संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत् । यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम्

ブラフマーは言った。「スータの中の最勝者よ、大いなる智者よ、サンディヤー（薄明の礼拝）の偉大なる修行を聴きなさい。これを聞けば、罪の集まりはその瞬間に必ず滅する。」

Verse 2

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते । संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह

座に就き、苦行の内的な境地に入った後、ヴァシシュタが自らの住まいに戻ると、サンディヤーもまたその苦行（タパス）の精神と意図を理解し、歓喜を得た。

Verse 3

ततस्सानंदमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् । तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा

そして、穏やかな喜びに満ちた心で、ふさわしい姿を整え、ブリハッローヒター河のほとりで苦行を始めた。

Verse 4

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मंत्रं तपसि साधनम् । मंत्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शंकरम्

ヴァシシュタの教えに従い、彼女はその真言を苦行の手段として用い、その真言とともに、真の献身をもってシャンカラを礼拝した。

Verse 5

एकान्तमनसस्तस्याः कुर्वंत्या सुमहत्तपः । शंभौ विन्यस्तचित्ताया गतमेकं चतुर्युगम्

孤独に心を一つにして、彼女はきわめて大いなる苦行（タパス）を修した。しかも意識をシャンブ（主シヴァ）に据えたまま、四つのユガから成る一大周期が過ぎ去った。

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे संध्याचरित्रवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第二部「ルドラ・サンヒター」—その第二区分「サティー・カーンダ」において—「サンディヤーの行法とその由来の叙述」と題する第六章はここに終わる。

Verse 7

यद्रूपं चिंतयंती सा तेन प्रत्यक्षतां गतः

サティーが心において主のいかなる御姿を観想しても、その観想そのものによって、主は彼女の前に直ちに顕現された。

Verse 8

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिंतितं प्रभुम् । प्रसन्नवदनं शांतं मुमोदातीव शंकरम्

そのとき彼女は、心に観想していた主を眼前に見た――慈しみの御顔と静けさをたたえたシャンカラを――そして限りなく歓喜した。

Verse 9

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरम् । इति चिंतापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी

畏敬の念に満たされ、彼女は思った。「何を語り、いかにしてハラ（シヴァ）を真に讃え得ようか。」その不安な思惟に沈み、彼女はそっと瞳を閉じた。

Verse 10

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरः । दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी

彼女が目を閉じると、ハラ（シヴァ）はその心臓に入り、天なる智を授け、さらに天なる言葉と天なる眼（内なる視）を与えた。

Verse 11

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्या वाचमवाप सा । प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम्

彼女は天なる智と天なる眼、そして天なる声を得た。やがてドゥルゲーシャを眼前に直に拝し、万界の主を讃嘆した。

Verse 12

संध्योवाच । निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चम् । अंतश्चिंत्यं योगिभिस्तस्य रूपं तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोस्तु

サンディヤーは言った。「至上なる御方よ—無相にして真智によって知られ、粗でも微でもなく、高くも低くもない。ヨーギーたちは内奥にて汝の真の姿を観ずる。諸世界の創造者にして護持者なる汝に、我は敬礼し奉る。」

Verse 13

सर्वं शांतं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशेऽविकारम् । खाध्वप्रख्यं ध्वांतमार्गात्परस्तद्रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम्

我は汝に礼拝し奉る、慈悲深き主よ。汝の本体はことごとく寂静にして清浄、変易なきもの—真智により到達され、自ら光を放ち、常に改まることなし。虚空の広がりのごとく大いにして、闇（無明）の道を超えたまう。

Verse 14

एकं शुद्धं दीप्यमानं तथाजं चिदानंदं सहजं चाविकारि । नित्यानंदं सत्यभूतिप्रसन्नं यस्य श्रीदं रूपमस्मै नमस्ते

吉祥と繁栄を授ける御姿をもつ彼に敬礼する。彼は唯一にして清浄、自ら光り、未生。其の本性は意識と歓喜（チット・アーナンダ）、自存して変わらず、永遠の歓喜そのもの。真実と聖なる力（ブーティ）によって慈しみ満ちて悦ばれる御方に、我は礼拝する。

Verse 15

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छंदं ध्येयमात्मस्वरूपम् । सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते

かくのごとき御姿をもつ彼に敬礼する。聖なる智の顕現によって悟られ、隔絶して超越し、清浄なるサットヴァに満ちて真理と完全に調和し、自己（アートマン）の本質として観想されるべき御方。彼は精髄にして彼岸、浄めるものすべてを浄める浄化者、至上の聖者である。

Verse 16

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् । इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम्

ヨーガに安住する御身に敬礼する。御姿はことごとく清浄にして愛でられ、宝珠のごとく飾られ、澄みわたる樟脳の白さに輝く。御手には、願いを授ける恩寵と、恐れを除く印相、三叉戟（トリシューラ）と髑髏を携えたまう。御身に礼拝する。

Verse 17

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च । पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोस्तु ते

御身に敬礼する。虚空と大地、諸方位と水、そして光の原理そのものは御身のもの。さらに時そのものと一切の形相も御身に属する。主よ、我は恭しく頭を垂れる。

Verse 18

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ । तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमोनमः

幾度も幾度もシャンカラに敬礼する。御身の身体よりプラダーナ（根本自然）とプルシャ（意識原理）が現れ出るがゆえに、未顕現（アヴィヤクタ）の御姿をもつ主に礼拝する。

Verse 19

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् । संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः

幾度も幾度も御身に帰依し奉る。御身は梵天として創造をなし、ヴィシュヌとして保持し、ルドラとして終末に収め給う。かの至上の主、御身に我は礼拝する。

Verse 20

नमोनमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय । समस्तलोकांतरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय

因の因たるシヴァに、幾度も幾度も礼拝し奉る。神聖にして不死の智と霊威を授け、あらゆる世界に存在と安寧を与え、光明なる覚知そのものとして、至上をも超える至上者に。

Verse 21

यस्याऽपरं नो जगदुच्यते पदात् क्षितिर्दिशस्सूर्य इंदुर्मनौजः । बर्हिर्मुखा नाभितश्चान्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शंभवे मे नमोस्तु

御身の御足よりこの全宇宙が生ずると説かれる——大地、諸方、太陽、月、そして心の生命力。御顔は祭壇の聖火、御臍のあたりは中空である。吉祥なる主シャンブーよ、ただ御身にのみ、我が敬礼あれ。

Verse 22

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरः । सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः

御身は至上にして、また至上我（パラマートマン）である。御身は多様なる聖なる智（ヴィディヤー）そのもの、ああハラよ。御身は真のブラフマン、超越のブラフマンにして、常に実在を見分け究める観照に専心し給う。

Verse 23

यस्य नादिर्न मध्यं च नांतमस्ति जगद्यतः । कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचरं हरम्

この宇宙がそこから生じる御方には、始まりも中ほども終わりもない。言葉の及ばぬ、心さえ届かぬ神—ハラ—を、私はいかにして十分に讃え得ようか。

Verse 24

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः । न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे

梵天をはじめ諸天、そして苦行の富を備えた牟尼たちでさえ、御方の諸相を完全には悟り得ない。まして我が身に、どうして十分に讃え述べられようか。

Verse 25

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो । नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः

主よ、 गुण を超越する御方の「 गुण 」を、女であるこの身がいかで知り得ましょう。まことに、インドラを含む देव と阿修羅でさえ、御方の真の姿を知らぬのです。

Verse 26

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय । प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते

汝に礼拝す、マヘーシャーナよ。汝に礼拝す、闇（タマス）にさえ遍満する主よ。どうか憐れみたまえ、シャンブよ、 देव たちの主よ——重ね重ね、汝にナモー。

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्संस्तुतः परमेश्वरः । सुप्रसन्नतरश्चाभूच्छंकरो भक्तवत्सलः

ブラフマーは言った。「彼女の言葉を聞き、讃嘆を受けた至上主—信徒を慈しむシャンカラ—は、いよいよ大いに歓喜し、さらに深い恩寵を示された。」

Verse 28

अथ तस्याश्शरीरं तु वल्कलाजिनसंयुतम् । परिच्छन्नं जटाव्रातैः पवित्रे मूर्ध्नि राजितैः

その後、彼女の身は樹皮の衣と鹿皮に包まれ、結い固めたジャターの髪の群れに覆われた。頭頂には浄めの力をもつ聖なる印が輝いていた。

Verse 29

हिमानीतर्जितांभोजसदृशं वदनं तदा । निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम्

そのときハラは、霜の冷えにうなだれる蓮華のごとき彼女の顔を見て、憐れみに満たされ、彼女に次の言葉を告げた。

Verse 30

महेश्वर उवाच । प्रीतोस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै । स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम्

マヘーシュヴァラは言われた。「福徳ある者よ、汝の至上の苦行と讃歌とにより、我はまことに満悦した。吉祥なる智慧を具える者よ、今この時、望む恩寵を選べ。」

Verse 31

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् । तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोहं तव व्रतैः

この恩寵によって成し遂げたいと汝が心に抱くいかなる事も、我が成就させよう。汝に吉祥あれ。汝の誓戒と修行により、我は満足した。

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा । संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

ブラフマーは言った。かくして、その時みこころ穏やかにして慈悲深きマヘーシャの言葉を聞き、サンディヤーは大いなる歓喜に満たされ、幾度も礼拝してから語った。

Verse 33

संध्योवाच । यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि । यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर

サンディヤーは言った。「もし御慈愛によって願いが授けられるのであれば、もし私がその願いを受けるにふさわしく、また清浄に生まれ出たのであれば、ゆえに、ああマヘーシュヴァラよ、私を罪より解き放ってください。」

Verse 34

यदि देव प्रसव्रोऽसि तपसा मम सांप्रतम् । वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम्

主よ、もし今、わたしの苦行ゆえに真にわたしを嘉し給うなら、わたしが選ぶこの第一の恩寵（ヴァラ）をお授けください。

Verse 35

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोस्मिन्नभः स्थले । न भवंतु समेनैव सकामास्संभवंतु वै

神々の主よ、この天の領域に生まれ出る衆生が、皆一様に現れることのないように。むしろ欲を抱く者は、それぞれの志向とカルマの傾向に従って生まれますように。

Verse 36

यद्धि वृत्ता हि लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा । भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मया

「三界において名高い出来事の成り行きのとおりに、わたしもまたそのように成り、他のあり方とはならない。わたしが選んだ恩寵は、この一つのみである。」

Verse 37

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति । यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोपि मेऽतिसुहृच्च वै

欲より生じたわが切なる願いは、いかなる所においても滅びることはない。おお主よ、わが夫となる者は、必ずやわが最も近く最も愛しい友ともなる。

Verse 38

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् । नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति

欲情をもって我を見つめる男は、その男らしき力がその時に滅び、ついには不能となる。

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्यश्शंकरो भक्तवत्सलः । उवाच सुप्रसन्नात्मा निष्पापायास्तयेरिते

ブラフマーは言った。かく彼女の言葉を聞き終えると、信徒を慈しむシャンカラは、至上の歓喜に満ちた心をもって、罪なき彼女の申し述べに応えて語った。

Verse 40

महेश्वर उवाच । शृणु देवि च संध्ये त्वं त्वत्पापं भस्मतां गतम् । त्वयि त्यक्तो मया क्रोधः शुद्धा जाता तपःकरात्

マヘーシュヴァラは言った。「聞きなさい、女神よ。この聖なるサンディヤーの時に、汝の罪は灰と化した。われは汝への怒りを捨て去った。汝のタパス（苦行）の力により、汝は清められた。」

Verse 41

यद्यद्वृतं त्वया भद्रे दत्तं तदखिलं मया । सुप्रसन्नेन तपसा तव संध्ये वरेण हि

「吉祥なる者よ、汝が選び取ったいかなる恩寵も、われは余すところなく授けた。全き静謐のうちに修した汝のタパスと、聖なるサンディヤーの力、そしてそれに結ばれた賜物によってである。」

Verse 42

प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः । तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा

第一の段階は乳幼児期、第二は児童期と呼ばれる。第三の段階は青年期、第四もまた老年期である。

Verse 43

तृतीये त्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः । सकामास्स्युर्द्वितीयांतो भविष्यति क्वचित् क्वचित्

身を受けた者が第三の年齢段階に至ると、しばしば欲望に駆られるようになる。また場合によっては、第二段階の後半においてもそのようになる。

Verse 44

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

「汝のタパス（苦行）によって、我は汝の正しい規範を世に स्थापितした。身を受けた者たちが、生まれ落ちるや否や欲望に駆られぬためである。」

Verse 45

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि । त्रिषु लोकेषु नान्यस्या यादृशं संभविष्यति

「そして汝もまたこの世において、そのようなサティの境地（Satī-bhāva）を得るであろう。三界において、かかる性質と卓越が他の女に生ずることはない。」

Verse 46

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्राहमृते तव । स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति

「欲に駆られて、汝の正当な婚姻（手取りの儀）という聖別なく汝を見つめる者は、たちまち不能となり、衰弱へと落ちるであろう。」

Verse 47

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः । सप्तकल्पांतजीवी च भविष्यति सह त्वया

おお、最も幸いなる者よ。汝の夫はタパス（苦行）のそのものの姿を具え、七つのカルパの終わりに至るまで生き、汝と共に在り続けるであろう。

Verse 48

इति ते ये वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया । अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वजन्मनि संस्थितम्

「かくして、汝が我に願い求めた恩寵は、我がすでに授けた。さらに、汝の前生において定められていたことをも、汝に語ろう。」

Verse 49

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः । तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः

「お前はすでに火の中で自らの体を捨てることを誓っていた。今、それを成し遂げるための手段を教えよう。疑うことなく、その通りに行うがよい。」

Verse 50

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके । कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया

おお、聖者よ。この十二年にわたる供犠において、メーダーティティによって、四方で燃え盛る供犠の火の中にお前を遅滞なく捧げさせるがよい。

Verse 51

एतच्छैलोपत्यकायां चंद्रभागानदीतटे । मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे

この山の谷あい、チャンドラバーガー川のほとりにて、聖仙メーダーティティは苦行の庵（アーシュラマ）で大いなるヤジュニャを修している。

Verse 52

तत्र गत्वा स्वयं छंदं मुनिभिर्न्नोपलक्षिता । मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि

「そこへ行き、自らの意のままに聖なる祭儀へ入りなさい。牟尼たちには気づかれぬであろう。わが恩寵により、汝は火より生じ、彼の娘となる。」

Verse 53

यस्ते वरो वाञ्छनीयः स्वामी मनसि कश्चन । तं निधाय निजस्वांते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम्

「汝が心に望む花婿なる主、愛しき大師が誰であれ—その御方を己が内奥に堅く安置し—自らの身を聖なる供犠の火へ投じなさい。」

Verse 54

यदा त्वं दारुणं संध्ये तपश्चरसि पर्वते । यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे

聖なる山において、サンディヤー――暁と黄昏の聖なる境――に、汝が苛烈なる苦行（タパス）を修し、四つのユガの時が過ぎゆくならば、その成就したクリタ・ユガにおいて、定められた果は必ず現れる。

Verse 55

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यका । वाक्पाश्शीलसमापन्ना यथा योग्यं विवाहिताः

トレーター・ユガの初めの時分に、ダクシャの娘たちが生まれた。彼女らは言葉の妙、慎み深い自制、そして善き品行を備え、礼法にかなって相応しい夫に嫁がされた。

Verse 57

तन्मध्ये स ददौ कन्या विधवे सप्तविंशतिः । चन्द्रोऽन्यास्संपरित्यज्य रोहिण्यां प्रीतिमानभूत् । तद्धेतोर्हि यदा चन्द्रश्शप्तो दक्षेण कोपिना । तदा भवत्या निकटे सर्वे देवास्समागताः

その中で彼は、二十七人の娘を月神に嫁がせた。だが月は他の者を顧みず、ローヒニーにのみ殊更の愛を注いだ。ゆえにそのため、憤れるダクシャが月を呪ったとき、すべての神々は汝の近くに集い来たった、ああデーヴィーよ。

Verse 58

न दृष्टाश्च त्वया संध्ये ते देवा ब्रह्मणा सह । मयि विन्यस्तमनसा खं च दृष्ट्वा लभेत्पुनः

おおサンディヤーよ、ブラフマーと共なるその神々を、汝はまだ見ていない。心をことごとく我に据え、虚空を我が遍満する広がりとして観ずるなら、汝は再び彼らを得て、その御姿を取り戻すであろう。

Verse 59

चंद्रस्य शापमोक्षार्थं जाता चंद्रनदी तदा । सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः

そのとき、月神の呪いの重荷を解くために、「チャンドラナディー」と名づけられた河が生じた。同時に、創造主ダートリによってメーダーティティもまた生み出され、そこに現れた。

Verse 60

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति । येन यज्ञस्समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः

苦行（タパス）に等しい聖なる功徳はない—過去にもなく、未来にもない—なぜなら苦行によってこそ、厳格な法に則る大いなるジョーティシュトーマ祭祀が正しく開始され、成就へと動き出すからである。

Verse 61

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् । सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव

そこでは火が燃え盛っている。その中へ自らの身を投じ、己の身体を捨てよ。いま汝は完全に清められた—汝の厳粛なる誓願が余すところなく成就せんことを。

Verse 62

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि । तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः । तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत

おお苦行の女よ、成すべき務めのために、われは汝のためこれを整えた。ゆえに、幸い大いなる者よ、そのとおりに行い、あの大牟尼のヤジュニャ（祭祀）へ赴け。彼女に益あることを告げ終えると、神々の主（シヴァ）はその場で忽然と姿を隠した。