Adhyaya 164

Verse 1

अष्टपञ्चाशर्दाधिकशततमो« ध्याय: भीष्मजीके द्वारा भगवान्‌ श्रीकृष्णकी महिमाका वर्णन युधिछिर उवाच ब्राह्मणानर्चसे राजन्‌ सततं संशितव्रतान्‌ । कं तु कर्मोदयं दृष्टवा तानर्चसि जनाधिप,युधिष्ठिरने पूछा--राजन्‌! आप सदा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मणोंकी पूजा किया करते थे। अतः जनेश्वर! मैं यह जानना चाहता हूँ कि आप कौन-सा लाभ देखकर उनका पूजन करते थे?

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ನೀನು ಸದಾ ನಿಯಮವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಜನಾಧಿಪನೇ! ಯಾವ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಅವರನ್ನು ಅರ್ಚಿಸುತ್ತೀಯೋ ತಿಳಿಸು.

Verse 2

कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्टवा महाव्रत । तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्‌ वदस्व मे,महान्‌ व्रतधारी महाबाहो! ब्राह्मणोंकी पूजासे भविष्यमें मिलनेवाले किस फलकी ओर दृष्टि रखकर आप उनकी आराधना करते थे? यह सब मुझे बताइये

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ಮಹಾವ್ರತಧಾರೀ, ಓ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜೆಯಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೀವು ಅವರನ್ನು ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಿರಿ? ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.”

Verse 3

भीष्म उवाच एष ते केशव: सर्वमाख्यास्यति महामति: । व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिमहाव्रत:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! ये महान्‌ व्रतधारी परम बुद्धिमान्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्ण ब्राह्मण-पूजासे होनेवाले लाभका प्रत्यक्ष अनुभव कर चुके हैं; अतः वही तुमसे इस विषयकी सारी बातें बतायेंगे

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ಮಹಾಮತೀ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಈ ಕೇಶವನೇ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುವನು. ಇವನು ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನಿಜವಾದ ಫಲ ಮತ್ತು ಲಾಭವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಅನುಭವಿಸಿ ಕಂಡವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದ ಎಲ್ಲ ಮಾತನ್ನೂ ಇವನೇ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವನು.”

Verse 4

बलं श्रोत्रे वाड्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा सविशुद्ध॑ ममाद्य । देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चाति तूर्ण सविताद्य याति,आज मेरा बल, मेरे कान, मेरी वाणी, मेरा मन और मेरे दोनों नेत्र तथा मेरा विशुद्ध ज्ञान भी सब एकत्रित हो गये हैं। अतः जान पड़ता है कि अब मेरा शरीर छूटनेमें अधिक विलम्ब नहीं है। आज सूर्यदेव अधिक तेजीसे नहीं चलते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— “ಇಂದು ನನ್ನ ಬಲ ಮರಳಿ ಬಂದಿದೆ; ನನ್ನ ಶ್ರವಣ, ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ; ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗದ ಸಮಯ ಇನ್ನು ದೂರವಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾನು ಎಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ಇಂದು ಸವಿತ (ಸೂರ್ಯ) ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.”

Verse 5

उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो राजन विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च । तथा शूद्राणां धर्ममुपासते च शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ,पार्थ! पुराणोंमें जो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रोंक (अलग-अलग) धर्म बतलाये गये हैं तथा सब वर्णोके लोग जिस-जिस धर्मकी उपासना करते हैं, वह सब मैंने तुम्हें सुना दिया है। अब जो कुछ बाकी रह गया हो, उसकी भगवान्‌ श्रीकृष्णसे शिक्षा लो

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ರಾಜನೇ! ಪುರಾತನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಮಹಾಧರ್ಮಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರು ಪೂಜಿಸಿ ಆಚರಿಸುವ ಕರ್ತವ್ಯಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಓ ಪಾರ್ಥಾ! ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಕಲಿತುಕೋ.”

Verse 6

अहं होन॑ वेझि तत्त्वेन कृष्णं यो<यं हि यच्चास्य बल॑ पुराणम्‌ | अमेयात्मा केशव: कौरवेन्द्र सो<यं धर्म वक्ष्यति संशयेषु,इन श्रीकृष्णका जो स्वरूप है और जो इनका पुरातन बल है, उसे ठीक-ठीक मैं जानता हूँ। कौरवराज! भगवान्‌ श्रीकृष्ण अप्रमेय हैं; अतः तुम्हारे मनमें संदेह होनेपर यही तुम्हें धर्मका उपदेश करेंगे

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— “ನಾನು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ—ಇವನು ಯಾರು ಮತ್ತು ಇವನ ಪುರಾತನ, ಆದ್ಯ ಬಲವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು. ಓ ಕೌರವೇಂದ್ರ! ಕೇಶವನ ಸ್ವರೂಪ ಅಪರಿಮಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಗಳು ಉದಯಿಸಿದಾಗಲೆಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಇವನೇ ನಿನಗೆ ಘೋಷಿಸುವನು.”

Verse 7

कृष्ण: पृथ्वीमसृजत्‌ खं दिवं च कृष्णस्य देहान्मेदिनी सम्बभूव । वराहो5यं भीमबल: पुराण: स पर्वतान्‌ व्यसृजद्‌ वै दिशश्चल॒,श्रीकृष्णने ही इस पृथ्वी, आकाश और स्वर्गकी सृष्टि की है। इन्हींके शरीरसे पृथ्वीका प्रादर्भाव हुआ है। यही भयंकर बलवाले वराहके रूपमें प्रकट हुए थे तथा इन्हीं पुराण- पुरुषने पर्वतों और दिशाओंको उत्पन्न किया है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕೃಷ್ಣನೇ ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಕೃಷ್ಣನದೇ ದೇಹದಿಂದ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮೆದಿನಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅವನೇ ಭೀಮಬಲವಂತ ಆದಿಪುರುಷ; ವರಾಹರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

Verse 8

अस्य चाधो<थान्तरिक्ष॑ दिवं च दिशश्षतस्रो विदिशश्षतस््र: । सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम्‌,अन्तरिक्ष, स्वर्ग, चारों दिशाएँ तथा चारों कोण--ये सब भगवान्‌ श्रीकृष्णसे नीचे हैं। इन्हींसे सृष्टिकी परम्परा प्रचलित हुई है तथा इन्होंने ही इस प्राचीन विश्वका निर्माण किया है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಸ್ವರ್ಗ, ಅನೇಕ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳು ಇವೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಈ ನಿರಂತರ ಪರಂಪರೆ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ; ಆ ಪುರಾತನ ಪ್ರಭುವೇ ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಶ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

Verse 9

अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूत॑ यत्रोत्पन्न: स्वयमेवामितौजा: । तेनाच्छिन्नं तत्‌ तमः पार्थ घोरं यत्‌ तत्‌ तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्‌,कुन्तीनन्दन! सृष्टिके आरम्भमें इनकी नाभिसे कमल उत्पन्न हुआ और उसीके भीतर अमित तेजस्वी ब्रह्माजी स्वतः प्रकट हुए। जिन्होंने उस घोर अन्धकारका नाश किया है, जो समुद्रको भी डाँट बताता हुआ सब ओर व्याप्त हो रहा था (अर्थात्‌ जो अगाध और अपार था)

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕುಂತೀನಂದನನೇ! ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಕಮಲವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಆ ಕಮಲದಲ್ಲೇ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು. ಅವನೇ ಆ ಘೋರ ತಮಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿದನು—ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ತರ್ಜನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಅಗಾಧವೂ ಅಪಾರವೂ ಆದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು.

Verse 10

कृते युगे धर्म आसीत्‌ समग्र- स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्न: । बल॑ त्वासीद्‌ द्वापरे पार्थ कृष्ण: कलौ त्वधर्म: क्षितिमिवाजगाम,पार्थ! सत्ययुगमें श्रीकृष्ण सम्पूर्ण धर्मरूपसे विराजमान थे, त्रेतामें पूर्णज्ञान या विवेकरूपमें स्थित थे, द्वापरमें बलरूपसे स्थित हुए थे और कलियुगमें अधर्मरूपसे इस पृथ्वीपर आयेंगे (अर्थात्‌ उस समय अधर्म ही बलवान्‌ होगा)

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪಾರ್ಥನೇ! ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಜ್ಞಾನ-ವಿವೇಕರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದನು. ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ, ಓ ಪಾರ್ಥ, ಅವನು ಬಲರೂಪವಾಗಿ ಇದ್ದನು; ಆದರೆ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದಂತೆ ಆವರಿಸಿ, ಅನ್ಯಾಯವೇ ಪ್ರಬಲವಾಗುವುದು.

Verse 11

इन्होंने ही प्रचीनकालमें दैत्योंका संहार किया और ये ही दैत्यसम्राट्‌ बलिके रूपमें प्रकट हुए। ये भूतभावन प्रभु ही भूत और भविष्य इनके ही स्वरूप हैं तथा ये ही इस सम्पूर्ण जगतके रक्षा करनेवाले हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದೇ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯೇ ದೈತ್ಯರ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿತು; ಇದೇ ನಂತರ ದೈತ್ಯಸಮ್ರಾಟ್ ಬಲಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು. ಆ ಭೂತಭಾವನ ಪ್ರಭುವೇ ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯ—ಎರಡರ ಸ್ವರೂಪ; ಅವನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಏಕೈಕ ರಕ್ಷಕನು.

Verse 12

यदा धर्मों ग्लाति वंशे सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु । धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांक्ष लोकानपरांश्ष पाति,जब धर्मका हास होने लगता है, तब ये शुद्ध अन्त:करणवाले श्रीकृष्ण देवताओं तथा मनुष्योंके कुलमें अवतार लेकर स्वयं धर्ममें स्थित हो उसका आचरण करते हुए उसकी स्थापना तथा पर और अपर लोकोंकी रक्षा करते हैं

ದೇವವಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಕ್ಷೀಣಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿ, ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಭಾವಿತ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಆತನು ಸ್ವಯಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪರ ಮತ್ತು ಅಪರ—ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 13

त्याज्यं त्यक्त्वा चासुराणां वधाय कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ | कृतं करिष्यत्‌ क्रियते च देवो राहुं सोम॑ विद्धि च शक्रमेनम्‌,कुन्तीनन्दन! ये त्याज्य वस्तुका त्याग करके असुरोंका वध करनेके लिये स्वयं कारण बनते हैं। कार्य, अकार्य और कारण सब इन्हींके स्वरूप हैं। ये नारायणदेव ही भूत, भविष्य और वर्तमान कालमें किये जानेवाले कर्मरूप हैं। तुम इन्हींको राहु, चन्द्रमा और इन्द्र समझो

ಓ ಪಾರ್ಥ! ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದುದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಆತನೇ ಅಸುರರ ವಧೆಗೆ ಸ್ವಯಂ ಕಾರಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಯ, ಅಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರಣ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ. ಆ ದೇವನು ಕೃತ, ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಕರಿಷ್ಯತ್—ಮೂರು ಕಾಲಗಳ ಕರ್ಮರೂಪ. ಓ ಕುಂತೀನಂದನ! ಅವನನ್ನೇ ರಾಹು, ಸೋಮ (ಚಂದ್ರ), ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಎಂದು ತಿಳಿ.

Verse 14

स विश्वकर्मा स हि विश्वरूप: स विश्वभुग्‌ विश्वसृग्‌ विश्वजिच्च । स शूलभृच्छोणित भृत्‌ कराल- स्‍्तं कर्मभिविंदितं वै स्तुवन्ति,श्रीकृष्ण ही विश्वकर्मा, विश्वरूप, विश्वभोक्ता, विश्वविधाता और विश्वविजेता हैं। वे ही एक हाथमें त्रिशूल और दूसरे हाथमें रक्तसे भरा खप्पर लिये विकरालरूप धारण करते हैं। अपने नाना प्रकारके कर्मोंसे जगत्‌में विख्यात हुए श्रीकृष्णकी ही सब लोग स्तुति करते हैं

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ; ಅವನೇ ವಿಶ್ವರೂಪ. ಅವನೇ ವಿಶ್ವಭೋಕ್ತ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ವಿಶ್ವವಿಜೇತ. ಅವನೇ ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ; ರಕ್ತದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಪಾಲಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭೀಕರ ರೂಪವನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನಾವಿಧ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತನಾದ ಆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 15

त॑ं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य- मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि | त॑ राक्षसाक्ष परिसंवदन्ति रायस्पोष: स विजिगीषुरेक:,सैकड़ों गन्धर्व, अप्सराएँ तथा देवता सदा इनकी सेवामें उपस्थित रहते हैं। राक्षस भी इनसे सम्मति लिया करते हैं। एकमात्र ये ही धनके रक्षक और विजयके अभिलाषी हैं

ನೂರಾರು ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸಹ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದಿಸಿ ಅವನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ಏಕೈಕ ಧನರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಧನವರ್ಧಕ; ವಿಜಯವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಬಯಸುವವನು.

Verse 16

तमध्वरे शंसितार: स्तुवन्ति रथन्तरे सामगाश्र स्तुवन्ति । त॑ ब्राह्मणा ब्रद्ममन्त्रै: स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यव: कल्पयन्ति,यज्ञमें स्तोतालोग इन्हींकी स्तुति करते हैं। सामगान करनेवाले विद्वान्‌ रथन्तर साममें इन्हींके गुण गाते हैं। वेदवेत्ता ब्राह्मण वेदके मन्त्रोंसे इन्हींका स्तवन करते हैं और यजुर्वेदी अध्वर्यु यजञ्ञमें इन्हींको हविष्यका भाग देते हैं

ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶಂಸಿತರು (ಸ್ತೋತೃಗಳು) ಅವನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸಾಮಗಾನಿಗಳು ರಥಂತರ ಸಾಮದಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬ್ರಹ್ಮಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಸ್ತವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೇ ಹವಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 17

स पौराणी ब्रह्मागुहां प्रविष्टो महीसत्र भारताग्रे ददर्श । स चैव गामुद्दधाराग्रयकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्‌ दानवांश्ष॒,भारत! इन्होंने ही पूर्वकालमें ब्रह्मरूप पुरातन गुहामें प्रवेश करके इस पृथ्वीका जलमें प्रलय होना देखा है। इन सृष्टिकर्म करनेवाले श्रीकृष्णने दैत्यों, दानवों तथा नागोंको विक्षुब्ध करके इस पृथ्वीका रसातलसे उद्धार किया है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುರಾತನ ಗುಹೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಭೂಮಿಯು ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯವಾಗುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ಮದ ಪರಮ ಕರ್ತನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದೈತ್ಯ, ದಾನವ ಮತ್ತು ನಾಗವಂಶಗಳನ್ನು ಕದಡಿ, ರಸಾತಳದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಉದ್ಧರಿಸಿದನು.

Verse 18

त॑ घोषार्थे गीर्भिरिन्द्रा: स्तुवन्ति स चापीशो भारतैक: पशूनाम्‌ | तस्य भक्षान्‌ विविधान्‌ वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति,व्रजकी रक्षाके लिये गोवर्द्धन पर्वत उठानेके समय इन्द्र आदि देवताओंने इनकी स्तुति की थी। भरतनन्दन! ये एकमात्र श्रीकृष्ण ही समस्त पशुओं (जीवों)-के अधिपति हैं। इनको नाना प्रकारके भोजन अर्पित किये जाते हैं। युद्धमें ये ही विजय दिलानेवाले माने जाते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಗೋಪವ್ರಜದ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಗೋವರ್ಧನವನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ತುತಿಗೀತೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಓ ಭರತನಂದನನೇ! ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಏಕೈಕ ಅಧಿಪತಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ. ಅವನಿಗೆ ನಾನಾವಿಧ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ತರುವ ಶಕ್ತಿಯೆಂದೂ ಅವನನ್ನೇ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 19

तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्व वशे तिष्ठति शाश्वृतस्य । स कुम्भे रेत: ससृजे सुराणां यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्‌,पृथ्वी, आकाश और स्वर्गलोक सभी इन सनातन पुरुष श्रीकृष्णके वशमें रहते हैं। इन्होंने कुम्भमें देवताओं (मित्र और वरुण)-का वीर्य स्थापित किया था; जिससे महर्षि वसिष्ठकी उत्पत्ति हुई बतायी जाती है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ—ಎಲ್ಲವೂ ಆ ಶಾಶ್ವತನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿವೆ. ಅವನು ದೇವದ್ವಯ (ಮಿತ್ರ-ವರುಣ)ರ ಬೀಜವನ್ನು ಒಂದು ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಜನಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 20

स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी स रश्मिवान्‌ सविता चादिदेव: । तेनासुरा विजिता: सर्व एव तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि,ये ही सर्वत्र विचरनेवाले वायु हैं, तीव्रगामी अश्व हैं, सर्वव्यापी हैं, अंशुमाली सूर्य और आदि देवता हैं। इन्होंने ही समस्त असुरोंपर विजय पायी तथा इन्होंने ही अपने तीन पदोंसे तीनों लोकोंको नाप लिया था

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನೇ ಮಾತರಿಶ್ವನ್, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಯು; ಅವನೇ ವೇಗಶಾಲಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಅಶ್ವ; ಅವನೇ ಕಿರಣಮಯ ಸವಿತೃ, ಆದಿದೇವ. ಅವನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಅಸುರರು ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಅವನ ವಿಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ವಶಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.

Verse 21

स देवानां मानुषाणां पितृणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्‌ । स एव काल॑ विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे,ये श्रीकृष्ण सम्पूर्ण देवताओं, पितरों और मनुष्योंके आत्मा हैं। इन्हींको यज्ञवेत्ताओंका यज्ञ कहा गया है। ये ही दिन और रातका विभाग करते हुए सूर्यरूपमें उदित होते हैं। उत्तरायण और दक्षिणायन इन्हींके दो मार्ग हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ದೇವರು, ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು—ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮವೂ ಅವನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅವನನ್ನೇ ಯಜ್ಞದ ನಿಜವಾದ ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ನಿಯಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ಕಾಲವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾ ಸೂರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತರಾಯಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯಣ ಅವನ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳು.

Verse 22

तस्यैवोर्ध्व॑ तिर्यगधश्षुरन्ति गभस्तयो मेदिनीं भासयन्त: । त॑ं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति,इन्हींके ऊपर-नीचे तथा अगल-बगलनमें पृथ्वीको प्रकाशित करनेवाली किरणें फैलती हैं। वेदवेत्ता ब्राह्मण इन्हींकी सेवा करते हैं और इन्हींके प्रकाशका सहारा लेकर सूर्यदेव प्रकाशित होते हैं

ಆ ಪರಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕಿರಣಗಳು ಹರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ವೇದವಿದರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವನ ಕాంతಿಯನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 23

स मासि मास्यध्वरकृद्‌ विधत्ते तमध्वरे वेदविद: पठन्ति । स एवोक्तश्नक्रमिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्त वहते वै त्रिधाम,ये यज्ञकर्ता श्रीकृष्ण प्रत्येक मासमें यज्ञ करते हैं। प्रत्येक यज्ञमें वेदज्ञ ब्राह्मण इन्हींके गुण गाते हैं। ये ही तीन नाभियों, तीन धामों और सात अश्वोंसे युक्त इस संवत्सर-चक्रको धारण करते हैं

ಯಜ್ಞಕರ್ತನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವೇದವಿದರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನ ಗುಣಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ನಾಭಿ, ಮೂರು ಧಾಮ ಮತ್ತು ಏಳು ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಸಂವತ್ಸರ-ಚಕ್ರವನ್ನು ಅವನೇ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 24

महातेजा: सर्वग: सर्वसिंह: कृष्णो लोकान्‌ धारयते यथैक: । हंसं तमोघ्नं च तमेव वीर कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि,वीर कुन्तीनन्दन! ये महातेजस्वी और सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले सर्वसिंह श्रीकृष्ण अकेले ही सम्पूर्ण जगत्‌को धारण करते हैं। तुम इन श्रीकृष्णको ही अन्धकारनाशक सूर्य और समस्त कार्योंका कर्ता समझो

ವೀರ ಕುಂತೀನಂದನ! ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಂಹಸಮಾನನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಒಬ್ಬನೇ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓ ಪಾರ್ಥ, ಆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಸದಾ ಪವಿತ್ರ ಹಂಸಸ್ವರೂಪನಾಗಿ, ಅಂಧಕಾರನಾಶಕ ಸೂರ್ಯಸಮಾನನಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ನಿಜ ಕರ್ತನೆಂದು ತಿಳಿ.

Verse 25

स एकदा कक्षगतो महात्मा तुष्टो विभु: खाण्डवे धूमकेतु: । स राक्षसानुरगांश्वावजित्य सर्वत्रग: सर्वमग्नौ जुहोति,इन्हीं महात्मा वासुदेवने एक बार अग्निस्वरूप होकर खाण्डव वनकी सूखी लकड़ियोंमें व्याप्त हो पूर्णतः तृप्तिका अनुभव किया था। ये सर्वव्यापी प्रभु ही राक्षमों और नागोंको जीतकर सबको अग्निमें ही होम देते हैं

ಒಮ್ಮೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮ, ಸರ್ವಶಕ್ತನಾದ ಪ್ರಭು ಧೂಮಕೇತು-ಅಗ್ನಿರೂಪವಾಗಿ ಖಾಂಡವ ಅರಣ್ಯದ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಒಣ ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತನಾದನು. ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಾಮಿ ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಾಗಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ಜಯಿಸಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲೇ ಹೋಮವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 26

स एव पार्थाय श्वेतमश्चं प्रायच्छत्‌ स एवाश्वानथ सर्वाश्षकार । स बन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र- स्त्रिवच्छिरा क्षतुरश्वस्त्रिनाभि:,इन्होंने ही अर्जुनको श्वेत अश्व प्रदान किया था। इन्होंने ही समस्त अश्वोंकी सृष्टि की थी। ये ही संसाररूपी रथको बाँधनेवाले बन्धन हैं। सत्त्व, रज और तम--ये तीन गुण ही इस रथके चक्र हैं। ऊर्ध्व, मध्य और अध:--जिसकी गति है। काल, अदृष्ट, इच्छा और संकल्प--ये चार जिसके घोड़े हैं। सफेद, काला और लाल रंगका त्रिविध कर्म ही जिसकी नाभि है। वह संसार-रथ इन श्रीकृष्णके ही अधिकारमें है

ಅವನೇ ಪಾರ್ಥನಿಗೆ (ಅರ್ಜುನನಿಗೆ) ಶ್ವೇತ ಅಶ್ವವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಅವನೇ ಜಗದ್ರಥವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವ ಬಂಧನ. ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್—ಇವು ಅದರ ಮೂರು ಚಕ್ರಗಳು; ಊರ್ಧ್ವ, ಮಧ್ಯ, ಅಧಃ—ಇದು ಅದರ ತ್ರಿವಿಧ ಗತಿ. ಕಾಲ, ಅದೃಷ್ಟ, ಇಚ್ಛೆ, ಸಂಕಲ್ಪ—ಇವು ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಅಶ್ವಗಳು. ಶ್ವೇತ, ಕೃಷ್ಣ, ಲೋಹಿತ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತ್ರಿವಿಧ ಕರ್ಮವೇ ಅದರ ನಾಭಿ. ಆ ಸಂಸಾರ-ರಥವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ.

Verse 27

स विहायो व्यदधात्‌ पञ्चनाभि: स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्‌ सो<रण्यानि व्यसृजत्‌ पर्वतांश्व हृषीकेशो5मितदीप्ताग्नितेजा:,पाँचों भूतोंके आश्रयरूप श्रीकृष्णने ही आकाशकी सृष्टि की है। इन्होंने ही पृथ्वी, स्वर्गलोक और अन्तरिक्षकी रचना की है, अत्यन्त प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी इन हृषीकेशने ही वन और पर्वतोंको उत्पन्न किया है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪಂಚನಾಭನಾದ ಪ್ರಭುವು ಆಕಾಶವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದನು; ಅವನೇ ಭೂಮಿ, ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅಳವಿಲ್ಲದ ಜ್ವಲಂತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಹೃಷೀಕೇಶನೇ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

Verse 28

अलंघयदू वै सरितो जिघांसन्‌ शक्रं वज्ं प्रहरन्तं निरास । स महेन्द्र: स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैरैको ऋक्‍्सहस: पुराणै:,इन्हीं वासुदेवने वज्रका प्रहार करनेके लिये उद्यत हुए इन्द्रको मार डालनेकी इच्छासे कितनी ही सरिताओंको लाँघा और उन्हें परास्त किया था। वे ही महेन्द्ररूप हैं। ब्राह्मण बड़े- बड़े यज्ञोंमें सहस्नों पुरानी ऋचाओंद्वारा एकमात्र इन्हींकी स्तुति करते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ವಜ್ರಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವನೇ ಮಹೇಂದ್ರ; ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ಋಕ್ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅವನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 29

दुर्वासा वै तेन नानयेन शक्‍्यो गृहे राजन्‌ वासयितुं महौजा: । तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं स विश्वकृद्‌ विदधात्यात्मभावान्‌,राजन! इन श्रीकृष्णके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं है जो अपने घरमें महातेजस्वी दुर्वासाको ठहरा सके। इनको ही अद्वितीय पुरातन ऋषि कहते हैं। ये ही विश्वनिर्माता हैं और अपने स्वरूपसे ही अनेक पदार्थोंकी सृष्टि करते रहते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದುರ್ವಾಸನನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುವುದು ಅವನ (ಕೃಷ್ಣನ) ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನೇ ಏಕೈಕ ಪುರಾತನ, ಅದ್ವಿತೀಯ ಋಷಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ವಿಶ್ವಕರ್ತ; ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ನಾನಾ ಭಾವರೂಪಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 30

वेदांश्व॒ यो वेदयते5धिदेवो विधींश्व यश्चाश्रयते पुराणान्‌ । कामे वेदे लौकिके यत्कलं च विष्वक्सेन: सर्वमेतत्‌ प्रतीहि,ये देवताओंके देवता होकर भी वेदोंका अध्ययन करते और प्राचीन विधियोंका आश्रय लेते हैं। लौकिक और वैदिक कर्मका जो फल है, वह सब श्रीकृष्ण ही हैं ऐसा विश्वास करो

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ದೇವದೇವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ವೇದಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿ—ವೈದಿಕವಾಗಲಿ ಲೌಕಿಕವಾಗಲಿ, ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಫಲವೆಲ್ಲವೂ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.

Verse 31

ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्न । त्रयो5ग्नयो व्याहृतयश्न तिस्र: सर्वे देवा देवकीपुत्र एव,ये ही सम्पूर्ण लोकोंकी शुक्लज्योति हैं तथा तीनों लोक, तीनों लोकपाल, त्रिविध अग्नि, तीनों व्याहृतियाँ और सम्पूर्ण देवता भी ये देवकीनन्दन श्रीकृष्ण ही हैं विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति | ततः प्रद्युम्नमनिरुद्ध॑ चतुर्थ- माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಶುದ್ಧ ಶ್ವೇತ ಜ್ಯೋತಿಗಳು ಅವನೇ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಅವನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಪಾಲಕರೂ ಅವನೇ. ತ್ರಿವಿಧ ಅಗ್ನಿಗಳು ಅವನೇ, ಮೂರು ವ್ಯಾಹೃತಿಗಳು (ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ) ಅವನೇ; ಸಮಸ್ತ ದೇವರೂ ದೇವಕೀಪುತ್ರನಾದ ಅವನೇ. ಅವನನ್ನು ವಾಸುದೇವನೆಂದು—ವಿಶ್ವಾಧಾರ, ನಿರ್ಗುಣನೆಂದು; ಸಂಕರ্ষಣನೆಂದು—ಜೀವತತ್ತ್ವರূপನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ಧ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಆತ್ಮಯೋನಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ತನ್ನನ್ನೇ ಚತುರ್ಥ ರೂಪವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 32

स वत्सर: स ऋतुः सो<र्धमास: सोडहोरात्र: स कला वै स काष्ठा: । मात्रा मुहूर्ताश्च लवा: क्षणाश्र विष्वक्सेन: सर्वमेतत्‌ प्रतीहि,संवत्सर, ऋतु, पक्ष, दिन-रात, कला, काष्ठा, मात्रा, मुहूर्त, लव और क्षण--इन सबको श्रीकृष्णका ही स्वरूप समझो

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ತಿಳಿದುಕೋ: ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನಾದ ಭಗವಂತನೇ ವರ್ಷ, ಋತುಗಳು; ಅವನೇ ಪಕ್ಷ (ಅರ್ಧಮಾಸ) ಮತ್ತು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಚಕ್ರ. ಅವನೇ ಕಲಾ ಮತ್ತು ಕಾಷ್ಠಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಾತ್ರಾ, ಮುಹೂರ್ತ, ಲವ, ಕ್ಷಣಗಳೂ ಅವನೇ. ಕಾಲದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನೂ ಅವನದೇ ಪ್ರಕಟರೂಪವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸು.

Verse 33

चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रतारा: सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्‌ | नक्षत्रयोगा ऋतवकश्च पार्थ विष्वक्सेनात्‌ सर्वमेतत्‌ प्रसूतम्‌,पार्थ! चन्द्रमा, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र, तारा, अमावास्या, पौर्णमासी, नक्षत्रयोग तथा ऋतु-- इन सबकी उत्पत्ति श्रीकृष्णसे ही हुई है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ಓ ಪಾರ್ಥ! ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ತಾರೆಗಳು; ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೌರ್ಣಮಾಸ ವ್ರತ; ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಋತುಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ನಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.

Verse 34

रुद्रादित्या वसवो<थाश्रिनौ च साध्याक्षु विश्वे मरुतां गणाश्ष । प्रजापतिर्देवमातादितिश्न सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त,रुद्र, आदित्य, वसु अश्विनीकुमार, साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण, प्रजापति, देवमाता अदिति और सप्तर्षि--ये सब-के-सब श्रीकृष्णसे ही प्रकट हुए हैं

ರುದ್ರರು, ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವೇದೇವರು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ದೇವಮಾತಾ ಅದಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟರಾದವರು.

Verse 35

वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व- मनग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूप: । आपो भूत्वा मज्जयते च सर्व ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान्‌,ये विश्वरूप श्रीकृष्ण ही वायुरूप धारण करके संसारको चेष्टा प्रदान करते हैं, अग्निरूप होकर सबको भस्म करते हैं, झलका रूप धारण करके जगतको डुबाते हैं और ब्रह्मा होकर सम्पूर्ण विश्वकी सृष्टि करते हैं

ವಿಶ್ವರూపನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ವಾಯುರೂಪವಾಗಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಚಲನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅಗ್ನಿರೂಪವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜಲರೂಪವಾಗಿ ಸಮಸ್ತವನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ ವಿಶ್ವಸಂಘಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 36

वेद्यं च यद्‌ वेदयते च वेद्यं विधिश्व यश्व श्रयते विधेयम्‌ । धर्मे च वेदे च बले च सर्व चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि,ये स्वयं वेद्यस्वरूप होकर भी वेदवेद्य तत्त्वको जाननेका प्रयत्न करते हैं। विधिरूप होकर भी विहित कर्मोका आश्रय लेते हैं। ये ही धर्म, वेद और बलमें स्थित हैं। तुम यह विश्वास करो कि सारा चराचर जगत्‌ श्रीकृष्णका ही स्वरूप है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೋ: ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು (ವೇದ್ಯ) ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯತ್ನಿಸುವ ಜ್ಞಾತ; ವಿಧಿ ಮತ್ತು ವಿಧೇಯ (ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ)ವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವನು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ವೇದದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಬಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಕೇಶವ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ನದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ನಂಬು.

Verse 37

ज्योतिर्भूत: परमोडसौ पुरस्तात्‌ प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूप: । अप: सृष्टवा सर्वभूतात्मयोनि: पुराकरोत्‌ सर्वमेवाथ विश्वम्‌,ये विश्वरूपधारी श्रीकृष्ण परम ज्योतिर्मय सूर्यका रूप धारण करके पूर्व दिशामें प्रकट होते हैं। जिनकी प्रभासे सारा जगत्‌ प्रकाशित होता है। ये समस्त प्राणियोंकी उत्पत्तिके स्थान हैं। इन्होंने पूर्वकालमें पहले जलकी सृष्टि करके फिर सम्पूर्ण जगत्‌को उत्पन्न किया था

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನು ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ; ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಿರಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಯೋನಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಜಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿದನು.

Verse 38

ऋतूनुत्पातान्‌ विविधान्यद्भूतानि मेघान्‌ विद्युत्सर्वमैरावतं च । सर्व कृष्णात्‌ स्थावरं जड़मं च विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि,ऋतु, नाना प्रकारके उत्पात, अनेकानेक अद्भुत पदार्थ, मेघ, बिजली, ऐरावत और सम्पूर्ण चराचर जगतकी इन्हींसे उत्पत्ति हुई है। तुम इन्हींको समस्त विश्वका आत्मा--विष्णु समझो

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಋತುಗಳು, ನಾನಾವಿಧ ಅಪಶಕುನಸೂಚಕ ಉಪದ್ರವಗಳು, ಅದ್ಭುತ ಘಟನೆಗಳು, ಮೋಡಗಳು, ಮಿಂಚು, ಐರಾವತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು—ಸ್ಥಾವರವೂ ಜಡವೂ ಸಹ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೃಷ್ಣನಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ತಿಳಿ.

Verse 39

ये विश्वके निवासस्थान और निर्गुण हैं। इन्हींको वासुदेव, जीवभूत संकर्षण, प्रद्युम्न और चौथा अनिरुद्ध कहते हैं। ये आत्मयोनि परमात्मा सबको अपनी आज्ञाके अधीन रखते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನೇ ವಿಶ್ವದ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ, ಗುಣಾತೀತನು. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ವಾಸುದೇವ, ಜೀವತತ್ತ್ವರূপ ಸಂಕರ್ಷಣ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅನಿರುದ್ಧ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆತ್ಮಯೋನಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿರಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 40

स पञ्चाधा पञ्चजनोपपन्नं संचोदयन्‌ विश्वमिदं सिसुक्षु: । ततश्चलकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरम्भश्ष॒ तथैव पार्थ,कुन्तीकुमार! ये देवता, असुर, मनुष्य, पितर और तिर्यग्‌ रूपसे पाँच प्रकारके संसारकी सृष्टि करनेकी इच्छा रखकर पज्चभूतोंसे युक्त जगतके प्रेरक होकर सबको अपने अधीन रखते हैं। उन्होंने ही क्रमश: पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाशकी सृष्टि की है

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! ಐದು ವರ್ಗದ ಜೀವಸಮೂಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಪರಮ ಪ್ರೇರಕನು ಪಂಚರೂಪವಾಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಚಲನೆಗೊಳಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟನು. ನಂತರ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೂಮಿ, ಜಲ, ತೇಜಸ್ಸು (ಅಗ್ನಿ/ಬೆಳಕು), ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಎಂಬ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

Verse 41

स स्थावरं जड़म॑ चैवमेत- च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा । ततो भूमिं व्यद्धात्‌ पज्चबीजां द्यौ: पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि,इन्होंने जरायुज आदि चार प्रकारके प्राणियोंसे युक्त इस चराचर जगत्‌की सृष्टि करके चतुर्विध भूत-समुदाय और कर्म--इन पाँचोंकी बीजरूपा भूमिका निर्माण किया। ये ही आकाशस्वरूप बनकर इस पृथ्वीपर प्रचुर जलकी वर्षा करते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿ ಸ್ಥಾವರವೂ ಜಡವೂ ಸೇರಿ ನಾಲ್ಕುವಿಧ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಐದು ಕಾರಣಗಳ ಬೀಜಭೂಮಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನೇ ಆಕಾಶರೂಪವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಪೋಷಿತವಾಗಿ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 42

तेन विश्व कृतमेतद्धि राजन्‌ स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनि: । ततो देवानसुरान्‌ मानवांश्न 23064 “३६ ९०.३ [ प्रजाश्न । समासेन त् सर्वान्‌ सदा भूतपति: सिसृक्षु:,राजन! इन्होंने ही इस विश्वको उत्पन्न किया है और ये ही आत्मयोनि श्रीकृष्ण अपनी ही शक्तिसे सबको जीवन प्रदान करते हैं। देवता, असुर, मनुष्य, लोक, ऋषि, पितर, प्रजा और संक्षेपतः सम्पूर्ण प्राणियोंको इन्हींसे जीवन मिलता है। ये भगवान्‌ भूतनाथ ही सदा विधिपूर्वक समस्त भूतोंकी सृष्टिकी इच्छा रखते हैं

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಅವನಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ; ಆತ್ಮಯೋನಿಯಾದ ಆ ಪ್ರಭು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರುಗಳು, ಅಸುರರು, ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಜೀವವೂ ಆಧಾರವೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಹರಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಭೂತನಾಥನಾದ ಆ ಭಗವಾನ್ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಸದಾ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 43

शुभाशुभ॑ स्थावरं जड़मं॑ च विष्वक्सेनात्‌ सर्वमेतत्‌ प्रतीहि । यद्‌ वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्व होतत्‌ केशवं त्वं प्रतीहि,शुभ-अशुभ और स्थावर-जंगमरूप यह सारा जगत्‌ श्रीकृष्णसे उत्पन्न हुआ है, इस बातपर विश्वास करो। भूत, भविष्य और वर्तमान सब श्रीकृष्णका ही स्वरूप है। यह तुम्हें अच्छी तरह समझ लेना चाहिये

ಶುಭ-ಅಶುಭ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಮತ್ತು ಜಡ—ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿ. ಇಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವುದೂ, ಮುಂದಾಗುವುದೂ—ಎಲ್ಲವೂ ಕೇಶವಸ್ವರೂಪವೇ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸು.

Verse 44

मृत्युश्वैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात्‌ कृष्ण: शाश्वतो धर्मवाह: | भूतं च यच्चेह न विद्या किंचिद्‌ विष्वक्सेनात्‌ सर्वमेतत्‌ प्रतीहि,प्राणियोंका अन्तकाल आनेपर साक्षात्‌ श्रीकृष्ण ही मृत्युरूप बन जाते हैं। ये धर्मके सनातन रक्षक हैं। जो बात बीत चुकी है तथा जिसका अभी कोई पता नहीं है, वे सब श्रीकृष्णसे ही प्रकट होते हैं, यह निश्चितरूपसे जान लो

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣವೇ ಸాక్షಾತ್ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಧರ್ಮದ ಶಾಶ್ವತ ವಾಹಕ. ಕಳೆದದ್ದೂ, ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿಯದದ್ದೂ—ಎಲ್ಲವೂ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದಲೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿ.

Verse 45

यत्‌ प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम्‌ । तत्सर्व केशवो$चिन्त्यो विपरीतमतः परम्‌,तीनों लोकोंमें जो कुछ भी उत्तम, पवित्र तथा शुभ या अशुभ वस्तु है, वह सब अचिन्त्य भगवान्‌ श्रीकृष्णका ही स्वरूप है, श्रीकृष्णसे भिन्न कोई वस्तु है, ऐसा सोचना अपनी विपरीत बुद्धिका ही परिचय देना है

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದುದೂ, ಪುಣ್ಯವಾದುದೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭವೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುವುದೂ—ಅದು ಎಲ್ಲವೂ ಅಚಿಂತ್ಯ ಕೇಶವನ ಸ್ವರೂಪವೇ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಇದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

Verse 46

एतादृश: केशवो5तश्व भूयो नारायण: परमश्चाव्ययश्व । मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्थुषश्न बुभूषतां प्रभवश्वाव्ययश्व,भगवान्‌ श्रीकृष्णकी ऐसी ही महिमा है। बल्कि ये इससे भी अधिक प्रभावशाली हैं। ये ही परम पुरुष अविनाशी नारायण हैं। ये ही स्थावर-जंगमरूप जगत्‌के आदि, मध्य और अन्त हैं तथा संसारमें जन्म लेनेकी इच्छावाले प्राणियोंकी उत्पत्तिके कारण भी ये ही हैं। इन्हींको अविकारी परमात्मा कहते हैं

ಇಂತಹದೇ ಕೇಶವನ ಮಹಿಮೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಅಪಾರ. ಅವನೇ ಪರಮಪುರುಷ, ಅವ್ಯಯ ನಾರಾಯಣ. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮವಾದ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಆದಿಯೂ ಅವನೇ, ಮಧ್ಯವೂ ಅವನೇ, ಅಂತವೂ ಅವನೇ; ಮತ್ತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇಹಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಜನ್ಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದ್ಭವಕಾರಣವೂ ಅವನೇ—ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅವಿಕಾರಿ, ಅವ್ಯಯ ಪರಮಾತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 131

स एव पूर्व निजघान दैत्यान्‌ स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट्‌ । स भूतानां भावनो भूतभव्य: स विश्वस्यास्य जगतश्लाभिगोप्ता

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನು ಅವನೇ; ಆದಿದೇವರಲ್ಲಿ ಸಮ್ರಾಟನಾಗಿ ಬಭೂವಿಸಿದವನು ಕೂಡ ಅವನೇ. ಭೂತ-ಭವ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಪೋಷಕ ಅವನೇ; ಈ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ವಜಗತ್ತಿನ ಜಾಗರೂಕ ರಕ್ಷಕನೂ ಅವನೇ.

Verse 158

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महापुरुषमाहात्म्ये अष्टपज्चाशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महापुरुषमाहात्म्यविषयक एक सौ जअद्वावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಒಳಗಿನ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುರುಷಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ವಿಷಯಕ ನೂರ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು.