Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

ユディシュティラは言った。「苦行の力に富む、まことに幸いなるすべての聖仙たちが最高の界へと去ったのち、いかなる不思議な出来事が起こったのか。」

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

聖マールカンデーヤは言った。「ナルマダーの岸辺に住まう者たちが去ったのち、ルドラのごとき猛き滅尽が起こり、あらゆる生きとし生けるものを破滅へと導いた。」

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

そのときブラフマーをはじめとする諸天は、カイラーサの頂に立つ永遠のマハーデーヴァを讃え、リグ・ヤジュル・サーマのヴェーダの讃歌をもってシヴァを称揚した。

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

世界の主よ、神々・アスラ・人々をも含め、この宇宙を収め取り、融かして滅し給え。時は至った。千ユガの終わり、解消にふさわしき時である。

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

（おおシヴァよ、）汝は我が姿を取ってこれを創り、またヴァイシュナヴァの御姿を取ってこれを護り、保ち給うた。

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

一つの御姿は三つとなり、ブラフマーの相、シヴァの相、ヴィシュヌの相となった。創造・滅尽・護持のために、かくあるのだ、マヘーシュヴァラよ。

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

ヴィシュヌとパラメーシュティン（ブラフマー）の真実の言葉を聞くと、（シヴァ）はガナたちと眷属を伴い、彼らと、さらにウマーと共に進んだ。

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

福徳の主ニーラローヒタは、これらすべての世界を貫いた。ブフ（地界）よりブラフマローカに至るまで宇宙の卵を破り、さらに彼方へ—「彼方をも超えた彼方」へと赴いた。

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

遍満の主は彼らと共に、神聖にして不生なるシヴァの住処へと入った。そこには風も虚空もなく、火もなく、地の界もない。

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

神シャンカラがウマーと共に住まうところ—そこには太陽も惑星もなく、星宿もなく、方角さえも存在しない。

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

そこには護世者はおらず、王の中の最勝よ—歓喜もなく、また憂いもない。

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

詩人らが「ブラーフマの境地」と呼ぶもの、また詩人らが「シャイヴァの境地」と呼ぶもの—他の者はそれを主、田（場）を知る者（クシェートラジュニャ）と説き、サーンキヤの人々はまことにそれを根源の解脱として歌う。

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

ある者はそれを原初のブラフマンと説く。万有そのものであり、主（イーシャーナ）、不生にして太古なる彼を、人々は一相とも、多相とも、無相とも語る。原初にして至上、「不滅」と名づけられるお方である。

Verse 14

। अध्याय

章（奥書／区切りの標記）。

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

それからその三者は、福徳なる主イーシャに到り、要義において一つの実在へと収斂する。しかれども再び、それぞれ異なる姿をとって、全宇宙を守護し支える。

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

主はルドラとして一切の衆生の滅尽（解体）をなされ、ヴィシュヌとして諸世界を護り、ブラフマーとして創造の作者となられる。

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

プラクリティと結ばれて、マヘーシュヴァラはカーラ（時）となる。さらに、普遍の姿を具えた大いなる福徳の御方は、その御側に確立して立つ。

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

真理を知り、存在の諸原理を見分ける賢者たちが「プラクリティ」と呼ぶものについても、プルシャであることとプラクリティであること、その両者の究極の原因はただパラメーシュヴァラのみである。

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

ゆえに、この全宇宙—動くものも動かぬものも—は、劫（ユガ）の終わりが到来するとき、ただ彼のうちに帰入して融け去る。

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

この一切は至高者（パラメーシュティン）に遍満され、「バガ（Bhaga）」と「リンガ（Liṅga）」の印を帯びる。ヴィシュヌは「バガ」の相であり、マヘーシュヴァラは「リンガ」の相である。

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

彼はあらゆる世界に輝き、ブール、ブヴァル等の諸界にて讃歌される。すべての生きとし生けるものに入り給うがゆえに、ヴィシュヌは「バガ」として憶念される。

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

「入り遍満する」ゆえに、彼はヴィシュヌと呼ばれる—諸神を内に含む大いなる御方である。また光輝と運行によって、「バガ」という称号が宣揚される。

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

宇宙が梵天から草の葉先に至るまで、その中へと帰滅するものを、賢者たちはリンガと知る。そこは万有が一味となる唯一の実在である。

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

そのときマハーデーヴァは、傍らに立つデーヴィーに告げた。「全宇宙を収めて滅せよ。ためらうな、美しき者よ。」

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

「白き月光のごとく清らかなこの柔和の姿を捨てよ。ルドラの御姿を取り、動くものと動かぬものとを滅融せよ。」

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

おおデーヴィーよ、恐るべき猛き衆生の群に囲まれし者よ、この生きとし生ける世界すべてを喰らえ、蓮華眼の御方よ。

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

それより我もまた世界を打ち砕き、洪水に沈めよう。再び一つの大海と成したのち、汝と共に安らかに眠ろう。

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

女神は言われた。「大いなる光輝の神よ、わたしはこの世界を滅ぼしはしない。母となった身、無力にして甚だ苦しむ者を喰らうことはできぬ。」

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

女の本性ゆえに、憐れみがわが心を満たす。いかでこの世界を焼き尽くせようか、宇宙の主よ。

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

ゆえに、汝みずからこの世界を収めて引き戻せ、シャṅカラよ。女神がかく語ると、ドゥールジャティ—ニーラローヒタ—は女神に告げた……

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

怒りに燃え、彼は猛きフーンカーラをもってマヘーシュヴァリーを叱責し、「オーム・フーン・パット――そのとおりになれ」と言った。眼差しは憤怒に満ちていた。

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

フーンカーラに打たれた大いなる眼の女神は、豊かな腿と広い腰を備え、その瞬間ただちに恐るべき姿となった。まるでカーララートリーのごとく、バーラタよ。

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

「フーン」と大轟音を放ち、十方を鳴り響かせつつ、至極に猛き者は膨れ広がった。燃え立つ稲妻の閃きのように。

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

落ちる稲妻のごとく目に耐えがたく、群れなす閃光のように震え、稲妻の炎に包まれて猛々しい。その眼差しは稲妻の火に等しかった。

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

髪をほどき、大いなる眼を持ち、首は細く、腰も細い。虎皮を衣としてまとい、蛇をもって成る聖紐（ヤジュニョーパヴィータ）を帯びていた。

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

火の塊のごとき蠍と大蛇を飾りとして、彼女はその広がりとそびえる高さによって三界を満たした。

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

その四肢は燦然と輝き、黒蛇をただ一つの耳飾りとしていた。妙なる杖を手に掲げ、虎皮をまとい、侍者に囲まれていた。

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

至極に恐るべきラウドリーの姿は力を増し、世界の滅尽をもたらす者となった。血に染まる唇を舐め、凄惨なる息吹を吐いた。

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

口を大きく開き、ごうごうとうなる咆哮を放って宇宙を揺るがした。残忍にして恐ろしく、跳ね踊るブータの群れを従え、荒い吸気と呼気を繰り返した。

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

轟くような爆ぜる笑いが起こり、顔は醜く、眼は火の穴のごとかった。高まる「キラキラ」の叫びとともに、彼女は全世界を焼き尽くした。

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

そこでは、燃えさかる神々が大地へと落ち、ヤクシャとガンダルヴァもまた、キンナラや大蛇とともに墜ちた。

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

またブータの群れも「ハー、ハー」「ハイ、ハイ」と叫びつつ激しく墜ち、雷鳴のような衝突と響く打撃とともに、苦悶の叫びを上げた。

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

そのとき宇宙全体—動くものも動かぬものも含む三界—は満ちあふれ、大地は燃え立つブータの群れに覆われ、至るところで奔り落ちた。

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

「チャタ・チャタ」とはぜる音と、崩れ落ちる山の斜面のただ中で、ラウドラの祭儀が起こった—それはルドラの歓喜を増し広げるもの。

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

彼女は衆生を苦しめ、動かぬものさえ噛み砕き、さまざまな香りを奪い取りつつ、シヴァのごとき咆哮を轟かせた。

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

流れる血の奔流に直面し、その身を血に染めて、チャンディー女神は凶暴な性質となり、世界破壊の業に着手した。

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

マハルローカ界に到達したブリグ仙をはじめとする大聖者たちでさえ、バラモン、クシャトリヤ、ヴァイシャらと共に何百人も滅び去った。

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

恐怖に打たれ、デーヴァやアスラたちは、ヤクシャ、ナーガ、ラークシャサと共に、ある者は地下界へ飛び込み、またある者は洞窟などに隠れ潜んだ。

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

そしてその女神は、あらゆる方角に遍満し、死そのもののように立ちはだかった。時代の終わりをもたらす時のために、主によって任命されたのである。

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

彼女は一つでありながら九つとなり、十となり、さらに十となった。六十四の姿、さらには百の姿となり、激しい歓喜の中で高らかに笑った。

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

吉祥なる女神は千の姿として生まれ、身は幾十万・幾倶胝にも及び、さまざまな武器の形を帯び、無数の面をもって進み行かれた。

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

かくのごとき姿にて、王よ、女神はシヴァの許しによりそのようになられた。しかして天空のあらゆる方角には、恐るべき武器を操る者たちが満ちていた。

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

マヘーシュヴァラのガナたちはそこに立ち、滅びゆく者どもを取り囲んで押さえた。手に三叉戟と戦斧を執り、女神とともに巡り歩いた。

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

そののち、ある母神群（マートリ）とヴィナーヤカの群とがともに大いに増大した。きわめて猛々しく、世界の滅尽をもたらす者たちであった。

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

すると彼女の牙は—白く輝き、クンダの花と月に等しく—巨大に伸び広がった。幾千の由旬、幾万、さらには倶胝にも及び、量り知れなかった。

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

彼女の牙の列と爪は――残酷にして鋭く、荒々しく――まるで天空の四方さえ掻き裂き、七つのドヴィーパを擁する大地に刻み目を付けるかのようであった。

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

彼女の牙の激突する打撃によって、森も山も粉塵と化し、積み重なった岩塊の群れは幾千にも砕け散った。

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

ヒマヴァーン、ヘマクータ、ニシャダ、ガンダマーダナ、マーリヤヴァーン、ニーラ、シュヴェータ――その大いなる山々は、ことごとく揺さぶられ、乱れに投げ込まれた。

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

メールを中心とする中枢の座――周海を伴う七つのドヴィーパ――さらに境界の山ローカーローカをも含め、すべてが震え始めた、王の中の最勝者よ。

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

恐るべき牙と雷撃に触れられて、大樹は砕け散り、四方の方角はあまねく、凄まじい凶兆に満ちた。

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

あらゆる星々と惑星の群れ、また空中の車に乗り巡る天上の衆会は、幾千ものシヴァに満ち、同じく大母神たちの群れにも満ちていた。

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

劫の終わりが近づくと、彼女は全世界を巡り歩いた。あらゆる所で衆生はよろめき回り、叫び、混乱して口々に語っていた。

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

十方は憤怒し燃えさかる荒々しい力に満ち、広大な山塊は揺り動かされ、山の木々は渦に巻かれて翻弄された。

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

門楼と門の入口は打ち砕かれ、髪の毛や乾いた遺骸、骨が散り敷いた。村々も都も焼き尽くされ、灰の山に覆われた。

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

動くものも動かぬものも含む三界すべては、葬送の薪の煙にむせ返り、あらゆる所に「嗚呼、嗚呼！」の叫びと、恐るべき轟きと喧噪が満ちた。

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

この全世界は拠り所を失い、避難処もなく、まったく庇護なきものとなった。