Adhyaya 50
Cyavana’s Water-Vow and the Ethics of Cohabitation (स्नेह-सम्वास-धर्मः)
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Exempla on affection, cohabitation, and compassion toward aquatic beings)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define the nature of affection formed by seeing (darśana) and by living together (saṃvāsa), and to explain the auspicious status of cattle (gavāṃ mahābhāgyam). Bhīṣma answers by introducing an ancient account (purāvr̥tta) connected to King Nahuṣa and the sage Cyavana. Cyavana, a Bhārgava ascetic, undertakes a severe twelve-year water-dwelling vow between the Gaṅgā and Yamunā, subduing pride, anger, elation, and grief. The rivers and aquatic beings do not distress him; he becomes familiar and trusted among them. Later, fishermen arrive to cast extensive nets for fish; in the process, they inadvertently haul up Cyavana, encrusted with river growth and shells. The fishermen prostrate upon recognizing a Veda-knowing sage, while many fish are harmed by the dragging. Seeing the fish’s suffering, Cyavana is moved by compassion and declares he will not leave his aquatic co-inhabitants—he will accept death or sale along with the fish, refusing separation from those with whom he has shared residence. Terrified, the fishermen report the matter to Nahuṣa, setting up a royal adjudication of competing claims: livelihood versus non-harm and the obligations created by cohabitation.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, पितामह भीष्म को ‘सर्वशास्त्रविधानज्ञ’ कहकर प्रणाम करता है और एक तीक्ष्ण संशय रखता है—पिता के धन में पुत्रों का दायभाग किस प्रकार निश्चित होता है, विशेषतः जब जन्म-वर्ण और मातृ-वर्ण भिन्न हों। → प्रश्न साधारण उत्तर से आगे बढ़कर वर्ण-संकर, अनुलोम-प्रतिलोम, और विभिन्न मातृ-गर्भों से उत्पन्न पुत्रों के अधिकार तक पहुँचता है; भीष्म स्मृति-नियमों के अनुसार हिस्सों की सीमा, पात्रता और अपात्रता का क्रमशः विधान करते हैं, जिससे न्याय और कठोरता का द्वंद्व उभरता है। → भीष्म निर्णायक रूप से दायभाग की मर्यादाएँ बताते हैं—विशेषकर शूद्रा से ब्राह्मण के पुत्र के लिए ‘अल्प’ और ‘दशमांश से अधिक नहीं’ जैसी सीमाएँ, तथा वर्ण-क्रम की असमानता (एक वर्ण का दूसरे के ‘सदृश’ न होना) को आधार बनाकर उत्तराधिकार का कठोर वर्गीकरण। → युधिष्ठिर के संशय का शास्त्रीय समाधान प्रस्तुत होता है: पिता के धन का विभाजन जन्म-स्थिति, मातृ-वर्ण, और स्वीकृत सामाजिक-धर्म-व्यवस्था के अनुसार होता है; अधिकार ‘समता’ पर नहीं, ‘विधि’ पर टिकता है। → भीष्म के विधान के बाद भी एक मौन प्रश्न शेष रहता है—क्या शास्त्र-सम्मत असमानता ही धर्म है, या धर्म का कोई उच्चतर मानदंड भी है?
Shlokas
Verse 1
अि-क्राछ सप्तचत्वारिशो< ध्याय: ब्राह्मण आदि वर्णोकी दायभाग-विधिका वर्णन युधिछिर उवाच सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम । अतीव संशयच्छेत्ता भवान् वै प्रथित: क्षितौ
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದರು—ಪಿತಾಮಹ! ನೀವು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರು, ರಾಜಧರ್ಮವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಛೇದಿಸುವವರಾಗಿ ನೀವು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಶಯ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ. ರಾಜನ್! ಈ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಸಂಶಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 2
वक्षित्तु संशयो मे5स्ति तन्मे ब्रूहि पितामह । जाते5स्मिन् संशये राजन् नान्यं पृच्छेम कंचन
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದರು—ಪಿತಾಮಹ! ನನಗೆ ಒಂದು ಸಂಶಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಿದೆ; ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ನನಗೆ ನೀವು ಹೇಳಿ. ರಾಜನ್! ಈ ಸಂಶಯ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಇದರ ಕುರಿತು ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 3
यथा नरेण कर्ताव्यं धर्ममार्गनिवर्तिना । एतत् सर्व महाबाहो भवान् व्याख्यातुमरहति,महाबाहो! धर्ममार्गका अनुसरण करनेवाले मनुष्यका इस विषयमें जैसा कर्तव्य हो, इस सबकी आप स्पष्टरूपसे व्याख्या करें
ಮಹಾಬಾಹೋ! ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಆಚರಿಸಬೇಕೋ, ಆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬೇಕು.
Verse 4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्म॒णस्य पितामह । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छत:
ಪಿತಾಮಹ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪತ್ನಿಯರು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀ ಕೇವಲ ರತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಕಾಮಪುರುಷನಿಗೇ ವಿಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम | आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्रयं दायादमर्हति,कुरुश्रेष्ठ! इन सबके गर्भसे जो पुत्र उत्पन्न हुए हों, उनमेंसे कौन क्रमश: पैतृक धनको पानेका अधिकारी है?
ಕುರುಸತ್ತಮ! ಆ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರು ಪಿತೃಸಂಪತ್ತಿಗೆ ದಾಯಾದನಾಗಲು ಅರ್ಹನು?
Verse 6
केन वा किं ततो हार्य पितृवित्तात् पितामह । एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु य: स्मृत:
ಪಿತಾಮಹ! ಯಾವ ನಿಯಮದಿಂದ, ಮತ್ತು ಪಿತೃವಿತ್ತದಿಂದ ಯಾವ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಭಾಗ ದೊರಕಬೇಕು? ಅವರಿಗಾಗಿ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 7
भीष्म उवाच ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातय: । एतेषु विहितो धर्मों ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯ—ಈ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳು ‘ದ್ವಿಜಾತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಿವಾಹವು ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೇ ವಿಧಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 8
वैषम्यादथवा लोभात् कामाद् वापि परंतप । ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪರಂತಪ! ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಾಗಲಿ, ಲೋಭದಿಂದಾಗಲಿ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅಥವಾ ವಿಧಿಯೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ।
Verse 9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । प्रायश्षित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಶಯನದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿ (ಅಂದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಸಂಗಮ ಮಾಡಿದರೆ) ಅವನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ವಿಧಿಯಂತೆ ನಿಗದಿಯಾದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧನಾಗಬಹುದು।
Verse 10
आपसट्यमानमृक्थं तु सम्प्रवक्ष्यामि भारत
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭಾರತ! ಈಗ ಅಸತ್ಯದ ಆಧಾರದಿಂದ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕಬಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ವಾರಸುದಾರಿಕೆಯ ಧನದ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 11
लक्षण्यं गोवृषो यान॑ यत् प्रधानतमं भवेत् । ब्राह्माण्यास्तद्धरेत् पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಹಸು, ಎತ್ತು ಅಥವಾ ವಾಹನ ಮೊದಲಾದ ಗುರುತಿನ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನವೋ, ಅದನ್ನು ಪುತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಿಗಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಬೇಕು; ಅದು ತಂದೆಯ ಧನದಲ್ಲಿನ ಅವಳ ಒಂದು ಪಾಲು.
Verse 12
शेष तु दशधा कार्य ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर । तत्र तेनैव हर्तव्याक्ष॒त्वारों3शा: पितुर्धनात्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಉಳಿದ ಧನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು; ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೇ ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ತಂದೆಯ ಧನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾಲುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು।
Verse 13
भरतनन्दन! अब मैं ब्राह्मण आदि वर्णोकी कन्याओंके गर्भसे उत्पन्न होनेवाले पुत्रोंकी पैतृक धनका जो भाग प्राप्त होता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತನಂದನ! ಈಗ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ಕನ್ಯೆಯರ ಗರ್ಭದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಪಿತೃಸಂಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ಪಾಲುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಮೊದಲು ಮನೆ ಮುಂತಾದವು, ಎತ್ತುಗಳು, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ—ಅಂದರೆ ಪಿತೃಧನದ ಪ್ರಧಾನ ಭಾಗವನ್ನು—ತನ್ನ ಹಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ, ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಉಳಿದ ಧನವನ್ನು ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು; ಆ ಪಿತೃಧನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಪುತ್ರನು ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನೂ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ; ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನು.
Verse 14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्णादपि । द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद् युधिष्ठिर
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಮೂರನೇ ವರ್ಣವಾದ ವೈಶ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನದಿಂದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.
Verse 15
शूद्रायां ब्राह्म॒णाज्जातो नित्यादेयधन: स्मृतः । अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶೂದ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಾದೇಯಧನ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು, ಓ ಭಾರತ, ಶೂದ್ರನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದರೂ ಅಲ್ಪ ದಾನವನ್ನೇ ಕೊಡಬೇಕು.
Verse 16
भारत! ब्राह्मणसे शूद्रामें जो पुत्र उत्पन्न होता है, उसे तो धन न देनेका ही विधान है तो भी शूद्राके पुत्रको पैतृक धनका स्वल्पतम भाग--एक अंश दे देना चाहिये ।।
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಶೂದ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಧನ ಕೊಡಬಾರದೆಂಬುದೇ ವಿಧಿ; ಆದರೂ ಶೂದ್ರನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಪಿತೃಸಂಪತ್ತಿಯ ಅತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗ—ಒಂದು ಪಾಲು—ಕೊಡಬೇಕು. ಧನವನ್ನು ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದಾಗ ಇದೇ ಕ್ರಮ. ಆದರೆ ಸಮವರ್ಣ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಪಾಲುಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕು.
Verse 17
अब्राह्माणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् । त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद् ब्राह्मणो भवेत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶೂದ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ನೈಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಉಳಿದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 18
स्मृताश्न वर्णाक्षत्वार: पञचमो नाधिगम्यते । हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्र: पितुर्धनात्,चार ही वर्ण बताये हैं, पाँचवाँ वर्ण नहीं मिलता। शूद्राका पुत्र ब्राह्मण पिताके धनसे उसका दसवाँ भाग ले सकता है
ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೇ ವರ್ಣಗಳು ಅಂಗೀಕೃತ; ಐದನೆಯ ವರ್ಣವು ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲ. ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ತಂದೆಯ ಧನದಲ್ಲಿ ದಶಮಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.
Verse 19
तत्तु दत्त हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति । अवश्यं हि धन देयं शूद्रापुत्राय भारत
ತಂದೆ ನೀಡಿದುದನ್ನೇ ಅವನು ಪಡೆಯಲಿ; ನೀಡದದ್ದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಓ ಭಾರತ, ಶೂದ್ರಾಪುತ್ರನಿಗೆ ಧನದಲ್ಲಿ ಪಾಲು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀಡಬೇಕು.
Verse 20
आनुृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते । यत्र तत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते,दया सबसे बड़ा धर्म है। यह समझकर ही उसे धनका भाग दिया जाता है। दया जहाँ भी उत्पन्न हो, वह गुणकारक ही होती है
‘ಕರುಣೆಯೇ ಪರಮ ಧರ್ಮ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಪಾಲು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರುಣೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಗುಣ-ಪುಣ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
Verse 21
यद्यप्येष सपुत्र: स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् । नाधिकं दशमादू दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत,भारत! ब्राह्मणके अन्य वर्णकी स्त्रियोंसे पुत्र हों या न हों, वह शूद्राके पुत्रको दसवें भागसे अधिक धन न दे
ಓ ಭಾರತ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಪುತ್ರರು ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದರೂ, ಶೂದ್ರಾಪುತ್ರನಿಗೆ ದಶಮಾಂಶಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಧನವನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು.
Verse 22
त्रैवार्षिकादू यदा भक्तादथिकं स्याद् द्विजस्य तु | यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद् धनम्
ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅನ್ನ-ಧನ ಸಂಗ್ರಹವಾದರೆ, ಆ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಿ; ಧನವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಾರದು.
Verse 23
त्रिसहस्रपरो दाय: स्त्रियै देयो धनस्य वै | भर्त्रां तच्च धन दत्तं यथाहई भोक्तुमरहति,सत्रीको तीन हजारसे अधिक लागतका धन नहीं देना चाहिये। पतिके देनेपर ही उस धनको वह यथोचित रूपसे उपभोगमें ला सकती है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಕುಟುಂಬಧನದಿಂದ ನೀಡಬೇಕಾದ ದಾಯ ಮೂರು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಬಾರದು. ಮತ್ತು ಪತಿಯು ನೀಡಿದ ಆ ಧನವನ್ನು ಅವಳು ಆಚಾರ-ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಅರ್ಹಳು.
Verse 24
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफल स्मृतम् | नापहारं स्त्रिय: कुर्यु: पतिवित्तात् कथंचन
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿಯ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಪಾಲಿನ ಫಲವೆಂದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪತಿಯ ಧನದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಬಂದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ತ್ರೀಧನ’ವೆಂದು ನೀಡಿದುದನ್ನು ಪುತ್ರಾದಿ ವಾರಸರು ಎಂದಿಗೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.
Verse 25
स्त्रियास्तु यद् भवेत् वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर । ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ತಂದೆಯಿಂದ ದೊರೆತಿರುವ ಯಾವ ಧನವಿದ್ದರೂ, ಆಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ತ್ರೀಯಾದರೆ ಆಕೆಯ ಮಗಳು ಅದನ್ನು ಹಕ್ಕಿನಿಂದ ಪಡೆಯಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಗಳು ಪುತ್ರನ ಸಮಾನವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 26
सा हि पुत्रसमा राजन् विहिता कुरुनन्दन । एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ । एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद् धनम्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಓ ಕುರುನಂದನನೇ! ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನದಿಂದ ಮಗಳು ಪುತ್ರನ ಸಮಾನಳಾಗಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹೀಗೆ ಧನ ವಿಭಾಗದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಧನವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸಂಪಾದಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಾರದು; ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಫಲವತ್ತಾಗಿಸಬೇಕು.
Verse 27
युधिछिर उवाच शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधन: स्मृत: । केन प्रतिविशेषेण दशमो<प्यस्य दीयते
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಪಿತಾಮಹಾ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಧನ ಪಡೆಯಲು ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ವಿಶೇಷ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪಿತೃಧನದ ದಶಮಾಂಶವೂ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
Verse 28
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण: स्यान्न संशय: । क्षत्रियायां तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ. ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ ವೈಶ್ಯೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಜನಿಸಿದರೂ ಅವನನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 29
कस्मात् तु विषमं भागं भजेरन् नृपसत्तम | यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वियोक्ता ब्राह्मणा इति
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ನೃಪಸತ್ತಮ! ನೀವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರೆಲ್ಲರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಂದು ಹೇಳಿರುವಾಗ, ಅವರು ಪಿತೃಸಂಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಅಸಮಾನ ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು? ಸಮಾನ ಪಾಲು ಏಕೆ ದೊರಕಬಾರದು?
Verse 30
भीष्म उवाच दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप । प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेष: सुमहान् भवेत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಪರಂತಪ ರಾಜನೇ! ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಒಂದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ‘ದಾರಾ’ (ಪತ್ನಿಗಳು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಆ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದಲೇ (ಅವರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ) ಮಹತ್ತರವಾದ ಭೇದವು ಅಂಗೀಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 31
तिस््र: कृत्वा पुरो भार्या: पश्चाद् विन्देत ब्राह्मणीम् ।। सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात् सा च भार्या गरीयसी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಮೊದಲು ಮೂರು ಪತ್ನಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯನ್ನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವಳೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠೆ, ಅವಳೇ ಪೂಜ್ಯೆ, ಪತ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನಳಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 32
ब्राह्मण पहले अन्य तीनों वर्णोकी स्त्रियोंको ब्याह लानेके पश्चात् भी यदि ब्राह्मणकन्यासे विवाह करे तो वही अन्य स्त्रियोंकी अपेक्षा ज्येष्ठ, अधिक आदर-सत्कारके योग्य तथा विशेष गौरवकी अधिकारिणी होगी ।।
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಇತರ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯಳಾಗಿ, ವಿಶೇಷ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಪತಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಅಲಂಕಾರ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ದಂತಶುದ್ಧಿಗೆ ದಾತುನ್–ಮಂಜನ ನೀಡುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಅಂಜನ ಹಚ್ಚುವುದು, ನಿತ್ಯ ಹೋಮ-ಪೂಜೆಗೆ ಹವ್ಯ ಮತ್ತು ಪಿತೃಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಕವ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಇತರ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು. ಅವಳು ಇರುವಾಗ ಇತರ ವರ್ಣದ ಪತ್ನಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ.
Verse 33
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत् कर्तुमहति । ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद् वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ (ಪತ್ನಿ) ಇದ್ದಿರುವವರೆಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೂ ಆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪತಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಸೇವೆಗಳು—ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಶೃಂಗಾರ-ಸಾಮಗ್ರಿ ನೀಡುವುದು, ದಂತಶುದ್ಧಿಗೆ ದಾತುನ-ಮಂಜನ ಕೊಡುವುದು, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅಂಜನ ಹಚ್ಚುವುದು, ನಿತ್ಯ ಹೋಮ-ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಮನೆಯ ಇತರ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯೇ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 34
अन्न पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च । ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तु: सा हि गरीयसी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅನ್ನಪಾನ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪತಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯೇ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಯೋಗ್ಯಳು.
Verse 35
मनुनाभिद्िितं शास्त्र यच्चापि कुरुनन्दन । तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्म: सनातन:,महाराज कुरुनन्दन! मनुने भी जिस धर्मशास्त्रका प्रतिपादन किया है, उसमें भी यही सनातन धर्म देखा गया है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಕುರುನಂದನ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಮನು ಪ್ರಣೀತ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವು ಕಾಣುತ್ತದೆ.
Verse 36
अथ चेदन्यथा कुर्याद् यदि कामाद् युधिष्ठिर । यथा ब्राह्मण चाण्डाल: पूर्वदृष्टस्तथैव स:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ, ಅವನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಚಾಂಡಾಲ’ನಂತೆಲೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 37
ब्राह्मण्या: सदृश: पुत्र: क्षत्रियायाश्व यो भवेत् राजन् विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि,राजन! ब्राह्मणके समान ही जो क्षत्रियाका पुत्र होगा, उसमें भी उभयवर्णसम्बन्धी अन्तर तो रहेगा ही
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ರಾಜನೇ! ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ಕಂಡರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಭೇದವು ಉಳಿಯದೇ ಇರದು.
Verse 38
न तु जात्या समा लोके ब्राह्याण्या: क्षत्रिया भवेत् ब्राह्माण्या: प्रथम: पुत्रो भूयान् स्थाद् राजसत्तम
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಮಳಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮೊದಲ ಮಗನೇ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.
Verse 39
यथा न सदृशी जात_ु ब्राह्म॒ण्या: क्षत्रिया भवेत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾವಂತೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಮಳಾಗಲಾರಳೋ ಹಾಗೆಯೇ.
Verse 40
श्रीक्ष राज्यं च कोशकश्ष क्षत्रियाणां युधिषछ्ठिर
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೋಶ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತ ಭೂಮಿಯ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನೂ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಓ ನರೇಶ್ವರನೇ! ರಾಜನು—ಕ್ಷತ್ರಿಯನೇ—ದಂಡಧಾರಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಣಾಕಾರ್ಯ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 41
विहितं दृश्यते राजन् सागरान्तां च मेदिनीम् | क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्रोति भूयसीम् । राजा दण्डधरो राजन रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತ ಭೂಮಿಯ ಅಧಿಪತ್ಯವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಮಹತ್ತರ ಶ್ರೀ-ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಓ ರಾಜನೇ! ರಾಜನು ದಂಡಧಾರಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ!
Verse 42
ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवता: । तेषु राजन् प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्,राजन! महाभाग! ब्राह्मण देवताओंके भी देवता हैं; अतः उनका विधिपूर्वक पूजन- आदर-सत्कार करते हुए ही उनके साथ बर्ताव करे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅವರತ್ತ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ನಡೆ; ಗೌರವಿಸಿ, ಸೇವಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸು.
Verse 43
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्म शाश्वतमव्ययम् । लुप्यमान स्वधर्मेण क्षत्रियो होष रक्षति,ऋषियोंद्वारा प्रतिपादित अविनाशी सनातन धर्मको लुप्त होता जानकर क्षत्रिय अपने धर्मके अनुसार उसकी रक्षा करता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಋಷಿಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಶಾಶ್ವತ, ಅವ್ಯಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೇ ರಾಜನೇ।
Verse 44
दस्युभि्दियमाणं च धन दारांश्व॒ सर्वश: । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिव:,डाकुओंद्वारा लूटे जाते हुए सभी वर्णोके धन और स्त्रियोंका राजा ही रक्षक होता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ದಸ್ಯುಗಳು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಧನವನ್ನೂ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ರಕ್ಷಕನು ರಾಜನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 45
भूयान् स्यात् क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशय: । भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद् युधिष्ठिर
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಪುತ್ರನು ವೈಶ್ಯನ ಪುತ್ರನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ। ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಉಳಿದ ಪಿತೃಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲು ಕೊಡಬೇಕು।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें स्त्रीकी प्रशंभानामक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ರಾಜನೇ, ಹೇ ಪಿತಾಮಹನೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನ ವಿಭಾಗದ ನಿಯಮವನ್ನು ನೀವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಹಾಗಾದರೆ ಇತರ ವರ್ಣಗಳ ಧನ ಹಂಚಿಕೆಯ ನಿಯಮ ಹೇಗಿರಬೇಕು?
Verse 47
भीष्म उवाच क्षत्रियस्यापि भायें द्वे विहिते कुरुनन्दन । तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಕುರುನಂದನ! ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಮೇಲಿನ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಎರಡು ಪತ್ನಿಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದು ಶೂದ್ರೆಯೂ ಪತ್ನಿಯಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಸ್ಮೃತವಾಗಿಲ್ಲ।
Verse 48
एष एव क्रमो हि स्यात् क्षत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत् कार्य क्षत्रियस्वं जनाधिप,राजा युधिष्ठिर! क्षत्रियोंके लिये भी बँटवारेका यही क्रम है। क्षत्रियके धनको आठ भागोंमें विभक्त करना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೂ ಇದೇ ವಿಧಿ-ಕ್ರಮ. ಓ ಜನಾಧಿಪ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಧನವನ್ನು ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬೇಕು.
Verse 49
क्षत्रियाया हरेत् पुत्रश्नतुरोंडशान् पितुर्धनात् । युद्धावहारिकं यच्च पितु: स्थात् स हरेत् तु तत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಪುತ್ರನು ಪಿತೃಧನದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಪಾಲುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಮತ್ತು ತಂದೆಗೆ ಸೇರಿದ ಯುದ್ಧೋಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರಸಾಮಗ್ರಿ ಏನೇ ಇದ್ದರೂ ಅದನ್ನೂ ಅವನೇ ಪಡೆಯಲಿ.
Verse 50
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन् शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् । सो<पि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ವೈಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪುತ್ರನು ಮೂರು ಪಾಲುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಶೂದ್ರಾ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪುತ್ರನು ಎಂಟನೇ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಅವನೂ ತಂದೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕೊಡದದ್ದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ.
Verse 51
एकैव हि भवेद् भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन । द्वितीया तु भवेत् शूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಕುರುನಂದನ, ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ವಿಧಿಸಮ್ಮತ ಪತ್ನಿ ಒಬ್ಬಳೇ—ವೈಶ್ಯ ವರ್ಗದವಳೇ. ಎರಡನೆಯ ಪತ್ನಿ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಆದರ್ಶ ದೃಷ್ಟಾಂತವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 52
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ । शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोविनियम: स्मृत:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ, ಓ ಕೌಂತೇಯ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ವೈಶ್ಯಾ ಪತ್ನಿಯಿಂದಲೂ ಶೂದ್ರಾ ಪತ್ನಿಯಿಂದಲೂ ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರೆ, ಅವರ ಪಾಲಿನ ಧನ-ವಿಭಾಗಕ್ಕೂ ಅದೇ ನಿಯಮ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 53
पज्चधा तु भवेत् कार्य वैश्यस्वं भरतर्षभ । तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ವೈಶ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೂ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ, ಓ ಜನಾಧಿಪ, ಅವರ ಸಂತಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 54
भरतभूषण नरेश! वैश्यके धनको पाँच भागोंमें विभक्त करना चाहिये। फिर वैश्या और शूद्राके पुत्रोमें उस धनका विभाजन कैसे करना चाहिये, यह बताता हूँ ।।
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತನಂದನನೇ! ವೈಶ್ಯ ತಂದೆಯ ಧನದಿಂದ ವೈಶ್ಯಾ-ಜನ್ಯ ಪುತ್ರನು ನಾಲ್ಕು ಪಾಲುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು; ಓ ಭಾರತ, ಶೂದ್ರಾ-ಜನ್ಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಐದನೇ ಪಾಲು ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.
Verse 55
सो5पि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमरहति । त्रिभिर्वर्ण: सदा जात: शूद्रोडदेयधनो भवेत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಕೂಡ ತಂದೆ ನೀಡಿದುದನ್ನೇ ಪಡೆಯಬಹುದು; ನೀಡದದ್ದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಉನ್ನತ ವರ್ಣಗಳ ಸಂಕರದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಶೂದ್ರನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನೀಡುವುದಕ್ಕೂ ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 56
शूद्रस्य स्थात् सवर्णव भार्या नान्या कथंचन । समभागाश्र पुत्रा: स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶೂದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನದೇ ವರ್ಣದ ಹೆಂಡತಿಯೇ ಇರಬೇಕು; ಬೇರೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲ. ಅವನ ಪುತ್ರರು, ಅವರು ನೂರಾದರೂ, ಪಿತೃಧನದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲಿಗೆ ಅರ್ಹರು.
Verse 57
जातानां समवर्णाया: पुत्राणामविशेषत: । सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात् स्मृत:,समस्त वर्णोके सभी पुत्रोंका, जो समान वर्णकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए हैं, सामान्यतः: पैतृक धनमें समान भाग माना गया है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸಮವರ್ಣದ ಹೆಂಡತಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಿಗೆ, ಯಾವುದೇ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ, ಪಿತೃಧನದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲು ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ; ಈ ನಿಯಮವು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 58
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठ: स्थादेकांशो यः प्रधानत: । एष दायविदधि: पार्थ पूर्वमुक्त: स्वयम्भुवा
ಕುಂತೀನಂದನನೇ! ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನ ಪಾಲೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪಾಲಾಗಿಯೇ ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪಿತೃಧನ ವಿಭಾಗದ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದನು.
Verse 59
समवर्णासु जातानां विशेषो<स्त्यपरो नृप । विवाहवैशिष्ट्यकृत: पूर्वपूर्वो विशिष्यते
ನರೇಶ್ವರನೇ! ಸಮಾನ ವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ. ವಿವಾಹದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮಭೇದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಮೊದಲ ವಿವಾಹದ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಂತರದ ವಿವಾಹದ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಕನಿಷ್ಠನೆಂದು ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 60
हरेज्ज्येष्ठ: प्रधानांशमेकं तुल्यासु तेष्वपि | मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्
ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನು ಒಂದು ಪ್ರಧಾನ (ಜ್ಯೇಷ್ಠ) ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಮಧ್ಯಮನು ಮಧ್ಯಮ ಪಾಲನ್ನು, ಕನಿಷ್ಠನು ಕನಿಷ್ಠ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ.
Verse 61
एवं जातिषु सर्वासु सवर्ण: श्रेष्ठतां गत: । महर्षिरपि चैतद् वै मारीच: काश्यपोडब्रवीत्
ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಕಾಶ್ಯಪನೂ ಇದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
Verse 96
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्यथाद् युधिष्ठिर । शूद्रजातिकी स्त्रीको अपनी शय्यापर सुलाकर ब्राह्मण अधोगतिको प्राप्त होता है। साथ ही शास्त्रीय विधिके अनुसार वह प्रायश्चित्तका भागी होता है। युधिष्ठिर! शूद्राके गर्भसे संतान उत्पन्न करनेपर ब्राह्मणको दूना पाप लगता है और उसे दूने प्रायश्चित्तका भागी होना पड़ता है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಶೂದ್ರಜಾತಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯೊಂದಿಗೆ ಶಯ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶೂದ್ರಗರ್ಭದಿಂದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪಾಪವು ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೂ ದ್ವಿಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 383
भूयो भूयो<5पि संहार्य: पितृवित्ताद् युधिष्ठिर । क्षत्रियकन्या संसारमें अपनी जातिद्दारा ब्राह्मण-कन्याके बराबर नहीं हो सकती। नृपश्रेष्ठ! इसी प्रकार ब्राह्मणीका पुत्र क्षत्रियाके पुत्रसे प्रथम एवं ज्येष्ठ होगा। युधिष्ठिर! इसलिये पिताके धनमेंसे ब्राह्मणीके पुत्रको अधिक-अधिक भाग देना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ತಂದೆಯ ಧನವನ್ನು ಹಂಚುವಾಗ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮರುಮರು ಮನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಲೋಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕನ್ಯೆ ಜನ್ಮಬಲದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನು ಕ್ಷತ್ರಿಯದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರನಿಗಿಂತ ಪೂರ್ವನೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಎಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ, ಪಿತೃಸಂಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲು ನೀಡಬೇಕು.
Verse 396
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् । जैसे क्षत्रिया कभी ब्राह्मणीके समान नहीं हो सकती वैसे ही वैश्या भी कभी क्षत्रियाके तुल्य नहीं हो सकती
ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಗೆ ಸಮಾನಳಾಗಲಾರದೆ ಇರುವಂತೆ, ವೈಶ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಮಾನಳಾಗಲಾರಳು.
Frequently Asked Questions
A livelihood-driven act (net fishing) unintentionally harms many fish and ensnares an ascetic; the dilemma is how to weigh economic activity against non-harm and the duties created by long shared residence with vulnerable beings.
Ethical responsibility is relational and cumulative: sustained proximity (saṃvāsa) generates protective obligations, and compassion can require limiting one’s gain when it produces avoidable suffering to co-inhabitants.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions as a didactic exemplum whose significance lies in framing later adjudication and in illustrating dharma through precedent rather than promised ritual merit.