The Dialogue between Rukmāṅgada and Dharmāṅgada

Verse 1

सौतिरुवाच । रुक्मांगदस्तु राजेंद्रो भुक्त्वा भोगांस्तुमानुषान् । संपूज्य बहुशो देवं पीतांबरधरं हरम् ॥ १ ॥

スータは語った。ルクマーングダ王は、人としての享楽を味わったのちも、幾度となく主を礼拝した――黄衣（ピータンバラ）をまとう神、ハリを。

Verse 2

दत्वा मूर्ध्नि पदं विप्राः शत्रीणां रणशालिनाम् । कृत्वा शून्यं यमपथं जित्वा वैवस्वतं यमम् ॥ २ ॥

おお婆羅門たちよ。戦場に堅く立つ敵の頭上に足を置き、ヤマへの道を空しくする——ヴィヴァスヴァーンの子、閻魔ヤマを征服したのである。

Verse 3

वैकुण्ठस्य तु पंथानं संपूर्णं मानवैः कृतम् । आहूय तनयं काले धर्मांगदमभाषत ॥ ३ ॥

人々によってヴァイクンタへの道がすっかり整えられたとき、しかるべき時に彼はわが子を呼び、ダルマーングダに語りかけた。

Verse 4

एतां वसुमतीं पुत्र वसुपूर्णां समंततः । परिपालय वीर्येण स्वधर्मे कृतनिश्चयः ॥ ४ ॥

わが子よ、四方に財宝満ちるこの大地を、汝の武勇によって守れ。自らのダルマを守り抜くと固く決意せよ。

Verse 5

पुत्र समर्थे जाते यो राज्यं न प्रतिपादयेत् । तस्य धर्मस्तथा कीर्तिर्विनस्यति न संशयः ॥ ५ ॥

有能な子が生まれたのに、正しく王権を譲らぬ者は、そのダルマと名声（キールティ）を必ず失う。疑いはない。

Verse 6

समर्थेन च पुत्रेण यो न याति पिता सुखम् । अवश्यं पातकी सोऽपि विज्ञेयो भुवनत्रये ॥ ६ ॥

有能な子によって父が安楽を得られぬなら、その父は必ず罪ある者と知られるべきである——三界においてさえ。

Verse 7

पितुर्भारक्षमः पुत्रो भारं नोद्वहते तु यः । मातुरुच्चारवज्जातो द्विजिह्वो विषवर्जितः ॥ ७ ॥

「父の重荷を担い得る者」が子と呼ばれる。だがその重荷を担わぬ者は、母の口から出た呼び声にすぎず—名のみの誕生—二つの舌を持ちながら毒なきもののようである。

Verse 8

स पुत्रो योऽधिकख्यातः पितुर्भवति भूतले । प्रकाशयति सर्वत्र स्वकरैरिव भास्करः ॥ ८ ॥

真の子とは、地上において父よりも名高くなり、みずからの一族を遍く照らす者である。太陽が自らの光線で世界を照らすように。

Verse 9

पुत्रापनयजैर्दुःखै रात्रौ जागर्तिं यत्पिता । स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९ ॥

養い、育て、守る苦しみによって父が夜も眠れず目を覚ましているような子は、かかる子は一切衆生の大壊滅（大劫の溶解）に至るまで地獄に堕ちる。

Verse 10

पितुर्वचनमादृत्य सर्वं यः कुरुते गृहे । स याति देव सायुज्यं स्तूयमानो दिवि स्थितैः ॥ १० ॥

家にあって父の言葉を敬い、すべての教えを行う者は、神々とのサーユジュヤ（合一）に至り、天に住む者たちに讃えられる。

Verse 11

सोऽहं प्रजाकृते पुत्र आसक्तः कर्मभिः क्षितौ । न भुक्तं नैव सुप्तं तु स्वेच्छया पालने स्थितः ॥ ११ ॥

子よ、民のために私はこの地上で諸々の務めに縛られた。自分の望みのままに食も眠りもせず、ただ喜んで彼らを守護することに身を置いた。

Verse 12

असमर्थे त्वयि सुत न प्राप्तं हि मया सुखम् । विष्णुवासरभोक्तॄणां निग्रहे कृतबुद्धिना ॥ १२ ॥

わが子よ、汝が無力であったゆえ、我はまことの安楽を得なかった。ヴィシュヌの聖なる日に食する者どもを懲らしめんと、我は心を定めていたのだ。

Verse 13

केचिच्छैवे स्थिता मार्गे सौरे केचिद्व्यवस्थिताः । विरिंचिमार्गगाश्चान्ये पार्वत्याश्च स्थिताः परे ॥ १३ ॥

ある者はシヴァの道に住し、ある者はスーリヤ（太陽神）の道に堅く定まる。ほかにはヴィリンチ（ブラフマー）の道を行く者もあり、またパールヴァティーに帰依する者もいる。

Verse 14

सायं च प्रातरासीना अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः । बालो युवा वा वृद्धो वा गुर्विणी वा कुमारिका ॥ १४ ॥

夕べにも朝にも座して、彼らはアグニホートラの祭儀に専心する——幼子であれ若者であれ老人であれ、また身重の女であれ未婚の乙女であれ。

Verse 15

सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम् । इत्येवं जल्पितं यैस्तु तान्निरस्य समंततः ॥ १५ ॥

「病ある者、あるいは不具の者は断食できぬ」とこのように語る者ども——その口実を四方よりことごとく退けよ。

Verse 16

वचोभिस्तु पुराणोक्तैर्वासरैर्बहुभिस्त्वहम् । संबोधयित्वा बहुशः प्रजानां सुखहेतवे ॥ १६ ॥

しかし我は、多くの日にわたり、プラーナに説かれた言葉をもって、衆生の安楽のために、幾度も人々を諭し覚まし続けた。

Verse 17

निगृह्य तान्हरिदिने निराहारान्करोमि च । शास्त्रदृष्ट्या तु विदुषो मूर्खान्दंडनपूर्वकम् ॥ १७ ॥

彼らを抑え、ハリの聖なる日においても断食させる。しかも聖典（シャーストラ）の見地によれば、学ある者は愚か者を戒め、まず罰をもって教導する。

Verse 18

शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने । तेन मे न सुखं किंचिदवलीढं धरातले ॥ १८ ॥

罰せられたのち、彼らは皆、ハリの聖日に食を断たされた。そのため私は、この地上において、かすかな幸福すら味わっていない。

Verse 19

कच्चिन्न दुःखेन जनान्योजयेत्किल पुत्रक । स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः ॥ १९ ॥

「わが子よ、王は民を苦しみで悩ませてはならぬではないか。統治者は臣民を守護すべきである——自らの者からであれ、外の者からであれ。」

Verse 20

तस्यामी ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । सोऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित् ॥ २० ॥

まことに、その境地において不滅の諸世界がプラーナに説き示されている。おだやかな者よ、私は衆生のためにこそ確立しているのであって、いかなる時も自己のためではない。

Verse 21

सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् । न पानद्यूतजं पुत्र कामयेऽहं कदाचन ॥ २१ ॥

私は狩猟などから生じる楽しみだけを味わいたい。だが、わが子よ、酒宴や賭博から生まれる快楽を、私はいかなる時も求めない。

Verse 22

एषु सक्तोऽचिरात्पुत्र विनाशं याति पार्थिवः । त्वत्प्रसादादहं पुत्र मृगयाव्याजतोऽधुना ॥ २२ ॥

わが子よ、これらの世俗の営みに執着する王は、ほどなく滅びへと赴く。汝の恩寵により、わが子よ、私は今、狩猟を口実としてここへ来たのだ。

Verse 23

गिरीन्वनानि सरितः सरांसि विविधानि च । भोक्तुकामः प्रियान्कामांस्त्वयि भारं निवेश्य च ॥ २३ ॥

享楽を望む者は、山々・森・河川・さまざまな湖を巡り歩く。しかも生の重荷を汝に委ねつつ、愛する欲望の対象を求める。

Verse 24

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्स्थितं हृदये मम । कृते तव महाकीर्तिरकृते नरकस्थितिः ॥ २४ ॥

我が心に宿ることはすべて汝に語り尽くした。これを行えば大いなる名声を得、行わねば地獄の境涯へと堕ちる。

Verse 25

धर्मांगद उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । गुर्वीं राज्यधुरं तात त्वदीयामुद्धराम्यहम् ॥ २५ ॥

ダルマーングダは言った。「そのすべてを私が成し遂げましょう。父上は心のままに楽しみをお受けください。父上、あなたの重き王権の荷を、私が担い、支え上げます。」

Verse 26

नहि मेऽन्यः स्मृतो धर्मस्त्वद्वाक्यकरणं विना । पितुर्वाक्यमकुर्वाणः कुर्वन्धर्मानधो व्रजेत् ॥ २६ ॥

父上の御言葉を実行すること以外に、私の知るダルマはありません。父の言葉に従わぬ者は、たとえ他の善行をなしていても、下へと堕ちてゆくのです。

Verse 27

तस्मात्करिष्ये वचनं त्वदीयं प्रांजलिः स्थितः । एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह ॥ २७ ॥

「ゆえに、合掌して立ち、あなたの御言葉のままに実行いたします。」そう告げられると、王はまことに歓喜した。

Verse 28

गंतुकामो मृगान्भूयो लब्ध्वा ज्ञात्वा वनं ततः । धर्मांगदोऽपि दृष्टात्मा प्रजा आहूय चाब्रवीत् ॥ २८ ॥

旅立とうとして、再び鹿を得てその森のことを知ったのち、心澄みわたるダルマーングダは民を召集し、彼らに語った。

Verse 29

पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च । पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता ॥ २९ ॥

父は、汝らを守り益するために私を任じられた。ゆえに、あらゆる面でダルマを求める私は、必ず父の御言葉を成し遂げねばならぬ。

Verse 30

नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः । मयि दंडधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित् ॥ ३० ॥

民よ、子にとって父の命に従うこと以上のダルマはない。私が罰を執り、教戒する統治者として立つところ、ヤマはいついかなる時も働かぬ。

Verse 31

एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः ॥ ३१ ॥

かく知ったなら、ガルダを旗印とする主を念じなさい。さらに、すべてをブラフマンへの供物として捧げる行によって、ジャナールダナを礼拝しなさい。

Verse 32

ममत्वं हि परित्यज्य स्वजातिविहितेन च । येन वो ह्यक्षया लोका भवेयुर्नात्र संशयः ॥ ३२ ॥

「我がもの」という執着を捨て、自らの位に定められた務めに従って行じなさい。そうすれば、あなたがたの到達する諸世界は不滅となる—これに疑いはない。

Verse 33

पितृमार्गाधिको ह्येष भवतां दर्शितः प्रजाः । ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवंतु ज्ञानकोविदाः ॥ ३३ ॥

おお賢者たちよ。ピトリ（祖霊）に結ばれたこの勝れた道は、あなたがたによって人々に示された。願わくは彼らが、行いをブラフマンへの供物として捧げる儀礼を具え、真の智に通達せんことを。

Verse 34

न भोक्तव्यं हरिदिने पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः । विशेषो हि मयाख्यातो भवतां ब्रह्मसंस्थितिः ॥ ३४ ॥

ハリ（Hari）の聖なる日には食してはならない。祖霊（ピトリ）の道はまことに常住である。あなたがたがブラフマンに安住するため、この特別の規定を私は説き明かした。

Verse 35

प्रयोक्तव्या च तत्त्वज्ञैः पुनरावृत्ति दुर्लभा । यदुपोष्यं हरिदिनं तदवश्यमिति स्थितिः ॥ ३५ ॥

真理を知る者は必ずこれを実践すべきである。人としての機会は再び得がたいからだ。ハリ（Hari）の日に斎戒すべしと定められたことは、必ず守らねばならない—これが確立した規範である。

Verse 36

अनुनीय प्रजाः सर्वाः समाश्वात्य पुनः पुनः । न दिवा न च शर्वर्यां शेते धर्मां गदः सदा ॥ ३६ ॥

すべての人々をやさしく宥め、幾度も励まして安心させたのち、彼は横たわることがない—昼も夜も—常にダルマの道に堅く立ち続ける。

Verse 37

सर्वत्र भ्रमते शौर्यात्कुर्वन्निष्कंटकां क्षितिम् । पटहो रटते नित्यं मृगारिरिपुमस्तके ॥ ३७ ॥

ただ勇猛なる力により遍く巡り、地を棘なきもの—圧制者なきもの—と成す。しかして戦鼓は常に、獅子の敵の頭上に鳴り響く。

Verse 38

अभुक्त्वा द्वादशीं लोका ममत्वेन विवर्जिताः । त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशश्चिंत्यतां हरिः ॥ ३८ ॥

食を断ってドヴァーダシーを守る者は、「我がもの」という執着を離れる。さらに三種の営みにおいて、神々の主ハリを念じ、観想すべし。

Verse 39

हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः । सूर्ये यो हि कृशाकाशे विसर्गे जगतां पतिः ॥ ३९ ॥

ハヴ்யとカヴ்ய（神々と祖霊への供物）を運ぶその神こそ、まさしく至上の人格プルショーत्तマである。太陽に、微細なる虚空に、そして宇宙の流出に住する彼は、あらゆる世界の主である。

Verse 40

स्मर्त्तव्यो मनुजैः सर्वैर्धर्मकामार्थकामुकैः । स्वजातिविहितोऽप्येवं सन्मार्गे चैव माधवः ॥ ४० ॥

マーダヴァ（ヴィシュヌ）は、ダルマを求める者も、快楽を求める者も、富を求める者も、すべての人が念ずべきである。自らのジャーティに定められた務めを行うときでさえ、マーダヴァを憶念して善き道に安住せよ。

Verse 41

स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः । विनियोगस्तु तस्यैव सर्वकर्मसु युज्यते ॥ ४१ ॥

享受する者も、享受されるべきものも、ただ彼のみ。彼のみが至上の人格プルショーत्तマである。ゆえに、あらゆる行為の正しい捧げ先は、ただ彼一人に向けられるべきである。

Verse 42

एवं रटंति विप्रेंद्राः पटहे मेघनिःस्वने । एवं धर्ममवाप्याथ पितां धर्मांगदस्य हि ॥ ४२ ॥

かくして最勝のバラモンたちは、雲の雷鳴のごとく鳴り響く大太鼓の中で、声高く唱え告げた。このようにしてダルマを得たのち、ダルマーングダの父はピトリ（祖霊）の世界へと至った。

Verse 43

ज्ञात्वा पुत्रं क्रियोपेतमात्मनो ह्यधिकं द्विजाः । उवाच भार्यां संहृष्टः स्थितां लक्ष्मीमिवापराम् ॥ ४३ ॥

わが子が正しい儀礼と成就を備え、しかも己をも凌ぐと知るや、二度生まれの者（ドヴィジャ）は歓喜し、そこに立つ妻—まるで別のラクシュミーのような—に語りかけた。

Verse 44

संध्यावलि ह्यहं धन्यस्त्वं चापि वरवर्णिनी । उभयोर्जनितः पुत्रः शशांकधवलः क्षितौ ॥ ४४ ॥

おおサンドヒャーヴァリーよ、まことに私は幸いである—そして汝もまた、麗しき肌の貴婦人よ。われら二人の結びより、この地上に一人の男子が生まれた。月のごとく白く輝く者が。

Verse 45

कर्णाभ्यां श्रूयते मोक्षो न दृष्टः केनचित्क्वचित् । सोऽस्माभिरधिकं प्राप्तो मोक्षः सत्पुत्रसंभवः ॥ ४५ ॥

モークシャ（解脱）は耳に聞くのみで、誰もいかなる所でも見たことがない。だが我らはそれ以上のものを得た—善き子の誕生より生ずる、この「解脱」を。

Verse 46

पुत्रे विनयसंपन्ने वृत्ताशौर्यसमन्विते । प्रतापिनि वरारोहे पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम् ॥ ४६ ॥

子が謙虚さと善き行いと勇気を備え、武威に輝くなら—おお高貴なる婦人よ—父の解脱は、まさしく自らの家のうちに確かに定まる。

Verse 47

आनंदं ब्रह्मणो रूपं शतानंदः सुतेन यः । पिता भवति चार्वंगि सत्कर्मकरणैः शुभैः ॥ ४७ ॥

歓喜（アーナンダ）はまことにブラフマンのそのものの相である。ああ、肢体うるわしき女性よ、「シャターナンダ」と名づく子の父となる者は、吉祥なる善行（サット・カルマ）によってそれを得る。

Verse 48

नैतत्साम्यं भवेद्देवि लोके स्थावरजंगमे । सत्पुत्रः पितुरादाय भारमुद्वहते तु यः ॥ ४८ ॥

おお女神よ、不動と動なるものが満ちるこの世において、これに等しきものはない。善き子（サット・プトラ）とは、父の責務を引き受け、真にその重荷を担い継ぐ者である。

Verse 49

सोऽहं गमिष्यामि वनाय हृष्टो विहारशीलो मृगहिंसनाय । स्वेच्छाचरश्चाथ विशालनेत्रे विमुक्तपापो जनरक्षणाय ॥ ४९ ॥

「それゆえ私は喜びに満ちて森へ赴き、逍遥を好み、獣を狩ろう。おお大きな瞳の人よ、我が意のままに歩み—罪より解き放たれて—民を守るために行動しよう。」

Verse 50

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्मांगदधर्मांगदसंवादो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

かくして『シュリー・ブリハン＝ナーラディーヤ・プラーナ』後分（ウッタラ・バーガ）における「ルクマーングダとダルマーングダの対話」と名づく第九章は終わる。