Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

アガスティヤは言った。「ディヴォダーサ王ゆえに、三つ目の主はいかにしてカーシー（Kāśī）を捨てられたのか。いかにしてマンダラより帰還されたのか。聴衆の歓喜のため、この聖なる物語を語り給え、尊き御方よ。」

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

スカンダは言った。「主はブラフマーの御言葉を重んじてマンダラへ赴かれた。そしてその苦行（タパス）によって、マンダラ山そのものが主に満悦した。」

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

ヴィシュヴェーシュヴァラなる主が、美しき山マンダラへ赴かれるとき、天に住まうすべての神々もまた、ギリーシャ（山の主）とともに随従した。

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

地上のヴァイシュナヴァの聖地を捨て、ヴィシュヌもまたマンダラへと赴いた。そこには神々の神、ウマーと共にあるウマーダヴァ（シヴァ）が在した。

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

その後、ガネーシャさえもガーナパティヤの聖所を捨てて去った。わたしもまた、婆羅門の中の最勝者よ、立ち去りマンダラ山へと向かった。

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

スーリヤもまた去り、サウラの聖所と尊ばれる住処を捨てた。ほかの不死なる者たちも、それぞれ地上の座を離れて行った。

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

神々の群れが去ったのち、武威ある大地の主ディヴォダーサは、争いも乱れもなく王国を治めた。

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

ヴァーラーナシーに揺るぎなき都を定め、その大いなる叡智の王は、正しき統治のダルマにより民を守って都を繁栄させた。

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

太陽のごとく、悪しき心の者の胸と眼を灼き、月のごとく、友と自らの善意の人々の心に涼やかに宿った。

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

インドラのごとく欠けることなく抗しがたく、戦場で弓を振るい、敵軍の雲は逃走して散りゆくのが見えた。

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

ダルマラージャそのもののごとく生まれ、王はダルマとアダルマを見分け、罰すべからざる者を飾り立て、罰すべき者を厳しく懲らしめた。

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

ダナンジャヤ（アルジュナ）のごとく幾度も敵の森を蹂躙し、縄を操る者のごとく、遠くよりなお敵の群れを絡め取った。

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

彼は功徳ある者たちの主となり、敵なるラークシャサの滅びを増し、また世界の命の息のごとく、世の生命を支えることに専心した。

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

彼ひとりが王の中の王となり、正しき者すべてに財を授ける施主となった。戦場ではルドラの化身として現れ、敵を震え上がらせた。

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

諸神のうち、苦行（タパス）の力によって神なる姿の輝きを得たのは彼である。ゆえにヴィシュヴェデーヴァたちは彼を讃え、絶えず礼拝し奉仕する。

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

彼はサーディヤたちにも及びがたく、ヴァスたちよりもなお偉大である。衆生を捉え影響するグラハの中にあって、具身の制御の力を帯び、常に救い、尽きぬ姿を現す。

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

彼はマルットの群れを数え統べ、その徳によってトゥシタたちを喜ばせる。あらゆる知を担う者であり、ヴィディヤーダラの中にあっても抜きん出ている。

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

自らの歌によって、彼はガンダルヴァさえも謙らせた。さらにヤクシャとラークシャサがその城塞を守護し、それはまるで天界の同胞のごとき砦であった。

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

ナーガたちさえ彼の前では「非ナーガ」のごとく従い伏した。彼の威力が蛇族の力を凌いだからである。さらにダーナヴァらは人の姿を取り、彼に仕え奉った。

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

彼のためにグヒヤカたちは人々の中を秘かなる遍歴者として行き交う。「王よ、われらアスラもまた、自らの資財と力をもって汝に仕え奉ろう。」

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

そなたの国においては、われらにとって神々の住処に住むことさえ得難い。ここで彼は王の馬を鍛え、浄化者たる風の道に立って、みずから迅速となり、また迅速さを授ける者となった。

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

山のごとき身、輝ける身をもつ主より象たちが生まれた。彼の尽きぬ布施を見て、他の者たちもまた施し手となる。

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

その御庭には常に、賢き助言者と勇猛なる戦士たちが集う。彼の民は誰にも、いかなる所においても、書（学と政略）によっても武器によっても、打ち負かされることがない。

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

その王の国土では、目の届くところに怨敵は起こらない。憎むべき者は常に足場を失い、ゆえに民は安穏で、正しい位を決して失わない。

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

三重の天においてさえ、神々の中で真に妙徳を具える者はただ一人である。だが地上では、その大地の重荷を担う王のもと、すべての人々が成就の住処となる。

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

天界にはまことに享楽は一種のみで、しかもそれすら欠けがある。だがその地上の国では、万人にとって、あらゆる望みの楽しみが、肢節も付随も備わって円満に得られる。

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

その治める国では、「ゴートラを破る者」（血統の秩序を乱す者）は一人として聞かれない。しかるに天界では、天衆の会の主がゴートラビット（血統を裂く者）と称えられる。

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

その国では、いかなる「衰え」も誰の耳にも入らない。だがトリヴィシュタパ（天界）では、夜の主たる月が、半月ごとに欠けてゆく。

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

天界には九つの惑星の力（九 ग्रह）が在るが、彼の国土では諸方の地が惑星の悩みと障碍から解き放たれている。

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

天界ではヒラニヤガルバ（梵天）がただ一人、唯一として輝く。だがここでは、その都の人々の住まいの至る所に「ヒラニヤガルバ」—豊穣と光輝—が満ちている。

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

天界では、光り輝く太陽—「七頭の馬を駆る者」—がただ一つとして照らす。だがその都の住人は日ごとに光沢ある衣をまとい、さらに多くの馬をもつ。

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

天界に常住のアプサラス（天女）がいるように、その都にも常にアプサラスがいる。ヴァイクンタにはただ一人のパドマーがいるのみだが、彼には百の蓮池がある。

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

その村々には不正がなく、どこにも民を虐げる王の役人はいない。ここでは家ごとに財が満ちるが、天界ではアラカーの主クベーラただ一人が富の施与者である。

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

かくして、ディヴォダーサがカーシーにて国を治めているあいだ、時は—ほとんど一日のごとき速さで—八万の秋、すなわち八万年が過ぎ去った。

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

そのとき神々は、彼に対する対策を講じようと望み、師（導師）と相談した――自らをダルマの道の随行者と称する者たちが。

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

おお牟尼よ、ダルマに従って生きる者—とりわけ汝のごとき者には—神々自らがしばしば大いなる苦難の連なりをもたらす。

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

たとえその地上の主が、困難な祭祀によって生じた重い病苦に襲われたとしても、あの「供物を食らう者ども」はなお真の友ではなかった。

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

天に住まう者の性とは、他者の卓越を耐えがたく思うことにある。されば、バリやバーナ、ダディーチらを罪に陥れたとしても、何の不思議があろうか。

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

歩みごとに障りは起こる――ダルマを求める道においてさえ。されどダルマに通じた賢者は、自らの正しき道を捨てない。

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

不義の者は財と穀の豊かさに栄えることもある。だがアダルマゆえに、ついには根こそぎ、下へと堕する運命に沈む。

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

民を自らの嫡子のごとく守り育てたゆえに、リプンジャヤにはアダルマの積み重ねが微塵も生じなかった。

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

六種の王道（シャードグニャ）を知り、三つの力により心を強め、四つの方策に通じた彼に、神々は一つの隙も見いだせなかった。

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

知恵ある神々でさえ、対抗せんと意気込んだものの、彼の主権を害することをわずかたりとも敢えてしなかった。

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

その国では、すべての男が一人の妻に仕える誓いを守り、女たちのうちにも夫への貞節の法を破る者は一人もいなかった。

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

その国には、学なきブラーフマナはなく、勇なきクシャトリヤもなく、財を得て保つ務めに疎いヴァイシャもいなかった。各ヴァルナはそれぞれのダルマに堅く立っていた。

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

ディヴォダーサ王の国では、シュードラたちは他に心を散らさず、ただ「二度生まれし者」たるドヴィジャへの奉仕を生業として、定められた務めに堅く従っていた。

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

その国では、ブラフマチャーリンたちは梵行の戒を破ることなく保ち、常に師の家に依り、ヴェーダを受けて心に留めることに専念していた。

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

その国の至るところで、家住の者（グリハスタ）は客を迎えるダルマに励み、ダルマシャーストラの教えに通じ、常に善き人々の行いを守っていた。

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

そこでは第三のアーシュラマ（林住期ヴァーナプラスタ）の者たちが、森に住む生き方を敬虔に尊び、村の世事に執着せず、ヴェーダの示す道に従っていた。

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

そこでは修行者たちは一切の執着から解き放たれ、解脱して所有なく、ただ言葉・心・行いの制御という杖の富を備え、まったく欲望を持たなかった。

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

また別の者たちは、アヌローマの結びつきに生まれようと、あるいはプラティローマであろうと、自らの伝統に見いだした道を少しも捨てず、受け継がれた正しい行いを堅く守った。

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

その国には子なき者はおらず、また貧しい者であっても糧に欠ける者はいなかった。ふさわしからぬものに仕える者もなく、時ならぬ死に遭う者もなかった。

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

そこにはへつらう者も、口やかましい自慢屋もなく、欺く者も暴れる者もいなかった。パーシャーンダ（異端）も道化も、捨てられた女も、酒に溺れる者もいなかった。

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

至るところにシュルティの誦唱が響き、歩みごとにシャーストラの論議があり、あらゆる場所で麗しい語らいと、吉祥を寿ぐ歓喜の歌が満ちていた。

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

ヴィーナと笛の調べがあり、甘やかな音色のムリダンガも鳴り渡る。だが耳に届く酒宴のざわめきはどこにもなく、ただソーマを飲むところのみ例外である。

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

肉を食する者は、ただプロードーシャ(puroḍāśa)の供物に関わる場合にのみ見られ、他の時には決してない。その地には賭博者も、卑しい負債者も、盗人もいない。

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

子にとって、父母の御足を礼拝することはそのまま神々への礼拝である。断食はその誓願であり、巡礼であり、神聖への至上の奉敬である。

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

女性にとっては、夫の御足を礼拝し、その言葉に恭しく耳を傾けることがダルマであると説かれる。同様に、弟たちは絶えず自らの兄を敬う。

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

しもべたちは喜びつつ主君の蓮華の御足に仕える。身分の低き者でさえ、その徳の重みと偉大さゆえに高き方を讃える。

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

幾度も、一日に三度、カーシーの神々は恭しく礼拝される。至る所で、学識ある者は皆、その願いと正しき志に応じて敬われる。

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

学識ある者は苦行に堅住する者を支え、苦行者は諸感官を制した者を支える。感官を制した者は智に安住する者を支え、智者はシヴァのヨーギンたちを支える。

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

真言によって清められ、尊く、作法にかなってよく調えられた供物は、昼夜たえずヴァーダヴァたちの「口の火」へと投じて捧げられる。

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

至る所に、井戸や池、貯水の水場、園林を築く者が数多くおり、清らかで豊かな資材を整えている。

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

その国では、あらゆる人々が喜びに満ちて健やかに養われ、非難なき生業と奉仕に恵まれている——狩人も屠り手もいない。

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

かくして至るところで、清浄の行いをもって地より生まれし王を巡護する警戒の守護者たちは、わずかな隙も見いだせなかった——瞬きせぬほどに見張り、たとえ瞬いてもなお。

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

師は言った。「和睦と敵対、進軍と静止、庇護を求めることと二重の策を保つこと——これらをあの王ほどに心得る者は、ここにはいない。」

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

そのとき不死者たちの師は、彼に逆らって事を起こそうとする神々に語りかけ、あの王のことを述べた——最も法に篤く、最も卓越し、真言の力を知る者の中の第一であると。

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

たとえあの地の主によって神々が国土から追われたとしても、なおそこには我らの側に心を寄せ、我らを贔屓する者が多い。

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

たとえ瞬きほどの時であっても、彼らなくして時は安らかに過ぎない。われらにとっても彼にとっても、その者たちは彼の地で尊ばれている。

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

彼らは常に内にも外にも巡り、完全な信頼の拠り所である。彼らがここに来れば、われらの愛するすべては成就する。

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

ギーシュパティ（ブリハスパティ）の宣言を聞いて、すべての神々はその意図を悟った。ゆえに内外を行き来する者たちを讃えて承認し、皆が同意して言った。「そのようにあれ。」

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

そのときシャクラ（インドラ）は、前に立つヴィーティホートラを呼び寄せ、深い敬意を先立てて、甘美な言葉で語った。

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

「ハヴィヤヴァーハナ（火神）よ、かの地に स्थापितされた汝のその御姿を、あの王の支配から速やかに引き戻せ。」

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

その顕現が去るとき、民はことごとく最上の秩序を失う。神々と祖霊への供物の儀礼（ハヴィヤとカヴィヤ）を欠き、あの王のもとで荒廃と乱れに沈む。

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

民が背き心離れるなら――国が望む利得をすべて与える乳牛であっても――「王」という称号は、苦労して得たとしても空しく無意味となる。

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

民を喜ばせ、養い支えるゆえに「ラージャ」と呼ばれる――それが定まった語義である。その結びつきと意味が失われるとき、王国そのものが滅びる。

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

民なき王は――たとえ国庫・城塞・軍勢などに富んでいても――ほどなく滅びる。川に削られる岸辺に立つ木のように。

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

王にとって、人生の三目的を成就する第一の手立ては、まさに民である。民の生業が衰えるとき、三つ――ダルマ、アルタ、カーマ――もまた自ずから衰退する。

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

三つの目的が尽きるとき、この世と彼世という二つの世界に関わる人の行路もまた衰える。

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

かくしてインドラの命により、ヴァフニはヨーガマー ヤーの力に支えられ、地の輪より自らの姿を速やかに引き戻した。

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

金剛を持つ者（インドラ）の言葉により、力あるヴァフニはトレーターの火のみならず、固有の力を伴う消化の火までも運び去った。

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

ヴァフニがスヴァルガへ去り、正午となると、王は正午の儀礼を速やかに終え、食事の広間へ入った。

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

そのとき王宮の台所を司る者たちは幾度も震えつつ、飢えに苦しむ王にさえ、そっとこの件を申し上げた。

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

料理人たちは言った。「太陽をも凌ぐ光輝をもち、炎さえ征する武威の御方よ。にわかの災いを退ける術に通じた賢者よ――ささやかな願いを申し上げとうございます。」

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

もし王よ、どうかお聞き届けくださり、護りのダクシナー（安全の保証）をお授けくださるなら、私どもは合掌し、手を恭しく包んで申し上げましょう。

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

王の眉のひとしるしによって命を受け、御顔に嘉納の和やかさを見て、王宮の厨房を司る者たちは、やわらかに言上した。

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

存じませぬ、主よ。御威光への恐れに打たれ、いかなる邪な道、いかなる因縁によって、賢きヴァイシュヴァーナラ（聖なる火）が昔より都から失せたのか、申し上げられませぬ。

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

火そのものが衰えたなら、いかで調理が成り立ちましょう。されど、太陽の熱によって、いくばくかは確かに煮炊きが成就いたしました。

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

主のご命令をいただいたゆえ、ただちにここへお持ちいたします。王よ、今日の食事と調理はまことに吉祥であると私どもは存じます。

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

惑える者たちの言葉を聞いて、大いなる魂と叡智を備えた王は思索した。「まことに、これは神々のなしたことに違いない。」

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

そこでしばし事の次第を観じ、苦行の力によって見抜いた。火神フタブクはただ住処を去ったのではなく、腹の洞窟――内奥の隠れ処へと入ったのである。

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

まことに彼はこの世を去り、神々の住まいへ赴いた。「それでよい。われらが火中に入ったのなら、ここで何の損失があろうか。」

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

彼ら自身の企てと評議によって、この損失は神々に及んだ。もし王権がただ彼らの力にのみ依るのなら、私が我がものとして引き受けたこの国とは何であろうか。

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

「これは大いなるピターマハ（Pitāmaha）が、深き敬意ゆえに授け、定め給うたものだ。」そう思い巡らす中界の主・シャタクラトゥ（Śatakratu）に沿って、物語は続く。

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

都の人々は門前に集い、郷里から来た男たちも伴っていた。やがて門番は王命を受け、彼らを中へ通した。

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

身の程にかなう供物を捧げたのち、彼らは王—「大地の金剛（いかづち）」—に伏して礼拝した。中には、王が温情と敬意に満ちた言葉で語りかけた者もいた。

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

ある者は目を上げる一瞥で、またある者は手の合図で退けられた。王は彼らを、誉れを先に立てて送り出した。

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

皆は宝玉の光ときらめく荘厳の中でいよいよ輝き、そこに居並んだ。百の竿に掲げられた王の天蓋の吉祥なる陰—その香りは天上の樹々の薫りにも勝る—のもとに、彼らは歓喜して立ち尽くした。

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

そのとき民の主たる王は、彼らの顔に映る気配に促されて語った。意を悟った町人たちは、恐れを離れて、つつしみ深く聞き入った。

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

「バースカラは我らの家系の根本にして、まことに尊ぶべき方である。ここに安らかに住まわせ、また来往も自由にさせよ。」