Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

アガスティヤは言った。「一切智の御子にして六面の主よ、あらゆる目的に巧みなる प्रभुよ。解脱を授けるこれらリンガの顕現を聞き及び、（さらに詳しくお尋ねしたい）。」

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

私はまことに満ち足りている――甘露を飲んだ不死者のように。オṃカーラに始まるこれらのリンガによって、この林苑は歓喜の森、アーナンダ・カーナナとなる。

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

たとえ罪に染まる者であっても、ここでこのリンガを語るだけで歓喜が生まれる。私はこのリンガ讃嘆を聞いて、みずから無上の至福に到った。

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

この聖なるクシェートラの真理を聞いて、私は生きながら解脱した者のようになった。いま、ここにある十四のリンガ――スカンダ、ダクシェーシュヴァラ等をはじめ、すでに語られたもの――その威力を余すところなく説き明かしてほしい。

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

神々の会議のただ中で至上主を罵ったあのダクシャは、いかにしてイーシュヴァラの驚異なるリンガを復興し、あるいは再び建立したのか。

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

かくしてクンバヨーニ（アガスティヤ）の語ったことを聞くや、シキラタは――おおスータよ――ダクシェーシュヴァラの起源を詳しく語り始めた。

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

スカンダは言った。「聞け、聖仙よ。穢れを滅する物語を語ろう。プラシュチャラナ（puraścaraṇa、前行の信修）を行わんと願うダクシャは、カーシーへと来た。」

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

山羊の顔を帯び、醜く歪んだ容貌となり—ダディーチによって咎められ—彼は自生者スヴァヤンブー（梵天）より、プラーヤシュチッタ（贖罪・懺悔）の正しい作法を懇ろに授かった。

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

ある時、神々の神、月を頂く主に奉仕するため、ヴィシュヌは—蓮華より生まれし者パドマヨーニ（梵天）を先導として—カイラーサへ赴いた。

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

インドラをはじめとする世護の神々、ヴィシュヴェデーヴァとマルットの群れ、アーディティヤ、ヴァス、ルドラ、サーディヤ、ヴィディヤーダラ、そして蛇族の者たち—皆が集い居た。

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

リシたち、アプサラス、ヤクシャ、ガンダルヴァ、シッダ、チャーラナは、神々の主に礼拝した。歓喜に満ちて身の毛もよだつほど、彼らは恭しく主を讃えた。

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

彼らはさまざまな讃歌をもってシャンブ（Śambhu）を讃え、シャンブもまた敬意をもって彼らを迎えた。やがて彼らは座列に入り、眼差しを没入して御顔に注いだ。

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

皆が座に着くと、ヴィシュタラシュラヴァー（Viṣṭaraśravāḥ）は慣例の恭敬なる手触れの作法を行い、シャンブより深い敬意をもって問いかけられた。

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

シュリーヴァッツァ（Śrīvatsa）の印を戴くハリよ—ダイティヤ族を焼き尽くす野火よ—衰えぬ御力は今なお三界を支え護っておられるか。

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

戦場において、ディティとダヌより生まれた邪悪な敵どもを、今なお懲らしめ給うか。さらに、怒り狂う地上の王たちをも、我を見なすがごとく—抑えるべき対敵として—見ておられるか。

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

地上の牛たちは災いなく安穏であろうか。さらに、幸いある婦人たちが、夫に対する貞節の誓い（パティヴラター）と家のダルマに専心しているであろうか。

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

規定にかなう祭祀（ヤジュニャ）は、この地上で布施とダクシナーに満ちて滞りなく行われているか。さらに、常に修行する苦行者（タパスヴィン）たちは、妨げなく苦行（タパス）を成就しているか。

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

最上の二度生まれ（ドヴィジャ）たちは、諸支分（アンガ）を備えたヴェーダを滞りなく誦しているか。さらに、王たちは民を守っているか、ケーシャヴァよ、まさに汝が諸世界を守護するように。

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

ヴァルナとアーシュラマの人々は、それぞれの法（ダルマ）において堅固にとどまり、感官と心が歓喜し高揚して、揺るがず立っているか。

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

かくしてドゥールジャティ（シヴァ）は、歓喜するヴァイクンタの主に問いかけたのち、さらにブラフマーにも問うた。するとブラフマーの神聖なる光輝はいよいよ増し広がった。

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

ヴィディ（ブラフマー）よ、三界の殿堂において、真実は揺らぐことなく確かに保たれているか。さらに、いかなる者も、いかなる場所でも、聖なるティールタを妨げてはいないか。

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

インドラをはじめ諸天は、それぞれの都において安穏に国を治めているであろうか。クリシュナの御腕の守護の力が、王権の杖のごとく彼らを護っているであろうか。

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

かくして主は、一人ひとりに丁重に問いかけ、すべてに相応の敬意を示された。彼らの出立の用向きを尋ね、望みを満たしたのち、主は彼らを送り出す支度をなされた。

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

それから神は彼らすべてを暇（いとま）し、自らは宮殿へと入られた。諸天が去り—各々が自らの天上の座へ帰ると—彼らは歓喜して立ち去った。

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

道の半ばで、サティーの父ダクシャは思い悩み始めた。彼は他の神々と同等の敬意は受けたが、それ以上の栄誉は得られなかったのである。

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

その心は、マンダラ山に打たれた大海のように激しく揺れ動いた。大いなる怒りの奔流に目をくらまされ、彼は胸中でこれらの思いを語った。

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

わが娘サティーを妻として得て以来、彼はあまりにも驕り高ぶった。誰に対しても、いついかなる時も、ほとんど敬意を示さぬ。

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

彼はいかなる家系の者か。いかなるゴートラに属するのか。いずれの国土より来たり—その本性はいかなるものか。生業は何で、作法・慣習はいかなるものか—牛を旗印とし、奇なる災いに常に取り巻かれるその者は。

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

彼はほとんど苦行者ではない—その苦行はどこにあり、武器を帯びることはどこにあるのか。家住者の中にも数えられぬ、住まいが火葬場であるゆえに。

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

彼はブラフマチャーリンではあり得ぬ。すでに婚礼において妻の手を取り、結婚の位に立っているからだ。しかも権勢の酔いに惑う者に、いかでヴァーナプラスタの道があろうか。

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

彼はブラーフマナではない。なぜなら（我が言うところでは）ヴェーダを知らぬからだ。武器を帯びるゆえにクシャトリヤと呼ぶこともできようが、彼はそれですらない。

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

「クシャトラ（kṣatra）」とは傷ついた者を守護することによりそう呼ばれる—だが滅尽（プララヤ）を好む者に、その守護はどこにあろうか。彼はまたヴァイシャ（vaiśya）でもない。常に財なき者のように振る舞うからである。

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

彼は通常の意味ではシュードラ（Śūdra）ですらなく、またナーガ供犠のために聖紐（yajñopavīta）を帯びる者でもない。かくして一切のヴァルナとアーシュラマを超えた彼を、いったい誰と正しく称し得ようか。

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

すべての者は何らかの本性によって知られるが、スターヌ（シヴァ）はそのような限定的属性を離れている。しかも彼はただの男ではない。アルダナーリー（Ardhanārī）—半ば女身の姿—として称えられるからである。

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

彼は女でもない。顔に髭があるからである。さらに中性でもない。彼のリンガ（liṅga）が礼拝されるゆえである。

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

彼は子どもでもない。多くの歳月を具えているからである。諸世界において彼は「無始より古き者」と歌われ、また「ウグラ（Ugra）」—猛威の御方—とも称えられる。

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

ゆえに、彼に若さを想い描くこともできよう――しかし決してそうではない、ああ太古の御方よ。老いすら彼には属さない。彼は衰えと死を離れた御存在である。

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

たとえ終末において、梵天らをも収め尽くし（滅し）たとしても、彼は罪人とはならない。彼のうちには功徳も罪過も一滴すらなく――梵天の冠を裂いたその憤怒によって行ずるのである。

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

ああ、なんという大いなる不遜、今日この結髪の苦行者に見られるとは、まことに驚くべきことよ。彼はこの私――舅にして年長の師――を見ながら、座より立ち上がりもしなかった。

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

かくのごとき者どもは、まことに父母を失ったかのようになる。徳なく、名門にもあらず、正しき務めより堕ち、放縦にして歯止めがない。

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

彼らは思うままにさすらい、寄る辺なき者となる。どこでも我慢を誇り、たいてい何も持たぬのに、それでも自らを主とみなす。

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

これこそ多くの場合、婿の性（さが）である。彼らは驕りの器となり、わずかな繁栄を得ただけでも、驕慢は必ず起こる――疑いはない。

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

その「二度生まれの王」（月）は、驕りにふくれ、ローヒニーへの愛にのみ沈み、クリッティカーをはじめ他の妃たちを顧みなかった。ゆえに我は呪いを下し、彼を衰えさせた。

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

「おお、三叉戟を執る主シュ―リンよ。彼の驕りのすべてを、我は必ず奪い去ろう。われは彼の家を訪れたとき、彼に侮辱されたのだから。」

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

かく決して、彼は幾度も思案した。「あらゆる手立てで、彼の名誉を失わせてやる。」これぞプラジャーパティ、ダクシャであった。

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

自らの住まいに帰ると、彼はヴァーサヴァ（インドラ）をはじめ諸神を招き、「我はヤジュニャ（祭祀）を行いたい。汝らはこの祭において我が助力者となれ」と告げた。

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

「祭祀（ヤジュニャ）の備えを整え、急ぎ運び来たれ。」そうして彼はシュヴェータドヴィーパへ赴き、円盤（チャクラ）を携えるアチュタを、その儀礼を司る主宰の力として定めた。

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

彼はその大いなる祭式の監督者として、ヤジュニャ・プルシャをまさに据えた。さらに、梵（ブラフマン）を説くすべてのリシたちが、祭官（ルトヴィジュ）となった。

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

かくしてダクシャの大供犠は始まった。そのダクシャの大いなる祭場に、神々の群れが集いしを見て—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

そのとき創造主ヴェーダ（Vedhā）は、彼らが主（イーシュヴァラ）を欠くのを見て、口実を設けて自らの住まいへ去った。ついでダディーチは、三界の住人すべてを見渡し—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

ダクシャのヤジュニャに集った者たち—サティと主（イーシュヴァラ）を欠いたまま—は、礼にかなって、尊崇と贈り物、衣と装身具をもって迎えられた。

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

ダクシャの吉祥なる安寧を願い、彼はまことに語りかけた。ダディーチは言った。「おおダクシャ・プラジャーパティよ、おおダクシャよ、汝は創造主ダートリ（Dhātṛ）そのものの御姿を帯びている。」

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

汝の力能は、いかなる所においても、いかなる事においても、確かなものとして定まってはいない。しかれどもここに、汝のうちに、クラトゥ—ヴェーダの大供犠—の壮大なる準備が示されているのが見える。

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

おお大いなる思慮の人よ、そのような基盤はほとんどどこにも知られていない。ゆえにクラトゥを起こしてはならぬ—正しき条件なく行われる供犠に勝る敵はない。

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

もし為さねばならぬなら、かくのごとき稀有の成就が備わる時にのみ為すべきである。すなわち、火壇（クンダ）にアグニ自ら顕れ、インドラをはじめ諸神が親しく臨在すること。

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

また、すべてのマントラが直に現前し、ヤジュニャそのものの御人格が顕現すべきである。アーチャーリヤの職は、神々の師が自ら行ずるべきである。さらにブラフマー自らが臨在し、儀礼部（カルマ・カーンダ）に通暁するブリグもまた在るべきである。

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

ここにプーシャン（Pūṣan）がおり、ここにバガ（Bhaga）がおられる。ここに女神サラスヴァティー（Sarasvatī）がおられる。さらに、あらゆる方角の守護神たちが自ら、祭祀（yajña）を護っている。

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

そしてあなたは女神シャタルーパー（Śatarūpā）より、吉祥なるディークシャー（dīkṣā）を授かった。この者こそあなたの婿、ダルマ（Dharma）であり、十人の妻たちを伴っている。

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

まことに、彼は自ら努めてダルマの務めを成し遂げるべきである。この薬草の主こそ、あなたの最もすぐれた婿である。

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

彼は二十七人の妻たちと共にあなたの務めを果たす。大いなる叡智を備えた「二度生まれの王」（ドヴィジャ・ラージャ）は、あらゆる薬草を満たし備えるであろう。

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

ラージャスーヤ（Rājasūya）のためにディークシャーを受け、三界をダクシナー（dakṣiṇā）として捧げたそのマリーチ—カश्यパ（Marīci—Kaśyapa）は、プラジャーパティたちの中でも最勝にして、十三人の妻と共にあなたの務めを成就する。

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

願いを叶える牝牛は供物のハヴィスを産し、願授けの樹カルパヴリクシャは薪とクシャ草を授ける。さらに木の器のすべて、車、マンダパ（祭壇の仮屋）など、祭祀の具はことごとく備えられる。

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

ヴィシュヴァカルマンでさえ、到来した祭官たちのために装身具を作り、八柱のヴァスもまた財宝と衣を授ける。

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

そしてラクシュミー自らが、ここに居合わせるスヴァーシニー（吉祥の装いの婦人）たちを飾り立てる。

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

おおダクシャよ、我が見るかぎり四方のすべては我が歓びのために整えられている。だがただ一つ、悲しみを生むものがある――汝がそれを忘れてしまったことだ。

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

命なき身は、飾り立てても輝かぬ。かくのごとく、主なき祭祀は火葬場のように見える。

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

かくしてダディーチの言葉を聞くや、ダクシャ・プラジャーパティは激しい怒りに燃え上がった――供物（ハヴィス）の火が黒き煙の筋を立てて昇るがごとく。

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

先にはダディーチにより、讃嘆に大いに歓喜する者として見られたその人が、今や顔より怒りの火を噴き出すのが見えた。

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

そのときダクシャ・プラジャーパティはそのバラモンに答えた。怒りにより身は震え、まるでその「二度生まれ」を討ち倒さんとするかのようであった。

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

ダクシャは言った。「ダディーチよ、汝はバラモンである。ここで汝に何ができようか。ああ、我はすでにディークシャー（灌頂・潔斎の誓戒）を受けた。今は他に為すべきことはない。」

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

「誰が汝を呼んでここへ来させたのだ、この大愚者め。しかも来たとして――誰が汝に問うたというのだ、かくのごとく語るとは。」

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

あらゆる吉祥の中の吉祥たる栄光のハリがここに在し、みずからヤジュニャ・プルシャであるのに、この祭祀がどうして火葬場のようであろうか。

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

その聖なる場には、金剛を執るシャクラ（インドラ）自らが在し、百の祭祀に灌頂された者として、三十三倶胝の不死なる神々の主である。

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

それなのに、あなたはその大いなる祭祀を火葬場にたとえるのか。そこにはダルマラージャ自らが在し、ダルマとアダルマを見分けることに比類なき方であるのに。

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

福徳を授ける御方が在し、またアーシュシュクシャニが顕現して立つところで、どうしてその祭祀を不吉の地にたとえられようか。

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

神々の師がみずから来て、祭祀の導師として務めておられるところを、なおあなたは慢心ゆえに「祖霊の森」と呼び、ただの葬送の地であるかのように言う。

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

ヴァシシュタをはじめとする聖仙たちが祭官の務めを担うその所で——どうしてその祭祀を、不吉な地で行われたかのように語れようか。

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

それを聞いて、智者の中の最勝たる聖仙ダディーチは宣言した。「ハリこそ祭祀のプルシャそのものであり、あらゆる吉祥の中で最上の吉祥である。」

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

それでもなお、ヴェーダにおいてヴィシュヌは「シャンバヴィー・シャクティ」として誦される。ハリは原初の創造主の左の側であり、他の側はヴィディー（ブラフマー）である。

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

金剛（雷霆）の武器を携え、百のアシュヴァメーダにために灌頂された者も——ドゥルヴァーサスによって、ほんの一瞬にして栄光を失う境地へと導かれたのである。

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

再びブーテーシャ（Bhūteśa）を礼拝して、彼はアマラーヴァティーを改めて得た——これこそ、ここで汝が「祭祀の守護者」と語ったダルマラージャである。

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

その御力は、かつて白者シュヴェータが縄の羂に縛られているのを御覧になった時、万人に知られた。そこにはトリヤンバカの友ダナダが居り、またアーシュシュクシャニも、まるで御自身の眼のごとく一切を証した。

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

その時ルドラは、神々の師のために、罪ある者を踵から捕らえる者となったかのようであった。まさにその折、月—二度生まれの王—が、比類なく麗しいターラーを犯したからである。

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

汝の祭司の奉仕を受ける者—ヴァシシュタをはじめ諸仙—は、彼を真に知る。悟れる者たちは確かに宣言する、「ルドラは唯一、第二はない」と。

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

汝を敬うがゆえに、他の聖仙たちもまた汝の祭祀に加わった。もしこの婆羅門である我より、益ある一言を聞くならば—

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

その時、供犠の果報を司る主、ヴィシュヴェーシャを招き奉れ。彼なくしては、その祭祀は—たとえ行われても—まことに行われぬも同然である。

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

万行のただ一人の証人たるマハーデーヴァがましますなら、汝の志も、また一切の人々の願いも、必ずや成就して実を結ぶ。

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

無情の種が自ら実を結ばぬように、無知覚なる一切の行為も、主なくしては果を生じない。

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

意味なき言葉が空しいように、ダルマなき身が空しいように、夫なき女が頼りを失うように、シヴァなき行はすべて空しく欠ける。

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

ガンガーなき国土が衰えるように、子なき家が衰えるように、布施なき富が衰えるように、シヴァなき儀礼はことごとく衰え欠ける。

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

大臣なき国が欠けるように、聖なる学び（シュルティ）なき二度生まれが欠けるように、妻なき幸が欠けるように、シヴァなき行はすべて欠けて不完全である。

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

ダルバ草なきサンディヤーが不完全であるように、胡麻なきタルパナが不完全であり、供物なきホーマが不完全であるように――シヴァなき宗教的行為もまた不完全である。

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

ダディーチにこのように諭されても、ダクシャはその忠告を受け入れなかった。才あるダクシャでさえ、その場でシャンブ（シヴァ）のマーヤーに惑わされた。

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

すると彼は激しく怒って言った。「わたしの祭祀にお前が何の関わりがあるのか。祭祀の諸儀礼――あらゆる面での主要な行為は、すべて整えられている。」

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

「ここでは、それらの儀礼も正しい作法で行えば必ず成就する。だが誤った手順によっては、行為でさえ完成に至らない――ましてや導く主なきままでは。」

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

「さらに、自らの行為を成就させるためには、人はそれぞれ、行為者としてある意味『主』である。だが、業の証人はイーシュヴァラである――このこともまた、お前自身が語ったではないか。」

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

「そのとおりであれ。至上者を証人とせよ。されど『果報』をいずこにも与えるな。」

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

「一切の行為は無情である。イーシュヴァラなくしては果を結ばぬ。そなたの言葉についても、まことに譬えをもって答えよう。」

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

「無情の種子でさえ、時節に至れば自ずから芽を出す。やがて時を経て花開き、果を結ぶ。」

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

近くに立つ者たちを見回して命じた。「この堕ちたバラモンを、ただちにここから遠くへ追い払え。」

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

澄みわたる高き梵唱によって、虚空における音の徳そのものを明らかに示した。巧みなるダクシャが、歓喜するバラモンたちのためにそれを執り行わせた。

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

ヴィディヤーダラたちが歓喜する中、大地は大いに栄えた。ダクシャの大供犠が、広大な荘厳と準備のただ中で進められていたその時、聖仙ナーラダはカイラーサへと赴いた。