋಚಿತು; ಯುದ್ಧದ ದಾರುಣ ದುಸ್ಥಿತಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
Verse 12
तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकश: । स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्व स्वान् परेषां परे परान्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲಾ ಸೇನಾವ್ಯೂಹಗಳು ಮರುಮರು ಪರಸ್ಪರ ಗೂಡಿಕೊಂಡಾಗ ಭಾರೀ ಗೊಂದಲ ಹರಡಿತು. ತಮ್ಮವರೇ ತಮ್ಮವರನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದರು; ಎದುರಾಳಿಯ ಯೋಧರೂ ತಮ್ಮವರನ್ನೇ ಕೊಂದರು. ಆ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಸಂಹರಿಸಿದರು—ವಿವೇಕವೂ ಧರ್ಮವೂ ಮಸುಕಾದಂತೆ.
Verse 13
वीरबाहुविमृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च । राशय: प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯೋಧರು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ವೀರರ ಬಲಿಷ್ಠ ಭುಜಗಳಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆಯುಧಗಳ ರಾಶಿ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು—ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯುವ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಗಳ ರಾಶಿ ಕಾಣುವಂತೆ.
Verse 14
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभि: । स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವೀರರ ಬಲಿಷ್ಠ ಭುಜಗಳಿಂದ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿಯಾದ ಖಡ್ಗಗಳ ಶಬ್ದವು, ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯುವವರು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಡಿದು ತೊಳೆಯುವ ಶಬ್ದದಂತೆಯೇ ತೋಚಿತು.
Verse 15
अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरै: सपरश्वधैः । निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत् सुदारुणम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅರ್ಧಾಸಿಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ತೋಮರ ಭಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಪರಶುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅತಿಸಮೀಪದ ಯುದ್ಧ ಜೋರಾಯಿತು; ಅದು ಮಹತ್ತರವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ಸಂಹಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.
Verse 16
गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम् । शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णा मांसशोणितकर्दमाम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಶವಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಕ್ತನದಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು; ಅದು ಮನುಷ್ಯದೇಹಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳು ಮೀನುಗಳಂತೆ ತುಂಬಿದ್ದವು; ಅದರ ಕೆಸರು ಮಾಂಸವೂ ರಕ್ತವೂ ಆಗಿತ್ತು.
Verse 17
आर्तनादस्वनवतीं पताकाशस्त्रफेनिलाम् | नदीं प्रावर्तयन् वीरा: परलोकौघगामिनीम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವೀರರು ಒಂದು ನದಿಯನ್ನು ಹರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು; ಅದರ ಧ್ವನಿ ಪೀಡಿತರ ಆर्तनಾದವೇ, ಅದರ ನೊರೆ ಧ್ವಜಗಳೂ ಆಯುಧಗಳೂ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಅದರ ಪ್ರವಾಹ ಪರಲೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 18
शरशतक्त्यर्दिता: क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतस: । विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन् गजवाजिन:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ದಣಿದು, ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದಿಂದ ಮರುಳಾಗಿ ಮಂದಚೇತನರಾದ ಆನೆಗಳೂ ಕುದುರೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದವು.
Verse 19
बाहुभि: कवचैश्रित्रै: शिरोभिश्चवारुकुण्डलै: । युद्धोपकरणैश्षान्यैस्तत्र तत्र चकाशिरे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಭುಜಗಳು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ವಿಚಿತ್ರ ಕವಚಗಳು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ತಲೆಗಳು, ಮತ್ತು ಚದುರಿದ ಇತರೆ ಯುದ್ಧೋಪಕರಣಗಳು—ಇವುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 20
क्रव्यादसड्घैराकीर्ण मृतैरर्धमृतैरपि । नासीद् रथपथत्तत्र सर्वमायोधन प्रति
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಜೀವಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಸತ್ತವರೂ ಅರ್ಧಸತ್ತವರೂ ಚದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ರಥ ಸಾಗುವಂತಹ ದಾರಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.
Verse 21
मज्जत्सु चक्रेषु रथान् सत्त्वमास्थाय वाजिन: । कथंचिदवहडउश्रान्ता वेपमाना: शरार्दिता:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಚಕ್ರಗಳು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಶ್ವಗಳು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೇಗೋ ರಥಗಳನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದವು. ಅವು ದಣಿದಿದ್ದವು, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಬಾಣಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದವು.
Verse 22
विह्नलं तूर्णमुद्भ्रान्तं सभयं भारतातुरम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ—ಈ ಇಬ್ಬರು ವೀರರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವ್ಯಾಕುಲ, ಗೊಂದಲಗೊಂಡ, ಭೀತ ಮತ್ತು ಆತುರಗೊಂಡಿತು. ಅವರು ಇಬ್ಬರೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವೂ ಶರಣವೂ ಆಗಿದ್ದರು; ಆದರೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಯೋಧರು ಅವರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಯಮಧಾಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 23
बलमासीत् _तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावु भौ । तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ—ಈ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಬಲವೂ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದಂತೆ ತೋಚಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೇ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಅವಲಂಬನವೂ ಆಗಿದ್ದರು.
Verse 24
आविग्नमभवत् सर्व कौरवाणां महद् बलम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕೌರವರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಅಶಾಂತಗೊಂಡಿತು. ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲರು ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಅಷ್ಟು ಬೆರೆತುಹೋದರು; ಆ ವೇಳೆಗೆ ಯಾವ ದಳ ಯಾವುದು ಎಂದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ಯಮರಾಜನ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತ, ಭೀರುಗಳ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 25
पज्चालानां च संसक्त न प्राज्ञायत किंचन । अन्तकाक्रीडसदृशं भीरूणां भयवर्धनम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾಂಚಾಲರು ಮತ್ತು ಇತರರು ಸಮೀಪ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬೆರೆತುಹೋದಾಗ ಏನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಯಾವ ಪಕ್ಷ, ಯಾವ ವ್ಯೂಹವೆಂದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ಅಂತಕನ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತ, ಭೀರುಗಳ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.
Verse 26
पृथिव्यां राजवंश्यानामुत्थिते महति क्षये । नततत्र कर्ण द्रोणं वा नार्जुनं न युधिषछ्तिरम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಮಹಾ ಕ್ಷಯವು ಉದ್ಭವಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ದ್ರೋಣನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಅರ್ಜುನನೂ ಅಲ್ಲ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೂ ಅಲ್ಲ—ಯಾರೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ।
Verse 27
न भीमसेनं न यमौ न पाज्चाल्यं न सात्यकिम् | न च दुःशासन द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಮಸೇನನೂ ಅಲ್ಲ, ಮಾದ್ರಿಯ ಯಮಜರೂ ಅಲ್ಲ, ಪಾಂಚಾಲ್ಯ (ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ)ನೂ ಅಲ್ಲ, ಸಾತ್ಯಕಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ದುಃಶಾಸನನೂ ಅಲ್ಲ, ದ್ರೋಣಪುತ್ರನೂ ಅಲ್ಲ; ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಸೌಬಲ (ಶಕುನಿ)ರೂ ಅಲ್ಲ—ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ।
Verse 28
न कृपं मद्रराजं च कृतवर्माणमेव च । नचान्यान् नैव चात्मान॑ न क्षितिं न दिशस्तथा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕೃಪನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಮದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಕೃತವರ್ಮನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಇತರರೂ ಅಲ್ಲ—ನನ್ನನ್ನೇ ನಾನು ಕೂಡ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಭೂಮಿಯೂ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಹಿಂದಿನಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 29
पश्याम राजन् संसक्तान् सैन्येन रजसा5<वृतान् | राजन! भूमण्डलके राजवंशमें उत्पन्न हुए क्षत्रियोंका वह महान् संहार उपस्थित होनेपर वहाँ युद्धमें तत्पर हुए सब लोग सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे ढक गये थे। इसीलिये हमलोग वहाँ न तो कर्णको देख पाते थे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಯೋಧರು ಸಮೀಪ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆವು; ಆದರೆ ಸೇನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಅವರು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆ ಘೋರ, ಕೋಲಾಹಲಮಯ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗಿ ಧೂಳಿನ ಮೇಘ ಎದ್ದಾಗ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ವಿಫಲವಾಯಿತು।
Verse 30
न ज्ञायन्ते कौरवेया न पञ्चाला न पाण्डवा:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಕೌರವರೆಂದೂ, ಪಾಂಚಾಲರೆಂದೂ, ಪಾಂಡವರೆಂದೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 31
हस्तसंस्पर्शमापन्नान् परानप्यथवा स्वकान्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾರು ಕೈಗೆಟುಕುವಷ್ಟು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರೋ, ಅವರು ಶತ್ರುವಾಗಲಿ ಸ್ವಜನರಾಗಲಿ, ನೇರ ಕೈಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ತಕ್ಷಣ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 32
उद्धूतत्वात् तु रजस: प्रसेकाच्छोणितस्य च
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಧೂಳು ಭಾರಿಯಾಗಿ ಎದ್ದು ಹಾರಿದುದರಿಂದ ಮತ್ತು ರಕ್ತವು ಧಾರೆಯಾಗಿ ಸುರಿದುದರಿಂದ, ಆ ರಣಭೂಮಿ ಮುಸುಕಾಯಿತು; ಇದು ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೂರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ, ಆ ಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಜೊತೆಯಾದ ಭಾರೀ ನೈತಿಕ ಬೆಲೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿತು।
Verse 33
तत्र नागा हया योधा रथिनो5थ पदातय:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಧರು—ರಥಿಕರೂ ಪಾದಾತಿಗಳೂ—ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇಡೆ ಸೇರಿದ್ದರು; ಇದು ಯುದ್ಧದ ಅಂಧಾಧುಂಧ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಒಂದೇ ಅಪಾಯಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೂ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 34
ततो दुर्योधन: कर्णो द्रोणो द:शासनस्तथा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನ, ಕರ್ಣ, ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಶಾಸನ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಈ ಸಾಲು ಯುದ್ಧಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ತಿರುವು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಕೌರವರ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದು, ಕರ್ತವ್ಯ, ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ನಡುವಿನ ನೈತಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 35
पाण्डवै: समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथा: | उस समय दुर्योधन, कर्ण, द्रोणाचार्य और दुःशासन--ये चार महारथी चार पाण्डवोंके साथ युद्ध करने लगे ।। दुर्योधन: सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಕೌರವಪಕ್ಷದ ನಾಲ್ಕು ರಥಿಕರು ನಾಲ್ಕು ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಪ ಸಮರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಮಾದ್ರಿಯ ಜವಳಿ ಪುತ್ರರು—ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವ—ರ ಎದುರು ನಿಂತನು; ಸಾಲುಗಳು ಬಿಗಿಯಾಗುತ್ತ, ಯುದ್ಧದ ಉರಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಪರೀಕ್ಷಿತವಾಯಿತು।
Verse 36
तद् घोरं महदाश्चर्य सर्वे प्रैक्षन्त सर्वतः
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಘೋರವಾದ ಮಹಾ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು, ವಿಸ್ಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದುದನ್ನು, ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ನೋಡಿದರು।
Verse 37
रथमार्ग॑विचित्रैस्तैविंचित्ररथसंकुलम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಥಚಕ್ರಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ಮಾರ್ಗರೇಖೆಗಳಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಗೊಂದಲಮಯವಾಗಿ, ನಾನಾವಿಧ ರಥಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 38
यतमाना: पराक्रान्ता: परस्परजिगीषव:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು; ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯತ್ನಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಜಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮೀರಲು ಹವಣಿಸಿದರು।
Verse 39
ते रथान् सूर्यसंकाशानास्थिता: पुरुषर्षभा:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಪುರುಷರ್ಷಭರು ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಥಗಳ ಮೇಲೆ ಏರಿದರು।
Verse 40
योधास्ते तु महाराज क्रोधामर्षसमन्विता:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜನೇ! ಆ ಯೋಧರು ಕ್ರೋಧವೂ ಅವಮಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆಮರ್ಷವೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಆ ಧನುರ್ಧರರು ಮದಗೊಂಡ ಗಜರಾಜರಂತೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಭೀಕರವಾಗಿ ಎದುರಿಸಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 41
स्पर्थिनश्व महेष्वासा: कृतयत्ना धनुर्धरा: । अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव
ಮಹಾರಾಜ! ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಅಮರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಯತ್ನರಾಗಿದ್ದ, ಮಹಾಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಧನುರ್ಧರ ವೀರರು ಮತ್ತ ಗಜರಾಜರಂತೆ ಒಬ್ಬರೊಡನೆ ಒಬ್ಬರು ಘರ್ಷಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 42
न नूनं देहभेदो5स्ति काले राजन्ननागते । यत्र सर्वे न युगपद् व्यशीर्यन्त महारथा:
ರಾಜನ್! ನಿಯತಕಾಲ ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಯಾರ ದೇಹಭಂಗವೂ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನರಾದ ಆ ಮಹಾರಥರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 43
बाहुभिश्चरणैश्छिन्नै: शिरोभिश्व सकुण्डलै: । कार्मुकैर्विशिखै: प्रासै: खड्गै: परशुपट्टिशै:
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಛಿನ್ನವಾದ ಭುಜಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಶಿರಸ್ಸುಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಪರಶುಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.
Verse 44
नालीकै: क्षुद्रनाराचैर्नखरै: शक्तितोमरै: । अन्यैश्न विविधाकारैरथोतै: प्रहरणोत्तमै:
ನಾಲಿಕ, ಕ್ಷುದ್ರ ನಾರಾಚ, ನಖರ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರಗಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ವಿಭಿನ್ನ ಆಕಾರಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಹರಣಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.
Verse 45
विचित्रैविविधाकारै: शरीरावरणैरपि । विचिन्रैश्न रथैर्भग्नैहतैश्न गजवाजिभि:
ವಿವಿಧ ಆಕಾರಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ಕವಚಗಳು, ಭಗ್ನವಾದ ವಿಚಿತ್ರ ರಥಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಹತರಾದ ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು.
Verse 46
शून्यैश्न नगराकारैरहतयोधध्वजै रथै: । अमनुष्य्यैस्त्रस्तै: कृष्पमाणैस्ततस्तत:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ನಗರಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ರಥಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವು ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದೆ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದವು, ಅವುಗಳ ರಥೀ ಯೋಧರೂ ಧ್ವಜಗಳೂ ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ, ಮಾನವಾತೀತವೆನಿಸುವ ಕುದುರೆಗಳು ಅವನ್ನು ಮರುಮರು ಇತ್ತತ್ತ ಎಳೆದಾಡಿಸುತ್ತ, ಆ ಬಿಕಟ ರಥಗಳು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 47
वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलड्कृतै: । व्यजनै: कड्कटैश्वैव ध्वजैश्न विनिपातितै:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ರಣಭೂಮಿ ಮರುಮರು ಹತರಾದ ಅಲಂಕೃತ ವೀರರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ವ್ಯಜನಗಳು, ಕವಚಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದ್ದವು. ಆಯುಧಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಚದುರಿದ ಆ ದೃಶ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು—ಧರ್ಮವಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿಯ ಅಂತ್ಯ ಶಾಶ್ವತ ಗೌರವವಲ್ಲ, ಚದುರಿದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಜೀವ ದೇಹಗಳೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತೆ.
Verse 48
छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्व ससुगन्धिभि: । हारै: किरीटैमुकुटैरुष्णीषै: किड॒किणीगणै:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ರಣಭೂಮಿ ಛತ್ರಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಸುಗಂಧ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳು, ಹಾರಗಳು, ಕಿರೀಟಗಳು, ಮುಕುಟಗಳು, ಉಷ್ಣೀಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಿಂಕಿಣಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳು, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ತಲೆಗಳು, ಭಗ್ನ ರಥಗಳು, ಹತರಾದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ರಥೀ ಯೋಧರೂ ಧ್ವಜಗಳೂ ನಾಶವಾದ ನಗರಸಮಾನ ಶೂನ್ಯ ರಥಗಳನ್ನು ಸವಾರರಿಲ್ಲದ ಭಯಗ್ರಸ್ತ ಕುದುರೆಗಳು ಇತ್ತತ್ತ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ವೈಭವವೂ ವಿನಾಶವೂ ಒಂದೇಗೂಡಿದ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 49
उरस्थैर्मणिभिनििष्कैश्वूडामणिभिरेव च | आसीदायोधन तत्र नभस्तारागणैरिव
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ಉರಸ್ಥ ಮಣಿಗಳು, ಸ್ವರ್ಣ ನಿಷ್ಕಗಳು ಮತ್ತು ಚೂಡಾಮಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ನಕ್ಷತ್ರಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಚಿತ್ರ ಯುದ್ಧದ ಕಠೋರ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು—ಒಮ್ಮೆ ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದ್ದ ವೈಭವ, ಈಗ ಸಂಹಾರದ ಗುರುತುಗಳ ನಡುವೆ ಚದುರಿ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.
Verse 50
ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागम: । अमर्षितिन क्ुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्प च,इसी समय क़ुद्ध और असहिष्णु दुर्योधनका रोष और अमर्षसे भरे हुए नकुलके साथ युद्ध आरम्भ हुआ
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನು ನಕುಲನೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಎದುರಾದನು. ಅಸಹನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರೂ, ರೋಷ ಮತ್ತು ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ, ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು.
Verse 51
अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम् । किरन् शरशतै्ष्टस्तत्र नादो महानभूत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಆಗ ಮಾದ್ರೀಪುತ್ರ ನಕುಲನು ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ (ಎಡಬದಿಗೆ) ಸುತ್ತಿ, ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಗದ್ದಲ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 52
माद्रीपुत्र नकुलने आपके पुत्र दुर्योधनको दाहिने कर दिया और हर्षमें भरकर उसपर सैकड़ों बाणोंकी झड़ी लगा दी; फिर तो वहाँ महान् कोलाहल हुआ ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಸಮರದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಅಮರ್ಷಿಯ ಶತ್ರುವು ಅವನನ್ನು ಅಪಸವ್ಯ (ಅಶುಭ ಎಡ) ತಿರುವಿಗೆ ತಳ್ಳಿದನು; ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಅವನನ್ನೂ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿದನು.
Verse 53
ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ನಂತರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ (ಎಡಬದಿಗೆ) ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಕಡೆಗೆ ಘಟನೆಗಳು ಭೀಕರವಾಗಿ ತಿರುಗತೊಡಗಿದವು.
Verse 54
स सर्वतो निवार्यनं शरजालेन पीडयन्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ತಡೆದು, ಬಾಣಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಒತ್ತಿ ಪೀಡಿಸಿದನು.
Verse 55
विमुखं नकुलश्चक्रे तत् सैन्या: समपूजयन् । नकुलने दुर्योधनको अपने बाणसमूहोंद्वारा पीड़ित करते हुए उसे सब ओरसे रोककर युद्धसे विमुख कर दिया। उनके इस पराक्रमकी समस्त सैनिक सराहना करने लगे ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ನಕುಲನು ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆ ನಕುಲನ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಗಳಿತು. ಆಗ ನಕುಲನು ತನ್ನೆಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನೂ, ನಿನ್ನ ಮಗನ ದುರ್ಮಂತ್ರವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸವಾಲು ಹಾಕಿ ಹೇಳಿದನು— “ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು!”
Verse 76
शब्द: समभवद् राजन् दिविस्पृग् भरतर्षभ । राजन! भरतश्रेष्ठ] उस समय शंख
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗಗಳ ನಾದ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುವ ಗಜರಾಜರ ಚೀತ್ಕಾರ, ಎಳೆದು ತಣಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸುಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಟಂಕಾರ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತಾಕುವಂತೆ ಒಂದು ಮಹಾಘೋಷವಾಗಿ ಮೊಳಗಿತು.
Verse 186
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದೊಳಗಿನ ದ್ರೋಣವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂಕೂಲಯುದ್ಧವಿಷಯಕ ನೂರ ಎಂಭತ್ತಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 187
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि नकुलयुद्धे सप्ताशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ ನಕುಲಯುದ್ಧವಿಷಯಕ ನೂರ ಎಂಭತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ.
Verse 213
कुलसत्त्ववलोपेता वाजिनो वारणोपमा: । रथोंके पहिये रक्तकी कीचमें डूब जाते थे
ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಉತ್ತಮ ಕುಲದವು, ಧೈರ್ಯ-ಬಲಸಂಪನ್ನವು, ಗಜಗಳಂತೆ ಮಹಾಕಾಯವು. ರಥಚಕ್ರಗಳು ರಕ್ತದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರೂ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತಾ, ಶ್ರಮದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಹೇಗೋ ಧೈರ್ಯ ಹಿಡಿದು ಆ ರಥಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಸಾಗಿದವು.
Verse 236
तावेवान्ये समासाद्य जम्मुर्वैवस्वतक्षयम् । भारत! उस समय द्रोणाचार्य और अर्जुन--इन दो वीरोंको छोड़कर शेष सारी सेना तुरंत विह्लल
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ—ಈ ಇಬ್ಬರು ವೀರರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವ್ಯಾಕುಲ, ಗೊಂದಲಗೊಂಡ, ಭೀತ ಮತ್ತು ಆತುರಗೊಂಡಿತು. ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರಿಗೆ ಅಡಗುವ ಸ್ಥಳದಂತೆ, ಪೀಡಿತರ ಆಶ್ರಯದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ವಿರೋಧಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರು ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸಮೀಪಕ್ಕೂ ಹೋದರೆ ವೈವಸ್ವತಕ್ಷಯಕ್ಕೆ—ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ—ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 296
द्वितीयामिव सम्प्राप्ताममन्यन्त निशां तदा । वहाँ धूलरूपी मेघकी भयंकर एवं घोर घटा घुमड़-घुमड़कर घिर आयी थी, जिससे सब लोगोंको उस समय ऐसा मालूम होता था, मानो दूसरी रात्रि आ पहुँची हो
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧೂಳಿಮೇಘದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಘನ ಅಂಧಕಾರವು ಗುಮ್ಮಡಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎರಡನೇ ರಾತ್ರಿಯೇ ಬಂದಂತೆ ತೋಚಿತು।
Verse 313
न्यपातयंस्तदा युद्धे नरा: सम विजयैषिण: । जो हाथकी पकड़में आ गये या छू गये, वे अपने हों या पराये, विजयकी इच्छा रखनेवाले मनुष्य उन्हें तत्काल युद्धमें मार गिराते थे
ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಾಸೆಯಿಂದಿದ್ದ ನರರು ಯಾರೇ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕರೂ ಅಥವಾ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ—ಅವರು ತಮ್ಮವರಾಗಲಿ ಪರರಾಗಲಿ—ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 326
प्राशाम्यत रजो भौम॑ शीघ्रत्वादनिलस्यथ च । उस समय तेज हवा चलनेसे कुछ धूल तो ऊपर उड़ गयी और कुछ योद्धाओंके रक्तसे सिंचकर नीचे बैठ गयी। इससे भूतलकी वह सारी धूलराशि शान्त हो गयी
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೀಸಿದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳು ಶಮನವಾಯಿತು; ಸ್ವಲ್ಪ ಧೂಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿತು, ಮತ್ತಷ್ಟು ಯೋಧರ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆನೆದು ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತಿತು—ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಧೂಳಿಮೋಡ ಶಾಂತವಾಯಿತು।
Verse 336
पारिजातवनानीव व्यरोचन् रुधिरो क्षिता: । तदनन्तर वहाँ खूनसे लथपथ हुए हाथी, घोड़े, रथी और पैदल सैनिक पारिजातके जंगलोंके समान सुशोभित होने लगे
ಅನಂತರ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದಾತಿಗಳು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರಿಜಾತ ವನಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸತೊಡಗಿದರು।
Verse 363
रथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम् । उन उग्र महारथियोंका वह घोर, अत्यन्त आश्चर्यजनक और अमानुषिक संग्राम वहाँ सब लोग सब ओरसे देखने लगे
ಅಲ್ಲಿ ಉಗ್ರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಯೋಧರ ನಡುವೆ ಭೀಕರವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ, ಅಮಾನುಷವಾದ ಘರ್ಷಣೆ ಸಂಭವಿಸಿತು; ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದಲೂ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು।
Verse 373
अपश्यन् रथिनो युद्ध विचित्र चित्रयोधिनाम् । रथके विचित्र पैंतरोंसे विचरनेवाले तथा विचित्र युद्ध करनेवाले उन महारथियोंका विचित्र रथोंसे व्याप्त वह विचित्र युद्ध वहाँ सब रथी दर्शककी भाँति देखने लगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ರಥಯೋಧರು ನಾನಾವಿಧ ಯೋಧರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಂಡರು. ವಿಚಿತ್ರ ಪೈತೃಕ ಚಲನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ರಥಗಳು, ನಾನಾ ಯುದ್ಧಪದ್ದತಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮಹಾರಥಿಗಳು—ಇವರಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ವಿಸ್ಮಯಕರ ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಆ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಪ್ರದರ್ಶನದಂತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅವರು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತರು.
Verse 386
जीमूता इव घ॒र्मान्ति शरवर्षैरवाकिरन् । एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छावाले वे वीर योद्धा प्रयत्नपूर्वक पराक्रममें तत्पर हो वर्षाकालके मेघोंकी भाँति बाणरूपी जलकी वर्षा कर रहे थे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಬಿಸಿಲಿನ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಗುಂಪಾಗುವಂತೆ, ಪರಸ್ಪರ ಜಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಆ ವೀರರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು—ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ.
Verse 396
अशोभन्त यथा मेघा: शारदाश्चलविद्युत: । सूर्यके समान तेजस्वी रथोंपर बैठे हुए वे पुरुषप्रवर योद्धा चंचल चपलाओंकी चमकसे युक्त शरत्कालके मेघोंकी भाँति शोभा पा रहे थे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ರಥಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸೀನರಾದ ಆ ಪುರುಷಪ್ರವರ ಯೋಧರು, ಚಂಚಲ ಮಿಂಚಿನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಶರದೃತುವಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದರು.
Verse 523
पुत्रस्तव महाराज राजा दुर्योधनो द्रुतम् । अमर्षशील शत्रुके द्वारा युद्धस्थलमें अपने-आपको दाहिने किया हुआ देख दुर्योधन इसे सहन न कर सका। महाराज! फिर आपके पुत्र राजा दुर्योधनने भी तुरंत ही रणभूमिमें नकुलको भी अपने दाहिने ला देनेका प्रयत्न किया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ, ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ತಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಕೇರನು ತನ್ನ ತಂತ್ರದಿಂದ ತಾನೇ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅಸಹನಶೀಲ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ, ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ನಕುಲನನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಲಭಾಗಕ್ಕೆ ತರಲು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು.
Verse 533
न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्षित्रमार्गवित् । तेजस्वी नकुल युद्धकी विचित्र प्रणालियोंके ज्ञाता थे। उन्होंने यह देखकर कि धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन मुझे दाहिने लानेकी चेष्टा कर रहा है, उसे सहसा रोक दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ತೇಜಸ್ವಿ ನಕುಲನು, ಯುದ್ಧದ ವಿಚಿತ್ರ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುವ ನಿಪುಣನು, ಅವನನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ತಡೆದನು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಭಾಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕಂಡು, ನಕುಲನು ಅವನನ್ನು ಸಹಸಾ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.
Verse 3036
न दिशो टद्यौर्न चोर्वी च न सम॑ विषमं तथा । उस अन्धकारमें न तो कौरव पहचाने जाते थे और न पांचाल तथा पाण्डव ही। दिशा, आकाश, भूमण्डल और सम-विषम स्थान आदिका भी पता नहीं चलता था
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಘೋರ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶವೂ ಅಲ್ಲ, ವಿಶಾಲ ಭೂಮಿಯೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಸಮ-ವಿಷಮದ ಭೇದವೂ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಅಂಧ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೌರವರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಪಾಂಚಾಲರನ್ನೂ ಪಾಂಡವರನ್ನೂ ಸಹ—ಯುದ್ಧದ ಗೊಂದಲವು ಗುರುತು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕಿನ ಎಲ್ಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೂ ಅಳಿಸಿಹಾಕಿತ್ತು.
Verse 3536
वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुन: । दुर्योधन अपने भाई दुःशासनको साथ लेकर नकुल और सहदेवसे भिड़ गया। राधापुत्र कर्ण भीमसेनके साथ और अर्जुन आचार्य द्रोणके साथ युद्ध करने लगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಧೇಯ ಕರ್ಣನು ವೃಕೋದರ ಭೀಮಸೇನನೊಂದಿಗೆ ಸಮರಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು; ಭಾರದ್ವಾಜಪುತ್ರ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಎದುರು ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ದುಃಶಾಸನನೊಂದಿಗೆ ನಕುಲ-ಸಹದೇವರ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಪಾಳಯಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದರು.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.