Adhyaya 136
Chapter 136: Pandava Counter-Encirclement and the Vāyavya-Astra Disruption
Upa-parva: Droṇa-yuddha (Strategic Engagements under Droṇa’s Command)
Saṃjaya reports that Yudhiṣṭhira and Bhīma move to encircle Droṇa’s son (Droṇaputra), prompting Duryodhana to advance with Bharadvāja’s support and intensifying the engagement. Yudhiṣṭhira, in a wrathful strategic posture, directs multiple allied groups toward decisive confrontation, while Bhīma and Arjuna (Kirīṭin) inflict heavy losses on clustered contingents; elephants fall, severed limbs and scattered royal insignia are described in a stylized battlefield register that marks collapsing order. The sonic texture of combat (“tumulaḥ śabdaḥ”) and the imagery of darkness and sleep indicate degraded visibility and coordination. Droṇa, “parama-kruddha,” employs the Vāyavya-astra to disperse attackers, causing the Pāñcālas to retreat in fear even as Bhīma and Arjuna attempt to stabilize the Pandava effort by reorienting against Droṇa with concentrated arrow-showers. Despite resistance by Droṇa and Duryodhana, the Kaurava host repeatedly breaks and flees, with rulers abandoning mounts and withdrawing in panic, illustrating the chapter’s central theme: tactical brilliance and weaponry can temporarily reorder the field, but morale and cohesion remain fragile under sustained pressure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि भीमसेन के प्रहार से कर्ण फिर रथहीन होकर अपमानित-सा रणभूमि में खड़ा रह गया—और उसी क्षण उसका पुनः रथारूढ़ होना युद्ध को फिर भड़काता है। → कर्ण दूसरे रथ पर चढ़ते ही भीम को बाण-वृष्टि से ढँक देता है; भीम भी स्वर्ण-परिष्कृत धनुष तानकर अग्नि-सदृश स्थिर खड़ा रहता है। दोनों की प्रतिज्ञा-सी टकराहट के बीच दुर्योधन कर्ण को रथहीन देख अपने भाई दुर्मुख को उसे रथ देने/सहायता करने का आदेश देता है, जिससे युद्ध में नया मोड़ आता है। → दुर्मुख के आगे आने पर भीम का प्रचण्ड प्रतिघात टूट पड़ता है—दुर्मुख का वध होता है और उसी उथल-पुथल में कर्ण भीम के तीक्ष्ण बाणों से व्याकुल होकर भयभीत-सा रण छोड़कर पलायन करता है। → कर्ण का पलायन कौरव-पक्ष की प्रतिष्ठा पर आघात करता है; भीम रणभूमि में अडिग रहकर अपने पराक्रम की छाप छोड़ता है और दुर्मुख के पतन से दुर्योधन के निकटवर्ती बल में कमी आ जाती है। → कर्ण के हटते ही प्रश्न उठता है—क्या वह पुनः लौटकर भीम से निर्णायक प्रतिशोध ले पाएगा, या कौरव-सेना का मनोबल और टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
भीस्न्आ तन () अजमना चतुस्त्रिंशर्दाधकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕರ್ಣನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಥರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭೀಮಸೇನನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು। ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದು ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ಪುನಃ ಪಾಂಡವನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧ ಮಾಡಿದನು।
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! सब प्रकारसे रथहीन एवं भीमसेनके द्वारा पुनः: पराजित हुए कर्णने दूसरे रथपर बैठकर पाण्डुकुमार भीमसेनको पुनः बींध डाला ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ರಥವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ, ಭೀಮಸೇನನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಣನು ಮತ್ತೊಂದು ರಥವನ್ನು ಏರಿ ಪಾಂಡುಕುಮಾರ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಪುನಃ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಎರಡು ಮಹಾಗಜರಾಜರು ದಂತಾಗ್ರಗಳಿಂದ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯುವಂತೆ, ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಭೀಮರು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಳೆದ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಗಾಯಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 3
अथ कर्ण: शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत् । ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि,तदनन्तर कर्णने अपने बाणसमूहोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया। उसने बड़े जोरसे गर्जना की और पुन: भीमसेनकी छातीमें चोट पहुँचायी
ನಂತರ ಕರ್ಣನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ವಿದ್ಧಮಾಡಿದನು.
Verse 4
तं भीमो दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदजिद्वागै: । पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्
ಆಗ ಭೀಮನು ವಕ್ರವಿಲ್ಲದೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಣನನ್ನು ವಿದ್ಧಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ನಂತರ ವಂಗಿದ ಸಂಧಿಗಳಿರುವ ಎಪ್ಪತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಣನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು.
Verse 5
कर्ण तु नवभिर्भीमो भित्त्वा राजन् स्तनान्तरे । ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह,राजन्! भीमसेनने कर्णकी छातीमें नौ बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचाकर एक तीखे बाणसे उसकी ध्वजाको भी छेद दिया
ರಾಜನೇ! ಭೀಮನು ಕರ್ಣನ ಎದೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಿ, ನಂತರ ಒಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ವಿದ್ಧಮಾಡಿದನು.
Verse 6
सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्
ನಂತರ ಪೃಥಾಪುತ್ರ ಭೀಮನು ಅರವತ್ತ್ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹೊಡೆದನು—ಮಹಾನಾಗವನ್ನು ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಓಡಿಸುವಂತೆ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿಸುವಂತೆ.
Verse 7
सो5तिविद्धों महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सृक्किणी लेलिहन् वीर: क्रोधरक्तान्तलोचन:,महाराज! यशस्वी पाण्डुपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल होकर वीर कर्ण क्रोधसे लाल आँखें करके अपने दोनों जबड़ोंको चाटने लगा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಯಶಸ್ವಿ ಪಾಂಡವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಧಿಸಿದ ಕಾರಣ ವೀರ ಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣಿನ ಮೂಲೆಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿರಲು ತುಟಿಗಳನ್ನು ನಕ್ಕನು।
Verse 8
तत: शरं महाराज सर्वकायावदारणम् । प्राहिणोद् भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्
ನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ! ಅವನು ಭೀಮಸೇನನ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇಹವನ್ನೇ ಚೀರಿ ಹಾಕಬಲ್ಲ ಬಾಣವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು—ಇಂದ್ರನು ಬಲಾಸುರನ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆದಂತೆ।
Verse 9
स निर्भिद्य रणे पार्थ सूतपुत्रधनुश्च्युत: । अगच्छद् दारयन् भूमिं चित्रपुडख: शिलीमुख:
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೂತಪುತ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ವಿಚಿತ್ರ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಶಿಲೀಮುಖ ಬಾಣವು ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಚೀರಿ ಒಳಗೆ ಲೀನವಾಯಿತು।
Verse 10
ततो भीमो महाबाहु: क्रोधसंरक्तलोचन: । वज्जकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वी रुक्माड़दां गदाम्
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಾಹು ಭೀಮನು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ನಾಲ್ಕು ಮೊಳಕೈ ಉದ್ದದ, ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಭಾರೀ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು।
Verse 11
प्राहिणोत् सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन् | तब क्रोधसे लाल नेत्रोंवाले महाबाहु भीमसेनने चार बित्तेकी बनी हुई वज्जके समान भयंकर तथा सुवर्णमय भुजबंदसे विभूषित छः कोणोंवाली भारी गदा उठाकर उसे बिना विचारे सूतपुत्र कर्णपर चला दिया ।।
ಆಗ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮಹಾಬಾಹು ಭೀಮಸೇನನು ಯೋಚನೆ ಮಾಡದೆ ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನ ಕಡೆ ಆರು ಅಂಚಿನ ಭಾರೀ ಗದೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು; ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅಧಿರಥ (ಕರ್ಣ)ನು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಪುಣ ಸಾರಥಿಯುಳ್ಳ ರಥಬಲವನ್ನು ಹೊಡೆದು ಕೆಡವಿದನು।
Verse 12
ततो भीमो महाबाहु: क्षुराभ्यां भरतर्षभ
ಆಗ ಮಹಾಬಾಹು ಭೀಮನು, ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕ್ಷುರಧಾರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ, ನಿರ್ದಯ ತಿರುವು ಬಂದಂತಾಯಿತು।
Verse 13
हताश्वसूतमुत्सूज्य सरथं पतितध्वजम्
ಕುದುರೆಗಳೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಹತರಾದ ಆ ರಥವನ್ನು—ಬಿದ್ದ ಧ್ವಜದೊಂದಿಗೆ—ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಅದು ಇನ್ನು ಅವಮಾನಿತವಾಗಿ ನಿರುಪಯೋಗಿಯಾಗಿತ್ತು।
Verse 14
तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम्
ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ರಾಧೇಯ (ಕರ್ಣ)ನ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡೆವು—ಯುದ್ಧದ ಕಠೋರತೆಯ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಅವನ ಶೌರ್ಯ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ದೃಶ್ಯವಾಯಿತು।
Verse 15
विरथं त॑ नरश्रेष्ठ दृष्टवका55घिरथिमाहवे
ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ದುರ್ಮುಖನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ದುರ್ಮುಖಾ! ರಾಧಾನಂದನ ಕರ್ಣನು ಭೀಮಸೇನನಿಂದ ವಿರಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಮಹಾರಥಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ರಥವನ್ನು ಒದಗಿಸು.”
Verse 16
दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम् । एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृत:
ಆಮೇಲೆ, ಓ ರಾಜನೇ, ದುರ್ಯೋಧನನು ದುರ್ಮುಖನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ನೋಡು ದುರ್ಮುಖಾ! ರಾಧೇಯ (ಕರ್ಣ)ನು ಭೀಮನಿಂದ ವಿರಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.”
Verse 17
ततो दुर्योधनवच: श्रुत्वा भारत दुर्मुख:
ಆಗ, ಓ ಭಾರತ, ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದುರ್ಮುಖನು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು।
Verse 18
त्वरमाणो< भ्ययात् कर्ण भीम॑ चावारयच्छरै: । दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्
ಆಗ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕರ್ಣನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭೀಮನನ್ನು ತಡೆದನು। ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೂತಪುತ್ರ (ಕರ್ಣ)ನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ದುರ್ಮುಖನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮುಂದಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದನು।
Verse 19
वायुपुत्र: प्रहष्टे> भूत् सक्किणी परिसंलिहन् । भरतनन्दन! दुर्योधनकी यह बात सुनकर दुर्मुख बड़ी उतावलीके साथ कर्णके समीप आ पहुँचा और भीमसेनको अपने बाणोंद्वारा रोका। संग्राममें सूतपुत्रके चरणोंका अनुसरण करनेवाले दुर्मुखको देखकर वायुपुत्र भीमसेन बड़े प्रसन्न हुए। वे अपने दोनों गलफर चाटने लगे |। तत: कर्ण महाराज वारयित्वा शिलीमुखै:
ವಾಯುಪುತ್ರ ಭೀಮನು ಪರಮಹರ್ಷಗೊಂಡು ತನ್ನ ತುಟಿಗಳ ಎರಡೂ ಮೂಲೆಗಳನ್ನು ನಕ್ಕನು। ಓ ಭರತನಂದನ! ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದುರ್ಮುಖನು ಆತುರದಿಂದ ಕರ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ತಡೆದನು। ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೂತಪುತ್ರ (ಕರ್ಣ)ನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ದುರ್ಮುಖನನ್ನು ಕಂಡು ವಾಯುಪುತ್ರ ಭೀಮನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಯುದ್ಧಾಸೆಯಿಂದ ತುಟಿಗಳ ಎರಡೂ ಮೂಲೆಗಳನ್ನು ನಕ್ಕನು। ನಂತರ ಮಹಾರಾಜ ಕರ್ಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಿಲೀಮುಖ ಬಾಣಗಳಿಂದ (ಶತ್ರುವನ್ನು) ತಡೆದು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದನು।
Verse 20
तस्मिन् क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभि:
ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಓ ಮಹಾರಾಜ, (ಅವನು/ಅವರು) ಒಂಬತ್ತು ನತಪರ್ವ ಬಾಣಗಳಿಂದ (ಆಘಾತಿತರಾದರು)।
Verse 21
ततस्तमेवाधिरथि: स्यन्दनं दुर्मुखे हते
ನಂತರ, ದುರ್ಮುಖನು ಹತನಾದಾಗ, ಅದೇ ಮಹಾರಥಿ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು।
Verse 22
आस्थित: प्रबभौ राजन् दीप्यमान इवांशुमान् । नरेश्वर! दुर्मुखके मारे जानेपर कर्ण उसी रथपर बैठकर देदीप्यमान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಕರ್ಣನು ರಥದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ದುರ್ಮುಖನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವೀರನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ, ಉಷ್ಣವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆದರೂ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.
Verse 23
दृष्टवा कर्णोडश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्त नाभ्यवर्तत । त॑ गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्ण: प्रदक्षिणम्
ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಕರ್ಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಅವನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ ನಿಂತನು. ನಂತರ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದವನನ್ನು ದಾಟಿ, ಕರ್ಣನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 24
तस्मिंस्तु विवरे राजन् नाराचान् गार्ध्रवासस:
ರಾಜನೇ, ಆ ತೆರವಿನಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಧ್ರವಾಸರು (ಗಿಡುಗದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು) ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು.
Verse 25
ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महौजस:
ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಅವರು ಅವನ ಸ್ವರ್ಣಚಿತ್ರಿತ ಕವಚವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದರು.
Verse 26
अपिबन सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजना:
ರಕ್ತಭೋಜಿಗಳಾದ ಅವರು ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದರು.
Verse 27
क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजड़ा: कालचोदिता: । नरेन्द्र! वे रक्तका आहार करनेवाले बाण क्रोधभरे कालप्रेरित भुजंगोंके समान सूतपूत्र कर्णका खून पीने लगे ।। प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणा:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕಾಲಪ್ರೇರಿತ ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಆ ರಕ್ತಭಕ್ಷಕ ಬಾಣಗಳು ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ತೋಚಿದವು. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಹರಡುತ್ತಾ ಆ ಮಾರ್ಗಣಗಳು ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ನಿಯತಿಯ ಒತ್ತಾಸೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು.
Verse 28
त॑ प्रत्यविध्यद् राधेयो जाम्बूनदविभूषितै:
ಆಮೇಲೆ ರಾಧೇಯನು (ಕರ್ಣನು) ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹೊಡೆದನು.
Verse 29
ते भीमसेनस्य भुजं सब्यं निर्भिद्य पत्रिण:
ಆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳು ಭೀಮಸೇನನ ಎಡ ಭುಜವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದವು.
Verse 30
ते व्यरोचन्त नाराचा: प्रविशन्तो वसुंधराम्
ಆ ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು.
Verse 31
स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभि:
ರಣದಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ಮರ್ಮಭೇದಕ ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೇದಿತನಾದನು.
Verse 32
स भीमस्त्रिभिरायत्त: सूतपुत्रं पतत्त्रिभि:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮೂರು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಭೀಮನು, ರಣಧರ್ಮದ ಪ್ರತೀಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಲಕ್ಕೆ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಮೂರು ವೇಗಶರಗಳನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು।
Verse 33
स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहत:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜನೇ! ಭೀಮನ ಶರಗಳಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಕರ್ಣನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾದನು; ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಕುಸಿಯಿತು।
Verse 34
भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम्,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಮಸೇನನು ಹೆಮ್ಮೆಯಾಗಿ ಹಿಮಪರಿಷ್ಕೃತ (ಸುವರ್ಣಾಲಂಕೃತ) ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಗಿದು, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತನು; ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತನಾಗಿದ್ದನು।
Verse 35
आहवेडतिरथो<तिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशन:,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದ ಘನತೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅತಿರಥನು ಧೈರ್ಯವಂತನಾಗಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತನು; ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸಿದನು—ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ।
Verse 116
गदया भारत: क्रुद्धो वज्ेणेन्द्र इवासुरान् | जैसे कुपित हुए इन्द्रने वज़्से असुरोंका वध किया था
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ಭರತವಂಶೀಯ ಭೀಮನು, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಅಸುರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು।
Verse 126
ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतम भ्यहनच्छरै: । भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् महाबाहु भीमसेनने दो छुरोंसे कर्णकी ध्वजा काटकर अपने बाणोंद्वारा उसके सारथिको भी मार डाला
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಧಿರಥ ಕರ್ಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಭೀಮಸೇನನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ! ಯುದ್ಧದ ಕಠೋರ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮಚಿಹ್ನಗಳನ್ನೂ ಸಹಾಯಕಬಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ತಂತ್ರದ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ.
Verse 133
विस्फारयन् धनु: कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मना: । भारत! घोड़े और सारथिके मारे जाने तथा ध्वजाके गिर जानेपर कर्ण उस रथको छोड़कर धनुषकी टंकार करता हुआ दुःखी मनसे वहाँ खड़ा हो गया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಭಾರತ! ಕರ್ಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕರಿಸುತ್ತ ದುಃಖಭರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರಥಿ ಹತರಾಗಿ, ಧ್ವಜವೂ ಬಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಆ ರಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಆದರೂ ಆಯುಧಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟನು.
Verse 134
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णापयाने चतुस्त्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಜಯದ್ರಥವಧಪರ್ವದ ಅಂತರಗತವಾಗಿ, ಕರ್ಣಾಪಯಾನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ನೂರ ಮೂವತ್ತಾರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 143
विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद् रिपुम् | वहाँ हमलोगोंने राधानन्दन कर्णका अद्भुत पराक्रम देखा। रथियोंमें श्रेष्ठ उस वीरने रथहीन होनेपर भी अपने शत्रुको आगे नहीं बढ़ने दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಥವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ವೀರನು ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆದು, ಮುಂದೆ ಸಾಗಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ರಾಧಾನಂದನ ಕರ್ಣನ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡೆವು.
Verse 166
त॑ रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथम् । राजन! नरश्रेष्ठ कर्णको युद्धस्थलमें रथहीन खड़ा देख दुर्योधनने अपने भाई दुर्मुखसे कहा--*दुर्मुख! यह राधानन्दन कर्ण भीमसेनके द्वारा रथसे वंचित कर दिया गया है। इस महारथी नरश्रेष्ठ वीरको रथसे सम्पन्न करो”
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಥಿಗೆ ರಥವನ್ನು ಒದಗಿಸು.” ರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಣನು ರಥವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ದುರ್ಮುಖನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ದುರ್ಮುಖಾ! ಈ ರಾಧಾನಂದನ ಕರ್ಣನನ್ನು ಭೀಮಸೇನನು ರಥದಿಂದ ವಂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವೀರ ಮಹಾರಥಿಯನ್ನು ರಥದಿಂದ ಸಂಪನ್ನಗೊಳಿಸು.”
Verse 193
दुर्मुखाय रथं तूर्ण प्रेषयामास पाण्डव: । महाराज! तदनन्तर कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर पाण्डुकुमार भीम तुरंत ही अपने रथको दुर्मुखके पास ले गये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಪಾಂಡವನು ದುರ್ಮುಖನ ಕಡೆಗೆ ರಥವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಮಹಾರಾಜ, ತಕ್ಷಣವೇ ಕರ್ಣನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು; ಆದರೂ ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಭೀಮನು ಕ್ಷಣವೂ ತಡಮಾಡದೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ದುರ್ಮುಖನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಓಡಿಸಿದನು.
Verse 203
सुमुखीैर्दुर्मुख॑ भीम: शरैर्निन्ये यमक्षयम् | राजन! फिर झुकी हुई गाँठवाले नौ सुमुख बाणोंद्वारा भीमसेनने दुर्मुखको उसी क्षण यमलोक पहुँचा दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ, ಭೀಮಸೇನನು ‘ಸುಮುಖ’ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದುರ್ಮುಖನನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯಮನ ಅಕ್ಷಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
Verse 233
दीर्घमुष्णं श्वसन् वीरो न किंचित् प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಆ ವೀರನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ, ಉಷ್ಣವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ಮುಖನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ ಚಿದ್ರಗೊಂಡಿತ್ತು; ಅವನು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಕರ್ಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿತು; ಎರಡು ಘಳಿಗೆಗಳವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರದೆ ನಿಂತನು. ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಟ ಬಳಿಕ, ಕರ್ಣನು ಆ ಶವದ ಪರಿಕ್ರಮೆ ಮಾಡಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು.
Verse 243
प्राहिणोत् सूतपुत्राय भीमसेनश्षतुर्दश । राजन! इसी अवसरमें भीमसेनने सूतपुत्रपर गीधकी पाँखवाले चौदह नाराच चलाये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನು ಸೂತಪುತ್ರ (ಕರ್ಣ)ನ ಮೇಲೆ ಗಿಧ್ರಪಕ್ಷದಂತೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು.
Verse 283
चतुर्दशभिरत्युग्रैनराचैरविचारयन् । तब कर्णने कुछ विचार न करके अत्यन्त भयंकर एवं सुवर्णभूषित चौदह नाराचोंसे भीमसेनको भी घायल कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಏನೂ ವಿಚಾರಿಸದೆ ಕರ್ಣನು ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರವಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಮಸೇನನನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 293
प्राविशन् मेदिनीं भीमा: क्रीज्च॑ पत्ररथा इव । वे पंखधारी भयानक बाण भीमसेनकी बायीं भुजा छेदकर पृथ्वीमें समा गये, मानो पक्षी क्रौंच पर्वतको जा रहे हों
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭಯಂಕರ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಆ ಬಾಣಗಳು ತಮ್ಮ ಉಗ್ರ ವೇಗದಿಂದ ಭೀಮಸೇನನ ಎಡಗೈಯನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿಹೋದವು; ಕ್ರೌಂಚ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ.
Verse 303
गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशव: । वे नाराच इस पृथ्वीमें प्रवेश करते समय वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे सूर्यके डूबते समय उनकी चमकीली किरणें प्रकाशित होती हैं
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಆ ನಾರಾಚಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ವೇಳೆಗೆ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ದೀಪ್ತಿಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದವು.
Verse 313
सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा । मर्मभेदी नाराचोंसे रणक्षेत्रमें विदीर्ण हुए भीमसेन उसी प्रकार भूरि-भूरि रक्त बहाने लगे, जैसे पर्वत झरनेका जल गिराता है
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮರ್ಮಭೇದಿ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚಿದ್ರಿತನಾದ ಭೀಮಸೇನನಿಂದ ಪರ್ವತವು ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವಂತೆ ಅಪಾರ ರಕ್ತವು ಹರಿದುಬಂದಿತು.
Verse 326
सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभि: । तब भीमसेनने भी प्रयत्नपूर्वक गरुड़के समान वेगशाली तीन बाणोंद्वारा सूतपुत्र कर्णको तथा सात बाणोंसे उसके सारथिको भी घायल कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಮಸೇನನು ಗರುಡನ ವೇಗದಂತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನನ್ನು ವಿದ್ಧಮಾಡಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 336
प्राद्रवज्जवनैरश्वे रणं हित्वा महाभयात् । महाराज! भीमके बाणोंसे आहत होकर कर्ण विह्नल हो उठा और महान् भयके कारण युद्ध छोड़कर शीघ्रगामी घोड़ोंकी सहायतासे भाग निकला
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಭೀಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಕರ್ಣನು ಕಳವಳಗೊಂಡನು; ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ವೇಗವಂತ ಕುದುರೆಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದನು.
Verse 2536
हेमपुड्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश । महाराज! वे महातेजस्वी सुनहरी पाँखवाले बाण उसके सुवर्णजटित कवचको छिज्न- भिन्न करके दसों दिशाओंको सुशोभित करने लगे
ಮಹಾರಾಜ! ಬಂಗಾರದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬಾಣಗಳು ಎದುರಾಳಿಯ ಸ್ವರ್ಣಖಚಿತ ಕವಚವನ್ನು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದವು.
Verse 2736
अर्धप्रविष्टा: संरब्धा बिलानीव महोरगा: । जैसे क्रोधमें भरे हुए महान् सर्प बिलोंमें प्रवेश करते समय आधे ही घुस पाये हों, उसी प्रकार वे बाण पृथ्वीमें घुसते हुए शोभा पा रहे थे
ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಬಿಲಗಳಿಗೆ ನುಗ್ಗುವಾಗ ಅರ್ಧದಷ್ಟೇ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಂತೆ, ಆ ಬಾಣಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗುತ್ತಾ ಅರ್ಧಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-conflict between decisive military action (protecting one’s side through concentrated force and extraordinary weapons) and the ethical cost of tactics that amplify fear and disorder, especially when cohesion breaks and non-elite troops are overwhelmed.
Agency in conflict is limited by systemic factors—visibility, morale, and chain-of-command. Even superior force or specialized astras cannot guarantee stable outcomes when collective psychology and coordination degrade.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-significance is contextual—documenting how tactical escalation and psychological rupture function as narrative mechanisms driving the war’s irreversible momentum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.