Adhyaya 81

Verse 1

सुकर्मोवाच । यथेंद्रोसौ महाप्राज्ञः सदा भीतो महात्मनः । ययातेर्विक्रमं दृष्ट्वा दानपुण्यादिकं बहु

スカルマは言った。「大いなる智慧をもつインドラは、ヤヤーティの武勇と、布施や敬虔な行いなど数多の功徳を見て、いかにして常にその大いなる魂の王を恐れていたのか。」

Verse 2

मेनकां प्रेषयामास अप्सरां दूतकर्मणि । गच्छ भद्रे महाभागे ममादेशं वदस्व हि

彼は天女メーナカーを使者の務めに遣わし、こう言った。「行け、愛しき幸いの者よ。まことに我が命を伝えよ。」

Verse 3

कामकन्यामितो गत्वा देवराजवचो वद । येनकेनाप्युपायेन राजानं त्वमिहानय

「ここを発ってカーマカンニャーへ行き、神々の王の言葉を告げよ。いかなる手立てでもよい、その王をここへ連れて来い。」

Verse 4

एवं श्रुत्वा गता सा च मेनका तत्र प्रेषिता । समाचष्ट तु तत्सर्वं देवराजस्य भाषितम्

そのように聞くと、遣わされたメーナカーはそこへ赴き、神々の王インドラの語った言葉を余すところなく告げた。

Verse 5

एवमुक्ता गता सा च मेनका तत्प्रचोदिता । गतायां मेनकायां तु रतिपुत्री मनस्विनी

かくして命を受け、彼女に促されてメーナカーは去った。メーナカーが去ると、ラティの娘は強き心をもってそこに残り、決然と事を運んだ。

Verse 6

राजानं धर्मसंकेतं प्रत्युवाच यशस्विनी । राजंस्त्वयाहमानीता सत्यवाक्येन वै पुरा

その誉れ高き女性は、ダルマの標（しるし）たる王に答えた。「大王よ、かつて真実の御言葉によって、ここへ私を連れて来られたのはあなたでした。」

Verse 7

स्वकरश्चांतरे दत्तो भवनं च समाहृता । यद्यद्वदाम्यहं राजंस्तत्तत्कार्यं हि वै त्वया

私は自らの手をあなたの手に託し、住まいも整えました。大王よ、私が告げることはすべて、まさにあなたが成し遂げるべきことです。

Verse 8

तदेवं हि त्वया वीर न कृतं भाषितं मम । त्वामेवं तु परित्यक्ष्ये यास्यामि पितृमंदिरम्

まことに、勇士よ、あなたは私が願い語ったことを成しませんでした。ゆえに私はこのままあなたを捨て、父の家へ参ります。

Verse 9

राजोवाच । यथोक्तं हि त्वया भद्रे तत्ते कर्त्ता न संशयः । असाध्यं तु परित्यज्य साध्यं देवि वदस्व मे

王は言った。「吉祥なる御方よ、あなたの言葉のとおり、あなたがそれを成し得ることに疑いはない。だが不可能をひとまず退け、女神よ、成し得ることを私に告げよ。」

Verse 10

अश्रुबिंदुमत्युवाच । एतदर्थे महीकांत भवानिह मया वृतः । सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वधर्मसमन्वितः

アシュルビンドゥマティーは言った。「まさにこの目的のために、愛しき地上の主よ、私はここであなたを選びました。あらゆる吉祥の相を具え、すべての徳とダルマの務めを備えたお方として。」

Verse 11

सर्वं साध्यमिति ज्ञात्वा सर्वधर्तारमेव च । कर्त्तारं सर्वधर्माणां स्रष्टारं पुण्यकर्मणाम्

万事は彼によって成就し、ただ彼のみが万有の保持者であると知り——（彼を）あらゆるダルマの行為者、功徳の業の創造者として——

Verse 12

त्रैलोक्यसाधकं ज्ञात्वा त्रैलोक्येऽप्रतिमं च वै । विष्णुभक्तमहं जाने वैष्णवानां महावरम्

三界の目的を成就させ、まことに三界に比類なきお方であると知り、私は彼をヴィシュヌの भक्त、ヴァイシュナヴァの中の大いなる श्रेष्ठ者と認める。

Verse 13

इत्याशया मया भर्त्ता भवानंगीकृतः पुरा । यस्य विष्णुप्रसादोऽस्ति स सर्वत्र परिव्रजेत्

この願いをもって、私は昔よりあなたを夫として受け入れました。ヴィシュヌの恩寵を得た者は、どこへでも自在に遍歴できるのです。

Verse 14

दुर्लभं नास्ति राजेंद्र त्रैलोक्ये सचराचरे । सर्वेष्वेव सुलोकेषु विद्यते तव सुव्रत

王の中の王よ、三界において—動くものも動かぬものも、あらゆる存在の中で—真に得難いものはありません。すべての吉祥なる世界に、あなたの高貴な誓願が見いだされます、善き戒を守る方よ。

Verse 15

विष्णोश्चैव प्रसादेन गगने गतिरुत्तमा । मर्त्यलोकं समासाद्य त्वयैव वसुधाधिप

ただヴィシュヌの恩寵によって、あなたの天空の行は最上のものとなりました。しかも人界に至って、まさにあなたこそ、大地の主よ、それを成し遂げたのです。

Verse 16

जरापलितहीनास्तु मृत्युहीना जनाः कृताः । गृहद्वारेषु सर्वेषु मर्त्यानां च नरर्षभ

人々は老いと白髪を離れ、さらに死をも離れて造られた。人間たちのあらゆる家の門口においても、ああ人中の雄牛よ、その境地が行き渡っていた。

Verse 17

कल्पद्रुमा अनेकाश्च त्वयैव परिकल्पिताः । येषां गृहेषु मर्त्यानां मुनयः कामधेनवः

多くの如意樹はまさに汝によって造られた。家に牟尼（聖仙）が住まう者は、真に願いを授けるカーマデーヌーの牝牛を有する。

Verse 18

त्वयैव प्रेषिता राजन्स्थिरीभूताः सदा कृताः । सुखिनः सर्वकामैश्च मानवाश्च त्वया कृताः

王よ、彼らはただ汝によって遣わされ、汝によって常に安住し堅固となった。さらに汝によって人々は幸福となり、あらゆる望みを具えた。

Verse 19

गृहैकमध्ये साहस्रं कुलीनानां प्रदृश्यते । एवं वंशविवृद्धिश्च मानवानां त्वया कृता

一つの家の中に、千の名門の子孫が見られる。かくして人間の家系の繁栄は汝によって成し遂げられた。

Verse 20

यमस्यापि विरोधेन इंद्रस्य च नरोत्तम । व्याधिपापविहीनस्तु मर्त्यलोकस्त्वया कृतः

人の中の最勝者よ、ヤマとインドラにさえ抗して、汝は死すべき世を病と罪から解き放った。

Verse 21

स्वतेजसाहंकारेण स्वर्गरूपं तु भूतलम् । दर्शितं हि महाराज त्वत्समो नास्ति भूपतिः

汝みずからの光輝と王者の威徳によって、大地を天界のごとく顕した。まことに大王よ、汝に比肩する君主はない。

Verse 22

नरो नैव प्रसूतो हि नोत्पत्स्यति भवादृशः । भवंतमित्यहं जाने सर्वधर्मप्रभाकरम्

まことに、汝のごとき人はかつて生まれず、また再び生まれはしない。われは汝を、あらゆるダルマを照らす光と知る。

Verse 23

तस्मान्मया कृतो भर्ता वदस्वैवं ममाग्रतः । नर्ममुक्त्वा नृपेंद्र त्वं वद सत्यं ममाग्रतः

ゆえに、われは汝を夫として選び定めた—そのことを我が前で明らかに言え。戯れを退けよ、王よ、我が前にて真実を語れ。

Verse 24

यदि ते सत्यमस्तीह धर्ममस्ति नराधिप । देवलोकेषु मे नास्ति गगने गतिरुत्तमा

もし汝にここに真実と正法がまことに存するなら、人々の主よ、われにとっては天においてこれ以上の道はない—神々の世界においてさえ。

Verse 25

सत्यं त्यक्त्वा यदा च त्वं नैव स्वर्गं गमिष्यसि । तदा कूटं तव वचो भविष्यति न संशयः

もし汝が真実を捨てるなら、決して天界には至らぬ。そのとき汝の言葉は曲がり、欺きとなる—疑いはない。

Verse 26

पूर्वंकृतं हि यच्छ्रेयो भस्मीभूतं भविष्यति । राजोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे साध्यासाध्यं न चास्ति मे

「まことに、以前になされた善き行いは灰と化すであろう。」王は言った。「貴き御方よ、あなたの言葉は真実である。わたしには成し遂げられぬことは何もない。」

Verse 27

सर्वंसाध्यं सुलोकं मे सुप्रसादाज्जगत्पते । स्वर्गं देवि यतो नैमि तत्र मे कारणं शृणु

世の主よ、あなたの慈しみ深い御加護により、すべては我にとって成就可能となり、我が行き着く先は吉祥なる境地となった。女神よ、我は天界へ赴くゆえ、その理由を我より聞き給え。

Verse 28

आगंतुं तु न दास्यंति लोके मर्त्ये च देवताः । ततो मे मानवाः सर्वे प्रजाः सर्वा वरानने

しかし神々は、彼らがこの死すべき世に来ることを許さぬであろう。ゆえに、美しき面影の御方よ、我が民すべて—我が臣民すべて—（その影響を受ける）。

Verse 29

मृत्युयुक्ता भविष्यंति मया हीना न संशयः । गंतुं स्वर्गं न वाञ्छामि सत्यमुक्तं वरानने

我を失えば、彼らは必ずや死に縛られるであろう—疑いはない。われは天界へ行くことを望まぬ。美しき面影の御方よ、我は真実を語った。

Verse 30

देव्युवाच । लोकान्दृष्ट्वा महाराज आगमिष्यसि वै पुनः । पूरयस्व ममाद्यत्वं जातां श्रद्धां महातुलाम्

女神は言った。「大王よ、諸世界を見終えたのち、汝はまことに再び帰って来るであろう。今日、我が願いを満たし給え—我が内に量り知れぬ信が起こったのだ。」

Verse 31

राजोवाच । सर्वमेवं करिष्यामि यत्त्वयोक्तं न संशयः । समालोक्य महातेजा ययातिर्नहुषात्मजः

王は言った。「まことにそのとおり。汝の言葉のままに、すべてを成そう。疑いはない。」こうして一切を見定めたのち、那胡沙の子、光輝あふれるヤヤーティは、さらに行い、また語った。

Verse 32

एवमुक्त्वा प्रियां राजा चिंतयामास वै तदा । अंतर्जलचरो मत्स्यः सोपि जाले न बध्यते

こう言って愛しき人に告げたのち、王はそのとき思い巡らした。「水の中に住み、水の中を泳ぐ魚でさえ、いつも網にかかるとは限らぬ。」

Verse 33

मरुत्समानवेगोपि मृगः प्राप्नोति बंधनम् । योजनानां सहस्रस्थमामिषं वीक्षते खगः

風のごとく速い鹿でさえ捕らわれに至る。されど鳥は、千ヨージャナの彼方よりも獲物を見定める。

Verse 34

सकंठलग्नपाशं च न पश्येद्दैवमोहितः । कालः समविषमकृत्कालः सन्मानहानिदः

宿命に惑わされた者は、自らの首に掛かった縄の輪さえ見ぬ。時は—順も逆も等しくもたらし—名誉と敬いを奪い去る。

Verse 35

परिभावकरः कालो यत्रकुत्रापि तिष्ठतः । नरं करोति दातारं याचितारं च वै पुनः

辱めと転変をもたらす時は、いずこにあろうとも、人を幾度となく施す者とし、また乞う者ともする。

Verse 36

भूतानि स्थावरादीनि दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वं कलयते कालः कालो ह्येक इदं जगत्

動かぬものをはじめとする一切の存在は、天にあろうと地にあろうと、すべて時によって量られ、治められる。まことに、この全世界はただ時そのものである。

Verse 37

अनादिनिधनो धाता जगतः कारणं परम् । लोकान्कालः स पचति वृक्षे फलमिवाहितम्

始まりも終わりもない創造主は、宇宙の至上の原因である。彼は「時」として諸世界を熟させる。ちょうど、結ばれた果実が樹上で熟すように。

Verse 38

न मंत्रा न तपो दानं न मित्राणि न बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

真言も、苦行も、布施も、友も、親族も、時に苦しめられる人を守り救うことはできない。

Verse 39

त्रयः कालकृताः पाशाः शक्यंते नातिवर्तितुम् । विवाहो जन्ममरणं यदा यत्र तु येन च

時が作りし三つの縄は越えられない。すなわち、婚姻、出生と死、そしてそれがいつ・どこで・誰によって起こるかである。

Verse 40

यथा जलधरा व्योम्नि भ्राम्यंते मातरिश्वना । तथेदं कर्मयुक्तेन कालेन भ्राम्यते जगत्

風に駆られて雲が大空をさまようように、業（カルマ）に繋がれた時によって、この世界もまた巡り漂わされる。

Verse 41

सुकर्मोवाच । कालोऽयं कर्मयुक्तस्तु यो नरैः समुपासितः । कालस्तु प्रेरयेत्कर्म न तं कालः करोति सः

スカルマは言った。「この時（カーラ）は行為と結びつき、人々に礼拝される。時はまことに行為を促すが、時そのものがその行為をなすのではない。」

Verse 42

उपद्रवा घातदोषाः सर्पाश्च व्याधयस्ततः । सर्वे कर्मनियुक्तास्ते प्रचरंति च मानुषे

そこから災厄、害をなす苦患、蛇、そして病が起こる。それらは皆カルマにより任じられ、人間の間を巡り歩く。

Verse 43

सुखस्य हेतवो ये च उपायाः पुण्यमिश्रिताः । ते सर्वे कर्मसंयुक्ता न पश्येयुः शुभाशुभम्

幸福の因と説かれるいかなる手立ても、たとえ功徳（プンニャ）を交えていても、すべてカルマと結びついている。ゆえにそれを本質的に吉凶と見なしてはならない。

Verse 44

कर्मदा यदि वा लोके कर्मसंबधि बांधवाः । कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः

世に施し手があろうと、行為によって結ばれた親族があろうと、ここで人を楽と苦へと駆り立てるのは自らの業である。

Verse 45

सुवर्णं रजतं वापि यथा रूपं विनिश्चितम् । तथा निबध्यते जंतुः स्वकर्मणि वशानुगः

金や銀の姿が定まっているように、生きとし生けるものもまた—過去の自業の力に従い—自らのカルマに固く縛られる。

Verse 46

पंचैतानीह सृज्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानिधनमेव च

ここでは、身を受けた者は—なお母胎にある時でさえ—五つの事が定まる。すなわち寿命、業（カルマ）、財、知恵、そして死である。

Verse 47

यथा मृत्पिंडतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

陶工が土塊から望むままに器を作るように、かつて為した業（カルマ）はその作者に従いゆく。

Verse 48

देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता तथा । तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं च प्राप्यते च स्वकर्मभिः

自らの行いによって、神々の位にも人としての生にも至り、また獣や鳥の身にも至る。さらに同じ業により、他の下位の境遇、ついには草木のごとき不動の身さえ得る。

Verse 49

स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मना । आत्मना विहितं दुःखं चात्मना विहितं सुखम्

人はただ自ら定めたものを、ありのままに常に受ける。苦も自らが作り、楽もまた自らが作る。

Verse 50

गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदैहिकम् । संत्यजंति स्वकं कर्म न क्वचित्पुरुषा भुवि

母胎という床に就くとき、彼らは前の身における行為の果を味わう。地上のいかなる所においても、人は自らの業（カルマ）を決して捨て去ることはない。

Verse 51

बलेन प्रज्ञया वापि समर्थाः कर्तुमन्यथा । सुकृतान्युपभुंजंति दुःखानि च सुखानि च

たとえ力や知恵によって別の行いができるとしても、人はなお過去の功徳の果を受ける――悲しみも喜びも。

Verse 52

हेतुं प्राप्य नरो नित्यं कर्मबंधैस्तु बध्यते । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम्

相応の因を得ると、人は常に業の縛めに結ばれる。まるで幾千の雌牛の中で、子牛が自らの母を見いだすように。

Verse 53

तथा शुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति । उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते

同じく、善悪の業はその行者に随う。果として受け尽くされぬかぎり、決して滅びない。

Verse 54

प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथा कर्तुमर्हति । सुशीघ्रमपि धावंतं विधानमनुधावति

古より人を縛る業は、誰にも別様にはできない。たとえ疾く走ろうとも、定めの法は追いかけてくる。

Verse 55

शेते सह शयानेन पुरा कर्म यथाकृतम् । उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छंतमनुगच्छति

人が横たわれば、昔なした業も共に横たわる。起きれば共に起き、立てば傍らに立ち、行けば後に従う――これぞ、かつて行われたままの業である。

Verse 56

करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते । यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्

人の行いは、行う者に影のように従う。影と日光とが常に互いに結び付いているように。

Verse 57

तद्वत्कर्म च कर्ता च सुसंबद्धौ परस्परम् । ग्रहा रोगा विषाः सर्पाः शाकिन्यो राक्षसास्तथा

同様に、行為と行為者とは互いに固く結び付いている。つかみ憑く霊、病、毒、蛇、そしてシャーキニー（śākinī）やラクシャサ（rākṣasa）もまた同じである。

Verse 58

पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा

のちに、人は過去の業によってすでに苦しめられ、さらに責め立てられる。ゆえに、いかなる場所でいかなる形であれ、その果報を受けねばならない――楽であれ、ただ苦であれ。

Verse 59

स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वा वै बलाद्दैवेन नीयते । दैवः प्रभुर्हि भूतानां सुखदुःखोपपादने

そこでは、縄で縛られたかのように、彼は運命の力によって強く引き立てられてゆく。運命こそが、衆生に楽と苦をもたらす主である。

Verse 60

अन्यथा चिंत्यते कर्म जाग्रता स्वपतापि वा । अन्यथा स तथा प्राज्ञ दैव एवं जिघांसति

人は、目覚めていても夢の中でも、あるように行いを思い描くが、結果は別の形となる。かくして、賢者よ、運命はまるで意図を打ち砕くかのように働く。

Verse 61

शस्त्राग्नि विष दुर्गेभ्यो रक्षितव्यं च रक्षति । अरक्षितं भवेत्सत्यं तदेवं दैवरक्षितम्

人は武器・火・毒・危難より守られるべきであり、守られたものはまことに守りとなる。実に、守りを失えば滅びに至る—ゆえにそれは神の加護によって護られる。

Verse 62

दैवेन नाशितं यत्तु तस्य रक्षा न दृश्यते । यथा पृथिव्यां बीजानि उप्तानि च धनानि च

天命によって滅ぼされたものには守りは見いだされない。大地に蒔かれた種子でさえ、また財宝でさえ、失われうるように。

Verse 63

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति

同じく、自己（アートマン）のうちに業はとどまり、そこから生じる。油が尽きれば灯火が消えゆくように。

Verse 64

कर्मक्षयात्तथा जंतुः शरीरान्नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतः

業が尽きるとき、生きものは同じく身体の滅びに至る。真理を知る者たちは、死とは業の尽きることだと説く。

Verse 65

विविधाः प्राणिनस्तस्य मृत्यो रोगाश्च हेतवः । तथा मम विपाकोयं पूर्वं कृतस्य नान्यथा

その生きものには、死と病の因はさまざまである。同じく、いま私が受けるこの果報は、ただ以前になした行いの熟したもの—それ以外ではない。

Verse 66

संप्राप्तो नात्र संदेहः स्त्रीरूपोऽयं न संशयः । क्व मे गेहं समायाता नाटका नटनर्तकाः

彼は確かに来た――疑いはない。しかも疑いなく、女の姿を取ったのだ。わが家はいったいどこへ運ばれたのか――役者や芸人、舞い手たちとともに。

Verse 67

तेषां संगप्रसंगेन जरा देहं समाश्रिता । सर्वं कर्मकृतं मन्ये यन्मे संभावितं ध्रुवम्

彼らとの交わりが重なって、老いがこの身に宿った。これはすべて我が過去の業（カルマ）の結果だと思う。わが身に起こることは、まことに定まっている。

Verse 68

तस्मात्कर्मप्रधानं च उपायाश्च निरर्थकाः । पुरा वै देवराजेन मदर्थे दूतसत्तमः

ゆえに業（カルマ）こそ第一であり、ただの策はむなしい。昔まことに、天の王は我がために最上の使者を遣わした。

Verse 69

प्रेषितो मातलिर्नाम न कृतं तस्य तद्वचः । तस्य कर्मविपाकोऽयं दृश्यते सांप्रतं मम

マータリ（Mātali）という者が遣わされたが、私はその言葉に従わなかった。いま、あの行いの果報が熟して現れるのを目の前に見る。

Verse 70

इति चिंतापरो भूत्वा दुःखेन महतान्वितः । यद्यस्याहि वचः प्रीत्या न करोमि हि सर्वथा

かくして憂いの思いに沈み、大いなる悲しみに包まれて、彼は省みた。「もし私が、喜びの心をもって、その言葉をことごとく行わないなら……」。

Verse 71

सत्यधर्मावुभावेतौ यास्यतस्तौ न संशयः । सदृशं च समायातं यद्दृष्टं मम कर्मणा

まことにこの二つ――真実とダルマ――は疑いなく定められた目的地に到達する。しかも起こったことは、わが行いの果として私自身が前もって見たとおりである。

Verse 72

भविष्यति न संदेहो दैवो हि दुरतिक्रमः । एवं चिंतापरो भूत्वा ययातिः पृथिवीपतिः

「必ずそうなる、疑いはない。天命はまことに越えがたいのだ。」こう思いめぐらし、地上の主たる王ヤヤーティは不安な思索に沈んだ。

Verse 73

कृष्णं क्लेशापहं देवं जगाम शरणं हरिम् । ध्यात्वा नत्वा ततः स्तुत्वा मनसा मधुसूदनम्

彼は苦悩を除く神、ハリなるクリシュナに帰依した。彼を観想し、礼拝してから讃嘆し、心にてマドゥスーダナを崇めた。

Verse 74

त्राहि मां शरणं प्राप्तस्त्वामहं कमलाप्रिय

お救いください。私はあなたを避難所として来ました、カマラー（ラクシュミー）に愛されし御方よ。

Verse 81

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे एकाशीतितमोऽध्यायः

かくして聖『パドマ・プラーナ』ブーミ・カンダにおいて、ヴェーナ物語と父母に関わる聖なるティールタの叙述の中の、ヤヤーティの事跡を説く第八十一章は終わる。