Adhyaya 2

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु तदा तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् । तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन तपस्विना

ローマシャは言った。「ある時、その折に、彼は偉大なる祭祀（ヤジュニャ）を開始した。そこへ、ディークシャー（dīkṣā）の灌頂を受けた苦行者が、すべての者を招いたのである。」

Verse 2

ऋषयो विविधास्तत्र वशिष्ठाद्याः समागताः । अगस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः

そこには多くのリシたちが集い、まずヴァシシュタをはじめ、アガスティヤ、カश्यパ、アトリ、ヴァーマデーヴァ、そしてブリグもまた参集した。

Verse 3

दधीचो भगवान्व्यासो भरद्वाजोऽथ गौतमः । एते चान्ये च बहवः समाजग्मुर्महर्षयः

ダディーチ、尊きヴィヤーサ、バラドヴァージャ、そしてガウタマ——これらの者と、なお多くの大リシたちが相集った。

Verse 4

तथा सर्वे सुरगणा लोकपालस्तथाऽपरे विद्याधराश्च गंधर्वाः किंनराप्सरसां गणाः

また同様に、すべての神々の群れが来集し、世界の守護者ローカパーラら、さらにヴィディヤーダラ、ガンダルヴァ、キンナラとアプサラスの一団も到来した。

Verse 5

सप्तलोकात्समानीतो ब्रह्मा लोकपितामहः । वैकुंठाच्च तथा विष्णुः समानीतो मरवं प्रति

七つの世界より、世界の祖父ピターマハたるブラフマーがそこへ迎えられ、また同じく、ヴィシュヌもヴァイクンタより招き寄せられて、マラヴァへと向かった。

Verse 6

देवेन्द्रो हि समानीत इंद्राण्या सह सुप्रभः । तथा चंद्रो हि रोहिण्या वरुणः प्रिययया सह

光り輝く威光のインドラは、インドラーニーとともにそこへ迎えられた。同様に、月神はローヒニーを伴い、ヴァルナは愛しき妃とともに来臨した。

Verse 7

कुबेरः पुष्पकारूढो मृगाऽरूढोऽथ मारुतः । बस्ताऽरूढः पावकश्च प्रेताऽरूढोऽथ निरृति

クベーラはプシュパカに乗って来た。マールタ（ヴァーユ）は鹿に乗って来た。パーヴァカ（アグニ）は山羊に乗り、ニルリティはプレータ（幽鬼）に乗って来臨した。

Verse 8

एते सर्वे समायाता यज्ञवाटे द्विजन्मनः । ते सर्वे सत्कृतास्तेन दक्षेण च दुरात्मना

これらすべては祭場に集い来た、ああ二度生まれの者よ。しかも邪心のダクシャによって、彼らは皆、しかるべく礼遇された。

Verse 9

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च । त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि कौशल्येन महात्मना

そこには、きわめて貴重で、広大にして眩く輝く御殿があった。大いなる魂をもつトヴァシュトリが、至高の巧みさをもって造り上げた神妙なる楼閣である。

Verse 10

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथाजोषं समास्थिताः

それらすべての聖なる座と定められた位において、彼らは礼にかなうよう、また心地よいように、それぞれ着座した。

Verse 11

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तथा । ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः

聖なる渡し場カナカハラにて大供犠が進むとき、彼はブリグをはじめとする苦行の功徳に富む聖仙たちを、祭儀を司る祭官（ṛtvij）として任じた。

Verse 12

दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः । भार्यया सहितो विप्रैः कृतस्वत्ययनो भृशम्

そのときダクシャは、儀礼のため正しくディークシャー（灌頂・受戒）を受け、吉祥なる前行の作法を成し遂げ、妻を伴って、ブラーフマナたちより安寧と守護の祝福をもって大いに敬われた。

Verse 13

रेजे महत्त्वेन तदा सुहृद्भिः परितः सदा । एतस्मिन्नंतरे तत्र दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्

そのとき彼は威光に輝き、つねに友人たちに囲まれていた。折しもその場で、ダディーチは次の言葉を語った。

Verse 14

दधीचिरुवाच । एते सुरेशा ऋषयो महत्तराः सलोकपालाश्च समागतास्तव । तथाऽपि यज्ञस्तु न शोभते भृशंपिनाकिना तेन महात्मना विना

ダディーチは言った。「おおダクシャよ、天界の主たる神々、偉大なる聖仙たち、さらには世界の守護者（ローカパーラ）までもが汝のために集った。されど、弓を携える大いなる魂、ピナーカリン（シヴァ）なくしては、この供犠は少しも輝かぬ。」

Verse 15

येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि जातानि शंसंति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान्पुराणो वृषध्वजो नीलकण्ठः कपर्दी

あらゆる吉祥は彼より生ずると、大いなる賢者たちは称える。されどここには、その太古の御方は見えぬ——牡牛を旗印とするヴリシャドヴァジャ、青き喉の主ニーラカンタ、結髪のカパルディ、シヴァである。

Verse 16

अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिकृतानि दक्ष । त्रियंबकेनाथ सुमंगलानि भवंति सद्योह्यपमंगलानि

おおダクシャよ、不吉なるものさえも、彼が整え給えば吉祥となる。三つ目の主トリヤンバカによって、凶兆すらただちに最上の吉祥へと転ずる。

Verse 17

तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेष्ठिना । त्वरितं चैव शक्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना

ゆえに、汝みずから—おおパラメーシュティンよ—招請の儀をなすべし。しかも速やかに、シャクラと、威力に満つるヴィシュヌと共に。

Verse 18

सर्वैरेव हि गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः

まことに、すべての者は主マヘーシュヴァラのおわすところへ赴くべし。

Verse 19

दाक्षायण्या समेतं तमानयध्वं त्वरान्विताः । तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छंभुना योगिना भृशम्

急ぎて、ダークシャーヤニー（サティー）と共に彼をここへ迎え来たれ。あのヨーギー、シャンブフによって、万事は大いに清められん。

Verse 20

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन समानेयो वृषध्वजः

ただ想念し御名を唱えるだけで、あらゆる功徳は円満となる。ゆえに、あらん限りの力を尽くして、牛を旗印とするヴリシャドヴァジャ（シヴァ）をここへ招き奉れ。

Verse 21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहसन्नाह दुष्टधीः । मूलं विष्णुर्हि देवानां यत्र धर्मः सनातनः

その言葉を聞くと、邪なる心の者は笑って言った。「ヴィシュヌこそ諸天の根本であり、永遠のダルマが宿るところである。」

Verse 22

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणिविविधानि च । प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः

ヴェーダと祭祀（ヤジュニャ）と種々の儀礼行がすべて安立するその御方――まさにそのヴィシュヌがここに来臨された。

Verse 23

सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः । वेदैश्चोपनिषद्भिश्च आगमैर्विविधैः सह

サティヤローカより、世界の祖父ピターマハたるブラフマーが来臨し、ヴェーダとウパニシャッド、そして種々のアーガマを伴っている。

Verse 24

तथा सुरगणैः साकमागतः सुरराट् स्वयम् । तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः

同じく、神々の王も自ら、諸天の群れを伴って来臨された。さらに汝らも到来した――罪垢を離れたリシたちよ。

Verse 25

येये यज्ञोचिताः शांतास्तेते सर्वे समागताः । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः

祭祀にふさわしく、性（さが）静かな者たちは皆ここに集った。汝らは皆、ヴェーダとその真義を知る者――誓戒（ヴラタ）に堅固なる者である。

Verse 26

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् । कन्या दत्ता मया विप्रा ब्रह्मणा नोदितेन हि

まさにここで、われらにルドラを要するところがあろうか。おお婆羅門たちよ、この乙女はわたしが与えたのだ――実に梵天（ブラフマー）の勧めによって。

Verse 27

अकुलीनो ह्यसौ विप्रा नष्टो नष्टप्रियः सदा । भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः

「おお婆羅門たちよ、彼は高貴な家柄ではない――没落し、失われたものを常に好む。彼ひとりがブータ・プレータ・ピシャーチャの主であり、打ち勝つことは難しい。」

Verse 28

आत्मसंभावितो मूढःस्तब्धो मौनी समत्सरः । कर्मण्यस्मिन्नयोग्योऽसौ नानीतो हि मयाऽधुना

「自惚れ、迷妄し、頑なで、寡黙にして嫉み深い――彼はこの儀礼にふさわしくない。ゆえに今、わたしは彼をここへ連れて来なかった。」

Verse 29

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं पुनरेवं वचोद्विज । सर्वैर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्

「ゆえに、二度生まれし者よ、そのような言葉を再び口にしてはならぬ。汝らすべてによって、わが大いなる祭祀（ヤジュニャ）を成就せよ――必ずや果報を得る。」

Verse 30

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्

その言葉を聞いて、ダディーチ（Dadhīci）は答えて語った。

Verse 31

दधीचिरुवाच । सर्वेषामृषिवर्याणां सुराणां भावितात्मनाम् । अनयोऽयं महाञ्जातो विना तेन महात्मना

ダディーチは言った。「清められた心をもつ最勝の仙人たちと諸天の中に、この大いなる災厄が起こった——あの大魂の者が（不在である／抑えられている）ゆえに。」

Verse 32

विनाशोऽपि महान्सद्योह्यत्रत्यानां भविष्यति । एवमुक्त्वा दधीचोऽसावेक एव विनिर्गतः

「まことに、ここに居合わせる者たちに大いなる滅びがたちまち降りかかるであろう。」そう言い終えると、ダディーチは独り去って行った。

Verse 33

यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ । मुनौ विनिर्गते दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्

ダクシャの祭場から、彼は急ぎ自らのアーシュラマへと向かった。聖仙が去ると、ダクシャは微笑みつつ、次の言葉を語った。

Verse 34

गतः शिवप्रियो वीरो दधीचिर्नाम नामतः । आविष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः

「名高き勇者ダディーチ、シヴァに愛されし者は去った。（だが）この悪党どもは—鈍き心にとらわれ、精神は乱れ、虚言に耽る—なお残っている。」

Verse 35

वेदबाह्य दुराचारास्त्याज्यास्ते ह्यत्र कर्मणि । वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः

「ヴェーダの外に立ち、悪しき行いをなす者は、この儀礼より退けられるべきである。だが汝らは皆、ヴェーダの正説に帰依する者—ヴィシュヌを先頭として従う者たちである。」

Verse 36

यज्ञं मे सफलं विप्राः कुर्वंतु ह्यचिरादिव । तदा ते देवयजनं चक्रुः सर्वे सहर्षयः

「婆羅門たちよ、速やかに我がヤジュニャを成就させよ。」そのとき彼らは、仙人たちと共に、諸神への供養と礼拝を執り行った。

Verse 37

एतस्मिन्नंतरे तत्र पर्वते गंधमादने । धारागृहे विमानेन सखीभिः परिवारिता

その間、甘陀摩陀那山にて、「ダーラーグリハ（流れの家）」に、彼女は天のヴィマーナで到来し、侍女たちに囲まれていた。

Verse 38

दाक्षायणी महादेवी चकार विविधास्तदा । क्रीडा विमानमध्यस्ता कन्दुकाद्याः सहस्रशः

そのときダークシャーヤニーなる大女神は、空中のヴィマーナの中に座して、球戯をはじめとする幾千もの遊びに興じた。

Verse 39

क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ महासती । यज्ञं प्रयांतं सोमं च रोहिण्या सहितं प्रभुम्

遊びに心を奪われていた女神マハーサティーは、そのとき、ローヒニーを伴い、祭祀へと向かう主ソーマを見た。

Verse 40

क्व गमिष्यति चंद्रोऽयं विजये पृच्छ सत्वरम् । तयोक्ता विजया देवी तं पप्रच्छ यथोचितम्

「この月神はどこへ行くのか。ヴィジャヤーよ、急いでお尋ねしなさい。」そう告げられると、女神ヴィジャヤーは礼にかなって月神に問いかけた。

Verse 41

कथितं तेन तत्सर्वं दक्षस्यैव मखादिकम् । तच्छ्रुत्वा त्वरिता देवी विजया जातसंभ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना भृशम्

彼はダクシャの祭祀をはじめ、すべての事を彼女に語った。これを聞いた女神ヴィジャヤーは、急ぎつつ心騒ぎ、月神が語った言葉を余すところなく詳らかに伝えた。

Verse 42

विमृश्य कारणं देवी किमाह्वानं करोति न । दक्षः पिता मे माता च विस्मृता मां कुतोऽधुना

原因を思い巡らせて女神はこう考えた。「なぜ招きが来ないのか。ダクシャは我が父、母もまたそこにいるのに——私を忘れたというのか。今この時に、どうしてそんなことがあり得よう。」

Verse 43

पृच्छामि शंकरं चाद्य कारणं कृतनिश्चया । स्थापयित्वा सखीस्तत्र आगता शंकरं प्रति

決意を固め、女神は「今日こそシャンカラにその理由を問おう」と定めた。友らをそこに残し、シャンカラのもとへ向かった。

Verse 44

ददर्शतं सभामध्ये त्रिलोचनमवस्थितम् । गणैः परिवृतं सर्वैश्चंडमुंडादिभिस्तदा

彼女は सभाのただ中に鎮座する三つ目の主を見た。その時、チャンダやムンダらをはじめとするすべてのガナたちが四方より取り囲んでいた。

Verse 45

बाणो भृंगिस्तथा नंदी शैलादो हि महातपाः । महाकालो महाचंडो महामुंडो महाशिराः

そこにはバーナ、ブリンギ、ナンディがあり、また大苦行者シャイラーダもいた。さらにマハーカーラ、マハーチャンダ、マハームンダ、マハーシラスも居並んでいた。

Verse 46

धूम्राक्षो धूम्रकेतुश्च धूम्रपादस्तथैव च । एते चान्ये च बहवो गणा रुद्रानुवर्तिनः

またドゥームラークシャ（Dhūmrākṣa）、ドゥームラケートゥ（Dhūmraketu）、ドゥームラパーダ（Dhūmrapāda）もいた。これらと他の多くは、ルドラ（Rudra）に随従するガナ（gaṇa）であった。

Verse 47

केचिद्भयानका रौद्राः कबंधाश्च तथा परे । विलोचनाश्च केचिच्च वक्षोहीनास्तथा परे

ある者は恐ろしく猛々しく、またある者は首なき胴であった。ある者は異様な眼を持ち、さらにある者は胸を欠いていた。

Verse 48

एवंभूताश्च शतशः सर्वे ते कृत्तिवाससः । जटाकलापसंभूषाः सर्वे रुद्राक्षभूषणाः

かくして彼らは数百に及び、皆が皮衣をまとい、もつれた髪束（ジャター）を飾りとし、ことごとくルドラークシャの珠を身に帯びていた。

Verse 49

जितेंद्रिया वीतरागाः सर्वे विषयवैरिणः । एभिः सर्वैः परिवृतः शंकरो लोकशंकरः । दृष्टस्तया उपाविष्ट आसने परामाद्भुते

皆、諸根を制し、欲を離れ、感官の対象を敵とする者であった。彼らすべてに囲まれて、世を安んずるシャンカラ（Śaṅkara）が、比類なく妙なる座に坐しているのを、彼女は見た。

Verse 50

आक्षिप्तचित्ता सहसा जगाम शिवसंनिधिम् । शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन वल्लभा

彼女の心はたちまち揺り動かされ、ただちにシヴァ（Śiva）の御前へ赴いた。愛に満ちたシヴァは、いとしき者を慈しみをもって自らの膝に抱き寄せた。

Verse 51

प्रेम्णोदिता वचोभिः सा बहुमानपुरःसरम् । किमागमनकार्यंमे वद शीघ्रं सुमध्यमे

愛に促され、彼女は敬意と尊崇を先に立てて語った。「早く私に告げてください、麗しき細腰の方よ――あなたが来られた目的は何ですか。」

Verse 52

एवमुक्ता तदा तेन उवाचासितलोचना

彼にそのように問われると、そのとき黒き瞳の女性は答えた。

Verse 53

सत्युवाच । पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवश तत्सर्वं कथय प्रभो

サティヤーは言った。「父の大いなる祭祀に、なぜあなたは赴くことをお喜びにならないのですか、神々の主よ。 प्रभो（主）よ、すべてを私にお語りください。」

Verse 54

सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह संगतिम् । कुर्वंति यन्महादेव सुहृदां प्रीतिवर्धिनीम्

「これこそ友のダルマです、マハーデーヴァよ。友は友とともに交わり、善き心の者たちの親愛を増し育てるのです。」

Verse 55

तसमात्सर्वप्रयत्नेन अनाहूतोऽपि गच्छ भोः । यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य वचनान्मे सदाशिव

「ゆえに、あらゆる努力をもって、招かれずともお出かけください。今日、私の願いにより、父の祭場へお赴きください、サダーシヴァよ。」

Verse 56

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब भाषे सूनृतं वचः । त्वया भद्रे न गंतव्यं दक्षस्य यजनं प्रति

彼女の言葉を聞くと、彼は柔らかく真実なる言葉で答えた。「おお気高き淑女よ、ダクシャ（Dakṣa）の祭祀（ヤジュニャ）へ行ってはならぬ。」

Verse 57

तस्य ये मानिनः सर्वे ससुरासुकिंनराः । ते स्रेव यजनं प्राप्ताः पितुस्तव न संशयः

「彼が敬い重んじる者は皆—諸天とキンナラ（Kiṃnara）をも伴い—すでに汝の父の祭祀に到っている。これに疑いはない。」

Verse 58

अनाहूताश्च ये सुभ्रु गच्छंति परमन्दिरम् । अपमानं प्राप्नुवन्ति मरणादधिकं ततः

「おお美しき眉の者よ、招かれぬまま他人の尊き邸に赴く者は辱めを受ける。それは死よりもなお重い。」

Verse 59

परेषां मंदिरं प्राप्त इंद्रोपि लघुतां व्रजेत् । तस्मात्त्वाया न गंतव्यं दक्षस्य यजनं शुभे

「たとえインドラであっても、他人の家に入れば卑しめられ得る。ゆえに、吉祥なる者よ、ダクシャの祭祀へ行ってはならぬ。」

Verse 60

एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्तं वाक्यं वाक्यविदां वरा

かくして大いなる魂のマヘーシャに諭されると、言葉の妙に最も勝れたサティーは、憤りを帯びた言葉をもって答えた。

Verse 61

यज्ञो हि सत्यं लोके त्वं स त्वं देववरेश्वर । अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दृष्टचारिणा । तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि तस्य भावं दुरात्मनः

ヤジュニャ（yajña）は世において真理を担う聖なる供犠とされ、しかもあなたこそその真理そのもの、ああ神々の中の最勝なる主よ。しかるに今日、邪な振る舞いの我が父はあなたを招きませんでした。私はすべてを知りたいのです—あの悪しき心の者の意図は何なのでしょうか。

Verse 62

तस्माच्चाद्यैव गच्छामि यज्ञवाडं पितुर्म्मम । अनुज्ञां देहि मे नाथ देवदेव जगत्पते

それゆえ、私は今日ただちに父のヤジュニャの祭場へ参りましょう。お許しをお与えください、主よ—神々の神、世界の主よ。

Verse 63

इत्युक्तो भगवान्रुद्रस्तया देव्या शिवः स्वयम् । विज्ञाताखिलदृग्द्रष्टा भगवान्भूतभावनः

女神にそのように告げられると、福徳なる御方—ルドラ、すなわちシヴァご自身—万事を知り万事を見通す者、衆生を生じさせ保つ主は、すべてを悟られた。

Verse 64

स तामुवाच देवेशो महेशः सर्वसिद्धिदः । गच्छ देवि त्वरायुक्ता वचनान्मम सुव्रते

すると神々の主マヘーシャ—あらゆる成就を授ける御方—は彼女に告げた。「行きなさい、女神よ。速やかに行きなさい、尊き誓いを保つ者よ。わが言葉のとおりに。」

Verse 65

एतं नंदिनमारुह्य नानाविधगणान्विता । गणाः षष्टिसहस्राणि जग्मूरौद्राः शिवज्ञया

ナンディンに乗り、さまざまなガナの群れを従えて、ルドラのごとく猛き従者六万が、シヴァの命により出立した。

Verse 66

तैर्गणैः संवृता देवी जगाम पितृमंदिरम् । निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं महादेवोतिविस्मितः

そのガナたちに取り囲まれて、女神は父の御殿へと赴いた。随伴する全軍勢を見て、マハーデーヴァは大いに驚嘆した。

Verse 67

भूषणानि महार्हाणि तेभ्यो देव्यै परंतपः । प्रेषयामास चाव्यग्रो महादेवोऽनु पृष्ठतः

またマハーデーヴァは、敵を屈する者として、ためらうことなく女神のための貴重な装身具を後方より送り、彼女の後を追わせた。

Verse 68

देव्या गतं वै स्वपितुर्गृहं तदा विमृश्य सर्वं भगवान्महेशः । दाक्षायणी पित्रवमानिता सती न यास्यतीति स्वपुरं पुनर्जगौ

女神が父の家へ赴いたとき、福徳具足のマヘーシャは一切を省みた。父に侮辱されたダクシャーヤニー・サティーは戻らぬと悟り、彼は再び自らの住処へ帰っていった。