शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे रुद्रसंहितायां कुमारखण्डे शिवविहारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』、ルドラ・サンヒターのクマーラ・カーンダにおいて、「シヴァの神聖なる住処とリーラー（聖なる遊戯）の描写」と題する第一章が始まる。

Verse 2

नारद उवाच । विवाहयित्वा गिरिजां शंकरो लोकशंकरः । गत्वा स्वपर्वतं ब्रह्मन् किमकार्षिद्धि तद्वद

ナーラダは言った。「おおブラフマンよ、世を安んずるシャンカラ（Śaṅkara）がギリジャー（Girijā）と婚し、のちに自らの山の住処へ帰られた後、まことにその後は何をなされたのですか。どうかお語りください。」

Verse 3

कथं हि तनयो जज्ञे शिवस्य परमात्मनः । यदर्थमात्मारामोऽपि समुवाह शिवां प्रभुः

いかにして至上の自己たるシヴァ（Śiva）に御子が生まれたのでしょうか。さらに、常に自足し自らに円満なる主が、いかなる目的でシヴァー（Śivā、パールヴァティー）を娶られたのですか。

Verse 4

तारकस्य कथं ब्रह्मन् वधोऽभूद्देवशंकरः । एतत्सर्वमशेषेण वद कृत्वा दयां मयि

尊きブラフマンよ、ターラカの討伐は、いかにして主シャンカラ（Śaṅkara）の恩寵と御働きによって成就したのですか。どうか私を憐れみ、余すところなくすべてをお語りください。

Verse 5

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य प्रजापतिः । सुप्रसन्नमनाः स्मृत्वा शंकरं प्रत्युवाच ह

スータは言った。かくしてナーラダの言葉を聞いたプラジャーパティ（梵天ブラフマー）は、心大いに歓喜し、シャンカラ（シヴァ）を念じてから答えた。

Verse 6

ब्रह्मोवाच । चरितं शृणु वक्ष्यामि शशिमौलेस्तु नारद । गुहजन्मकथां दिव्यां तारकासुरसद्वधम्

ブラフマーは言った。「ナーラダよ、聞け。今より、月を頂に戴く主（シヴァ）の聖なる御業を語ろう。グハの神妙なる誕生の物語と、アスラ・ターラカースラを正しく討ち滅ぼしたことを。」

Verse 7

श्रूयतां कथयाम्यद्य कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो ध्रुवम्

聞け。今日、罪を滅する聖なる物語を語ろう。これを聞く人は、必ずやあらゆる罪より解き放たれる。

Verse 8

इदमाख्यानमनघं रहस्यं परमाद्भुतम् । पापसंतापहरणं सर्वविघ्नविनाशनम्

この聖なる物語は垢なく清浄で、深く秘され、至上にして驚異である。罪より生じる灼熱の苦悩を除き、あらゆる障碍を滅する。

Verse 9

सर्वमंगलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम् । सुखदं मोक्षबीजं च कर्ममूलनिकृंतनम्

それは一切の吉祥を授け、真髄そのものであり、あらゆるシュルティに愛でられる。真の安楽を与え、解脱の種となり、カルマの根を断ち切る。

Verse 10

कैलासमागत्य शिवां विवाह्य शोभां प्रपेदे नितरां शिवोऽपि । विचारयामास च देवकृत्यं पीडां जनस्यापि च देवकृत्ये

カイラーサに至り、シヴァー（パールヴァティー）を娶って、主シヴァでさえもいよいよ輝きを増した。されどそのままに、神々の務めを省み、神事に関わって起こる人々の苦患をも思量された。

Verse 11

शिवस्स भगवान् साक्षात्कैलासमगमद्यदा । सौख्यं च विविधं चक्रुर्गणास्सर्वे सुहर्षिताः

主シヴァが自ら現身してカイラーサに到来されたとき、すべてのガナたちは大いなる歓喜に満ち、さまざまな喜びと安穏を味わい、表した。

Verse 12

महोत्सवो महानासीच्छिवे कैलासमागते । देवास्स्वविषयं प्राप्ता हर्षनिर्भरमानसाः

シヴァがカイラーサに到来すると、盛大なる祝祭が起こった。デーヴァたちはそれぞれの住処へ帰り、心は歓喜に満ちあふれていた。

Verse 13

अथ शंभुर्महादेवो गृहीत्वा गिरिजां शिवाम् । जगाम निर्जनं स्थानं महादिव्यं मनोहरम्

そのときシャンブ（Śaṃbhu）なる大いなる神マハーデーヴァは、ギリジャー—シヴァー（パールヴァティー）を伴い、ひとけなき、きわめて神聖で心を奪う麗しき場所へと赴いた。

Verse 14

शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् । अद्भुतां तत्र परमां भोगवस्त्वन्वितां शुभाम्

そこで彼は、歓喜を呼び起こす臥床を設け、花々で飾り、白檀の香泥を塗り、さらに驚くべき最上のしつらえを整えた――吉祥にして、享楽の具がことごとく備わるように。

Verse 15

स रेमे तत्र भगवाञ्शंभुगिरिजया सह । सहस्रवर्षपर्यन्तं देवमानेन मानदः

そこで福徳の主シャンブは、ギリジャー（パールヴァティー）とともに、神々の時の数えにて満ちる千年のあいだ歓喜を味わった――万有に名誉を授ける御方として。

Verse 16

दुर्गांगस्पर्शमात्रेण लीलया मूर्च्छितः शिवः । मूर्च्छिता सा शिवस्पर्शाद्बुबुधे न दिवानिशम्

ドゥルガーの身にただ触れただけで、シヴァは戯れのリーラーのうちに、まるで気を失ったかのようになった。彼女もまたシヴァの触れに打たれ、昼も夜も覚醒することがなかった。

Verse 17

हरे भोगप्रवृत्ते तु लोकधर्म प्रवर्तिनि । महान् कालो व्यतीयाय तयोः क्षण इवानघ

無垢なる者よ、かの二者が世の享楽にいそしみ、世間の法（ダルマ）を保っていた間、彼らには甚だ長い時が過ぎ去ったが、それでも一瞬のごとく思われた。

Verse 18

अथ सर्वे सुरास्तात एकत्रीभूय चैकदा । मंत्रयांचक्रुरागत्य मेरौ शक्रपुरोगमाः

そのとき、いとしき者よ、すべての神々は一時に集い、インドラを先頭としてメール山に赴き、互いに協議を始めた。

Verse 19

सुरा ऊचुः । विवाहं कृतवाञ्छंभुरस्मत्कार्यार्थमीश्वरः । योगीश्वरो निर्विकारो स्वात्मारामो निरंजनः

神々は言った。「我らの目的を成就するために、主イーシュヴァラたるシャンブは婚姻に入られた。至上の主、ヨーガの大主にして不変、自己に安らぎ自己に歓喜し、汚れなき御方でありながら、我らの事のためにこの世の行いを引き受けられたのだ。」

Verse 20

नोत्पन्नस्तनयस्तस्य न जानामोऽत्र कारणम् । विलंबः क्रियते तेन कथं देवेश्वरेण ह

しかし、御子はいまだお生まれにならない。ここにその理由を我らは知らぬ。いかにして神々の主（シヴァ）はこのような遅れをなされるのか。」

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे देवा नारदाद्देवदर्शनात् । बुबुधुस्तन्मितं भोगं तयोश्च रममाणयोः

その間、神々は、神聖なる御姿を拝したナーラダの言葉を聞き、あの神なる御二方が共に戯れ楽しむときでさえ、その享楽が節度と自制に満ちていることを悟った。

Verse 22

चिरं ज्ञात्वा तयोर्भोगं चिंतामापुस्सुराश्च ते । ब्रह्माणं मां पुरस्कृत्य ययुर्नारायणांतिकम्

その二柱の享楽が久しく続くと知って、かの神々は憂慮した。彼らは我—ブラフマー—を先頭に立て、ナーラーヤナの御前へ赴いた。

Verse 23

तं नत्वा कथितं सर्वं मया वृत्तांतमीप्सितम् । सन्तस्थिरे सर्वदेवा चित्रे पुत्तलिका यथा

彼に礼拝して、望まれた次第を余すところなく語り終えた。すると諸天は皆、彩色された人形のように、身じろぎもせず沈黙して立ち尽くした。

Verse 24

ब्रह्मोवाच । सहस्रवर्ष पर्य्यन्तं देवमानेन शंकरः । रतौ रतश्च निश्चेष्टो योगी विरमते न हि

ブラフマーは言った。「神々の時の量りにて千年のあいだ、シャンカラは愛の合一に没入していた。しかも歓喜のただ中にありながら、そのヨーギーは微動だにせず、内なるヨーガの等持を少しも離れなかった。」

Verse 25

भगवानुवाच । चिन्ता नास्ति जगद्धातस्सर्वं भद्रं भविष्यति । शरणं व्रज देवेश शंकरस्य महाप्रभोः

世尊は言った。「おお世界の保持者よ、憂えるな。すべては必ず吉祥となる。おお神々の主よ、大いなる主シャンカラに帰依せよ。」

Verse 26

महेशशरणापन्ना ये जना मनसा मुदा । तेषां प्रजेशभक्तानां न कुतश्चिद्भयं क्वचित्

喜びの心をもってマヘーシャ（大自在天）に帰依した人々—その主に帰依する者たちは、いかなる方角からも、いかなる時にも、恐れに触れられることはない。

Verse 27

शृंगारभंगस्समये भविता नाधुना विधे । कालप्रयुक्तं कार्यं च सिद्धिं प्राप्नोति नान्यथा

おお創造主ブラフマーよ。恋の破綻は、しかるべき時に起こるのであって、今ではない。時（カーラ）に導かれてなされる行いのみが成就を得る。ほかの道では成し遂げられぬ。

Verse 28

शम्भोस्सम्भोगमिष्टं को भेदं कर्तुमिहेश्वरः । पूर्णे वर्षसहस्रे च स्वेच्छया हि विरंस्यति

シャンブ（Śambhu）に愛でられるものにおいて、ここで誰が差別を立て得ようか。たとえ満ちた千年の後であっても、彼はただ自らの自在なる意志によってそれを離れ、執着を断って離欲となる。

Verse 29

स्त्रीपुंसो रतिविच्छेदमुपायेन करोति यः । तस्य स्त्रीपुत्रयोर्भेदो भवेज्जन्मनि जन्मनि

女と男の愛の結びつきを策によって断ち切る者には、妻と子らとの別離が、生まれ変わりごとに起こるであろう。

Verse 30

भ्रष्टज्ञानो नष्टकीर्त्तिरलक्ष्मीको भवेदिह । प्रयात्यंते कालसूत्र वर्षलक्षं स पातकी

その罪人はこの世において正しい識別を失い、名声を滅ぼし、不運に苛まれる者となる。死後はカ―ラスートラ（Kālasūtra）地獄へ引き立てられ、十万年そこに留まる。

Verse 31

रंभायुक्तं शक्रमिमं चकार विरतं रतौ । महामुनीन्द्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह

大聖ドゥルヴァーサ（Durvāsā）は、ランバー（Rambhā）を伴うこのインドラ（Indra）にさえ、性愛の歓びを慎ませた。かくして、まことにその夫婦には別離が生じた。

Verse 32

पुनरन्यां स संप्राप्य विषेव्य शुभपाणिकाम् । दिव्यं वर्षसहस्रं च विजहौ विरहज्वरम्

そののち、彼はさらに吉祥なる乙女を得てその伴侶の歓びを味わい、離別の熱病を捨て去って、千の天上の歳月を生き長らえた。

Verse 33

घृताच्या सह संश्लिष्टं कामं वारितवान् गुरुः । षण्मासाभ्यंतरे चन्द्रस्तस्य पत्नीं जहार ह

彼がグリターチー（Ghṛtācī）と密に結ばれている折、欲情が起こったが、師（グル）はその情念を抑えた。されど六か月のうちに、月神チャンドラ（Candra）が彼の妻を奪い去った。

Verse 34

पुनश्शिवं समाराध्य कृत्वा तारामयं रणम् । तारां सगर्भां संप्राप्य विजहौ विरहज्वरम्

その後、彼は再び主シヴァ（Śiva）を礼拝し、ターラー（Tārā）のために戦いを起こした。身ごもったターラーを得るや、離別の熱病を捨て去った。

Verse 35

मोहिनीसहितं चन्द्रं चकार विरतं रतौ । महर्षिर्गौतमस्तस्य स्त्रीविच्छेदो बभूव ह

モーヒニー（Mohinī）を傍らにして、（主は）月神チャンドラ（Candra）に恋欲の戯れをやめさせた。かくしてその月には、妻との別離が訪れたと伝承は語る。

Verse 36

हरिश्चन्द्रो हालिकं च वृषल्यासह संयुतम् । चारयामास निश्चेष्टं निर्जनं तत्फलं शृणु

ハリシュチャンドラ王（Hariścandra）は、ハーリカ（Hālika）をも、彼に結びつくヴリシャリヤー（vṛṣalyā：賤民の女）とともに追放し、力を奪って人なき荒れ地へと遣わした。いま、その行いの果（むくい）を聞け。

Verse 37

भ्रष्टः स्त्रीपुत्रराज्येभ्यो विश्वामित्रेण ताडितः । ततश्शिवं समाराध्य मुक्तो भूतो हि कश्मलात्

妻と子と王国を失い、ヴィシュヴァーミトラに戒められたのち、彼は全き帰依をもって主シヴァを礼拝した。まことに彼は、重罪と迷妄の汚れから解き放たれた。

Verse 38

अजामिलं द्विजश्रेष्ठं वृषल्या सह संयुतम् । न भिया वारयामासुस्सुरास्तां चापि केचन

アジャーミラは、二度生まれの中でも最勝の者であったが、ヴリシャリー（卑賤の女）と結びついてしまった。しかれども恐れのゆえに、いかなる神々も彼を制止することができなかった。

Verse 39

सर्वं निषेकसाध्यं च निषेको बलवान् विधे । निषेकफलदो वै स निषेकः केन वार्य्यते

「まことに、すべてはアビシェーカ（灌頂・聖なる注ぎ）によって成就する。灌頂は力強い、創造主ブラフマーよ。灌頂は真にその果を授ける—ゆえに、誰がその灌頂を妨げ得ようか。」

Verse 40

दिव्यं वर्षसहस्रं च शंभोः संभोगकर्म तत् । पूर्णे वर्षसहस्रे च गत्वा तत्र सुरेश्वराः

シャンブ（Śambhu）の神聖なる合一は、天上の千年にわたり続いた。千年が満ちると、諸天の主たちはその地へ赴き、御前に近づいた。

Verse 41

येन वीर्यं पतेद्भूमौ तत् करिष्यथ निश्चितम् । तत्र वीर्य्ये च भविता स्कन्दनामा प्रभोस्सुतः

「いかなる手段によってでも、神なる種子が大地に落ちるように—疑いなくそれを成せ。まさにその種子より、主の御子が現れ、その名はスカンダ（Skanda）となる。」

Verse 42

अधुना स्वगृहं गच्छ विधे सुरगणैस्सह । करोतु शंभुस्संभोगं पार्वत्या सह निर्जने

いまや、ヴィディ（ブラフマー）よ、神々の群れとともに汝の住処へ帰れ。シャンブには、ひそやかな場所にてパールヴァティーと夫婦の合一（サンボーガ）を味わわせよ。

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा कमलाकान्तः शीघ्रं स्वन्तः पुरं ययौ । स्वालयं प्रययुर्देवा मया सह मुनीश्वर

ブラフマーは語った。「かく言い終えるや、カマラー・カーンタ（ラクシュミーの愛しき方ヴィシュヌ）は速やかに自らの内なる都、すなわち住処へと帰って行った。諸天もまたそれぞれの住まいへ戻り、我も共に行った、ああ大いなる牟尼よ。」

Verse 44

शक्तिशक्तिमतोश्चाऽथ विहारेणाऽति च क्षितिः । भाराक्रांता चकंपे सा सशेषाऽपि सकच्छपा

そのとき、シャクティと、シャクティを戴く主とが神聖なる戯れに遊ばれると、大地そのものが震え始めた。量り知れぬ神威の重みに押し沈められ、シェーシャと亀神クールマに支えられていながらも、地は揺れ動いた。

Verse 45

कच्छपस्य हि भारेण सर्वाधारस्समीरणः । स्तंभितोऽथ त्रिलोकाश्च बभूवुर्भयविह्वलाः

亀神の重みによって、万有を支える宇宙の風—生命を保つ持続の力—は塞がれて動きを失った。すると三界は揺れ、恐怖に打ち震えた。

Verse 46

अथ सर्वे मया देवा हरेश्च शरणं ययुः । सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं दीनमानसाः

そこで諸天は我と共に、ハラ（シヴァ）に帰依し、庇護を求めて赴いた。苦難により心を低くし、起こった一切の次第を余すところなく申し上げた。

Verse 47

देवा ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वाऽवनकर प्रभोः । रक्ष नः शरणापन्नान् भयव्याकुलमानसान्

デーヴァたちは言った。「神々の中の神よ、ラマー（シュリー）の主よ、あらゆる存在を護る至高の御方よ。御身に帰依した我らをお守りください。恐れにより心は乱れ、震えております。」

Verse 48

स्तंभितस्त्रिजगत्प्राणो न जाने केन हेतुना । व्याकुलं मुनिभिर्लेखैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

三界の生命の息吹は、まるで止められたかのようであった—その理由は知らぬ。動くものも動かぬものも含む三界全体が、ムニたちの宣言と書き記された布告によって騒然となった。

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सकला देवा मया सह मुनीश्वर । दीनास्तस्थुः पुरो विष्णोर्मौनीभूतास्सु दुःखिताः

ブラフマーは言った。「かく語り終えると、ああ最勝の牟尼よ、諸天は皆、我とともにヴィシュヌの御前に立ち、意気消沈して沈黙に沈み、深い悲しみに圧されていた。」

Verse 50

तदाकर्ण्य समादाय सुरान्नः सकलान् हरिः । जगाम पर्वतं शीघ्रं कैलासं शिववल्लभम्

それを聞くや、ハリ（ヴィシュヌ）は諸天をことごとく集め、ただちにカイラーサ山へと赴いた。そこは主シヴァの愛で給う御住処である。

Verse 51

तत्र गत्वा हरिर्देवैर्मया च सुरवल्लभः । ययौ शिववरस्थानं शंकरं द्रष्टुकाम्यया

そこに至ると、諸天に愛されるハリは、諸天と我とともに、シヴァの最勝の御住処へと進み、シャンカラを拝見せんと願った。

Verse 52

तत्र दृष्ट्वा शिवं विष्णुर्नसुरैर्विस्मितोऽभवत् । तत्र स्थिताञ् शिवगणान् पप्रच्छ विनयान्वितः

そこで主シヴァを拝したとき、ヴィシュヌはアスラたちとは異なり、深く驚嘆した。ついで謙虚に、その場に立つシヴァ・ガナたちに問いかけた。

Verse 53

विष्णुरुवाच । हे शंकराः शिवः कुत्र गतस्सर्वप्रभुर्गणाः । निवेदयत नः प्रीत्या दुःखितान्वै कृपालवः

ヴィシュヌは言った。「おおシャンカラたちよ、万有の主シヴァはどこへ赴かれたのか。御身のガナ（gaṇa）たちはいずこにいるのか。憐れみをもって、愛をもって我らに告げよ。われらはまことに憂い苦しんでいる。」

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सामरस्य हरेर्गुणाः । प्रोचुः प्रीत्या गणास्ते हि शंकरस्य रमापतिम्

ブラフマーは言った。調和に満ちたハリ（Hari）の言葉をこのように聞くと、シャンカラに帰依し、またハリの徳を讃えるその従者たちは、喜びと親愛をもってラーマーパティ（ヴィシュヌ）に語りかけた。

Verse 55

शिवगणा ऊचुः । हरे शृणु शिवप्रीत्या यथार्थं ब्रूमहे वयम् । ब्रह्मणा निर्जरैस्सार्द्धं वृत्तान्तमखिलं च यत्

シヴァのガナたちは言った。「おおハリよ、シヴァへの信愛をもって聞け。我らは真実を余すところなく語ろう。ブラフマーと神々と共に起こった一切を。」

Verse 56

सर्वेश्वरो महादेवो जगाम गिरिजालयम् । संस्थाप्य नोऽत्र सुप्रीत्या रानालीलाविशारदः

万有の主マハーデーヴァは、ギリジャー（Girijā）の御住まいへ赴かれた。深い慈愛をもって我らをここに安んじ置き、神聖なるリーラーに通暁するその御方は去って行かれた。

Verse 57

तद्गुहाभ्यन्तरे शंभुः किं करोति महेश्वरः । न जानीमो रमानाथ व्यतीयुर्बहवस्समाः

「あの洞窟の内で、シャンブ—マヘーシュヴァラ—は何をなさっておられるのか。われらには分からぬ、ラマーの主よ。幾年もの歳月が過ぎ去った。」

Verse 58

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति वचनं तेषां स विष्णुस्सामरो मया । विस्मितोऽति मुनिश्रेष्ठ शिवद्वारं जगाम ह

ブラフマーは語った。「彼らの言葉を聞くや、ヴィシュヌは神々と私と共に大いに驚嘆した、聖仙の最勝よ。そしてシヴァの門そのものへと赴いた。」

Verse 59

तत्र गत्वा मया देवैस्स हरिर्देववल्लभः । आर्तवाण्या मुने प्रोचे तारस्वरतया तदा

そこで私は神々とともに赴いた。すると、神々に愛されるハリは、聖仙よ、苦悩の声で、張りつめた高い調子のまま私に語りかけた。

Verse 60

शंभुमस्तौन्महाप्रीत्या सामरो हि मया हरिः । तत्र स्थितो मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकप्रभुं हरम्

聖仙の中の最勝よ、我はハリ（ヴィシュヌ）として、サーマの讃歌をもって大いなる歓喜のうちにシャンブを讃えた。そこに立ち、万界の主にして支配者なるハラを称揚した。

Verse 61

विष्णुरुवाच । किं करोषि महादेवाऽभ्यन्तरे परमेश्वर । तारकार्तान्सुरान्सर्वान्पाहि नः शरणागतान्

ヴィシュヌは言った。「大いなる神マハーデーヴァ、至上の主よ、なぜ内に籠もっておられるのですか。ターラカに苦しめられるすべての神々をお護りください。帰依して来た我らをお救いください。」

Verse 62

इत्यादि संस्तुवञ् शंभुं बहुधा सोमरैर्मया । रुरोदाति हरिस्तत्र तारकार्तैर्मुनीश्वर

かくして、我が作した天なる讃歌をもって、さまざまにシャンブ（シヴァ）を讃嘆したところ、そこにてハリ（ヴィシュヌ）は涙を流し始めた。ああ、牟尼の主よ、タ―ラカの苛虐に心を痛めて。

Verse 63

दुःखकोलाहलस्तत्र बभूव त्रिदिवौकसाम् । मिश्रितश्शिव संस्तुत्याऽसुरार्त्तानां मुनीश्वर

ああ、牟尼の中の主よ。そこでは三天の住人たちの間に悲嘆のどよめきが起こり、シヴァを讃える讃歌と交じり合った。彼らが苦しむ阿修羅たちの窮状を目の当たりにしたからである。