The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते । तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १ ॥

ナーラダは言った。「『ガンガー』と呼ばれるその河は、主ヴィシュヌの御足の先端より生じたと説かれる。兄よ、もし私があなたの恩寵に値するなら、彼女の起源を語ってください。」

Verse 2

सनक उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ । वदतां श्रृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम् ॥ २ ॥

サナカは言った。「聞きなさい、ナーラダよ、罪なき者よ。私はガンガーの起源を語ろう。彼女は語る者にも聞く者にも功徳を授け、罪を滅する。」

Verse 3

आसीदिंद्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः । दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च ॥ ३ ॥

聖仙カश्यパは、インドラをはじめとする諸天の祖であった。彼の妻は、ダクシャの娘であるディティとアディティの二人であった。

Verse 4

अदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः । ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः ॥ ४ ॥

アディティはデーヴァ（神々）の母であり、ディティはダイティヤの母である。おお婆羅門よ、この二者から生まれた子らは、常に互いを征服せんと望む。

Verse 5

सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः । आदिदैंत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली ॥ ५ ॥

ダイティヤは常に古の神々と並べて語られるゆえ、ダイティヤの初めとして称えられるのは、ディティの子にして大いなる力をもつヒラニヤカシプである。

Verse 6

प्रह्लादस्तस्य पुत्रो।़भूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः । विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान् ॥ ६ ॥

その子はプラフラーダであった――まことに偉大にして、ダイティヤの中の最勝者。さらにプラフラーダの子はヴィローチャナとなり、二度生まれ（婆羅門）に篤く帰敬した。

Verse 7

तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान् । स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः ॥ ७ ॥

その子はバリ――比類なく輝き、武威に満ちていた。おお牟尼よ、彼こそがダイティヤ軍の統帥となり、守護者となった。

Verse 8

बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम् । विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे ॥ ८ ॥

大いなる力を具え、彼はこの大地を支配し享受した。全世界を征服してのち、さらに天界をも征せんと心を定めた。

Verse 9

गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्वरथा मुनींद्र । गजेगजे पंचशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा ॥ ९ ॥

おお、牟尼たちの主よ。彼の軍には、万・クロール・ラクに及ぶほどの戦象があり、馬に曳かれる戦車も同数ある。象一頭ごとに歩兵五百が従う。その比類なき軍勢の卓越を、いかで言い尽くせようか。

Verse 10

अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः । पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजोऽभूत् ॥ १० ॥

大臣たちの群れの中で、最も先立つ二人の大臣はクンバーンダとクーパカルナと呼ばれた。さらにバーナは、勇気と武威において父に等しく、百人の子の系譜において、バリの曾孫として生まれた。

Verse 11

बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे । ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन् ॥ ११ ॥

バリは神々を征服せんと志し、巨大な軍勢を率いて進発した。はためく旗布は大空を海のごとく見せ、波と稲妻の面影を鮮やかに呼び起こした。

Verse 12

अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः । सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च ॥ १२ ॥

ヴリトラーリ（インドラ）の都に至るや、神々の敵は獅子のごとく猛きダイティヤを密集させて都を封じた。すると神々もまた、都より戦いのために出で、金剛杵（ヴァジュラ）を執るインドラらが先頭に立った。

Verse 13

ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो । कल्पांतमेघानिर्धोषं डिंडिंमध्वनिसंभ्रमम् ॥ १३ ॥

かくして、神々とダイティヤとの間に凄絶なる戦が起こった。その轟きは劫末の雲の雷鳴のごとく、戦鼓の響きに満ちた騒然たる渦となった。

Verse 14

मुमुचुः शरजालानि दैंत्याः सुमनसां बले । देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामेऽत्यन्तदारुणे ॥ १४ ॥

そのきわめて凄惨なる合戦において、ダイティヤらは天軍に向けて矢の雨を放ち、デーヴァたちもまた応じて、ダイティヤの軍勢へ矢の驟雨を浴びせた。

Verse 15

जहि दारय भिंधीते छिंधि मारय ताडय । इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत् ॥ १५ ॥

「討て！裂け！貫け！断て！殺せ！打て！」—かくのごとき叫びにより、両軍の戦士が互いに呼号し合い、巨大なる轟きが湧き起こった。

Verse 16

शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम् । भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः ॥ १६ ॥

戦場は、戦鼓の轟き、天の神々に敵する者どもの重なる獅子吼、戦車のがたつき、そして矢の荒々しい唸りと鳴り響く音とにより、鳴動した。

Verse 17

अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा । टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयोऽभवत् ॥ १७ ॥

馬のいななき、象の咆哮、そして弓弦の鳴り響きによって、世界のすべてが、あたかも音そのものとなった。

Verse 18

सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले । अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत् ॥ १८ ॥

天と阿修羅とが放った矢の衝突と粉砕より燃え起こる火により、全世界が炎上するのを見て、彼は時ならぬプララヤ（宇宙の溶解）が来たのだと思った。

Verse 19

बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी । चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव ॥ १९ ॥

神々（デーヴァ）に敵する軍勢は、きらめく武器の群れを携えて燦然と現れた――それは、動く稲妻に照らされ、雲に覆われたかのような夜のごとくであった。

Verse 20

तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षित्पान् सुरारिभिः । नाराचैश्चूर्णयामासुर्देवास्ते लघुविक्रमाः ॥ २० ॥

その最も凄惨な戦いにおいて、神々の敵が山々を投げつけたとき、敏捷なるデーヴァたちは鉄の矢でそれらを粉々に砕いた。

Verse 21

केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः । अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन् ॥ २१ ॥

ある者は象をもって象を打ち、戦車をもって戦車を衝突させた。ある者は馬をもって馬を打ち、またある者はガダー（棍棒）や杖で敵を打ち砕いた。

Verse 22

परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे । समुक्त्रांतासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः ॥ २२ ॥

鉄の輪縁に打たれた者は、血の混じる泥濘に倒れた。さらに、命の息が尽きかけた者は、空中のヴィマーナ（天の車）に身を寄せた。

Verse 23

ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा । ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन् ॥ २३ ॥

そのとき戦場にて、デーヴァたちに力で討たれたダイティヤのある者は、デーヴァの位に到った。神性を帯びた彼らは、今度はダイティヤたちを襲いかかった。

Verse 24

अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम् । शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः ॥ २४ ॥

そのときダイティヤの軍勢は憤怒し、神々に激しく打たれながらも、さまざまな武器をもって容赦なく反撃し、デーヴァたちを打ち倒した。

Verse 25

दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खङ्गैः परशुतोमरैः । परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः ॥ २५ ॥

石やビンディパーラの投げ槍、剣、斧と槍、鉄の棍棒、短剣、長槍、チャクラ（円盤刃）、そして尖った杭をもって、彼らは襲いかかった。

Verse 26

मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा । शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः ॥ २६ ॥

さらに、ムサラの棍棒とアンクシャの鉤、ラṅガラの鋤刃とパッティシャの戦斧、シャクティの槍と石、シャタグリーの棘棍、パーシャの投げ縄、そしてタラ・ムシュティの拳武器で戦った。

Verse 27

शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैस्समुद्ररैः । रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः ॥ २७ ॥

戦はさらに膨れ上がり、密なる大混乱となった――シュ―ラの三叉槍、鉤のある矢と葦軸の矢、投擲武器と戦槌が飛び交い、戦車・馬・象・歩兵が入り乱れた。

Verse 28

देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन् । एवमष्टसहस्त्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ २८ ॥

神々もまた、ダイティヤらに向けてさまざまな武器を投げ放った。かくして、八千年にわたり、きわめて恐るべき戦が荒れ狂った。

Verse 29

अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः । सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ २९ ॥

やがてダイティヤ族の勢力が増すと、天界の住人たる神々は敗れ、神々の世界を捨てて、皆おびえて逃げ去った。

Verse 30

नररुपपरिच्छन्ना विचेरुरवनीतले । वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः ॥ ३० ॥

彼らは人の姿に身を隠して地上を巡り歩いた。さらに、ナーラーヤナに全身全霊を捧げるヴィローチャニは、三界を遍歴した。

Verse 31

बुभुजेऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः । इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः ॥ ३१ ॥

彼は大いなる力を備え、損なわれぬ正しき行いによって繁栄の光を増しつつ、王国を享受した。かくしてまた、主ヴィシュヌを喜ばせんと一心に、アシュヴァメーダの祭祀を執り行った。

Verse 32

इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च । देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः ॥ ३२ ॥

天においてそれは、インドラの位を、また同様に方位を護る守護神（ディクパーラ）の職を授ける。これらは、神々を歓ばせるために両生（ドヴィジャ）たちが行うマカ（祭祀）である。

Verse 33

तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट् । अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता ॥ ३३ ॥

それらすべての祭祀において、ダイティヤの王は供物（ハヴィス）を食した。わが子らの有様を見たアディティ――神々の母――は、深い悲しみに沈んだ。

Verse 34

वृथात्र निवसामीति मत्वागाद्धिमवद्गिरम् । शक्रस्यैश्वर्यमिच्छंती दैत्यानां च पराजयम् ॥ २४ ॥

「ここに住んでも無益である」と思い、彼女はヒマラヤの山々へ赴き、インドラの主権とダイティヤ族の敗北を願った。

Verse 35

हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपेऽतिदुष्करम् । किंचित्कालं समासीना तिष्टंती च ततः परम् ॥ ३५ ॥

ハリへの瞑想に全身全霊で没入し、彼女はきわめて苛烈な苦行を修した。しばらくは座して静まり、その後は立ったままの行に移った。

Verse 36

पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः । कंचित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना ॥ ३६ ॥

長きにわたり片足で立ち、次には足の先端だけで立った。しばらくは果実を食として生き、やがては枯れて落ちた葉のみを口にした。

Verse 37

ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता । सच्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमात्मना ॥ ३७ ॥

やがて渇きと疲れを離れ、風を糧として常の食を断ち、彼女は自己によって自己を観じ、存在・意識・至福（サット・チット・アーナンダ）の凝集そのものとしての真我に禅定した。

Verse 38

दिव्याब्दानां सहस्त्रं सा तपोऽतप्यत नारद । दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनोऽदितिम् ॥ ३८ ॥

おおナーラダよ、彼女は千の天年にわたり苦行を修した。その果てしなく恐るべきタパスを聞き、幻力（マーヤー）に長けたダイティヤたちはアディティに近づき、狙いを定めた。

Verse 39

देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः । किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम् ॥ ३९ ॥

彼らは神々の姿をとり、バリに促されて彼女に告げた。「母よ、いかなる理由で、身をやつし身体を枯らすほどの苦行（タパス）をなさるのですか。」

Verse 40

यदि जानन्ति दैतेया महदुखं ततो भवेत् । त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम् ॥ ४० ॥

もしダイティヤたちがこれを知れば、彼らには大いなる悲嘆が起こるであろう。ゆえに、この苦しみに満ち、身体をやせ衰えさせる行いは捨てるべきである。

Verse 41

प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशँसन्ति पण्डिताः । शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः ॥ ४१ ॥

賢者は、過度の労苦によってのみ成る功徳を称えない。ダルマの成就に専心する者は、正しい修行の器である身体を慎み深く守るべきである。

Verse 42

ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः । सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय ॥ ४२ ॥

身体を顧みない者は、自らの魂を損なう者となる。ゆえに、幸いなる御方よ、安らかにとどまり、私たち子らを嘆かせないでください。

Verse 43

मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः । गावो वा पशवो वापि यत्र गावो महीरुहाः ॥ ४३ ॥

母よ、正しい度合いと均衡を失った者は、疑いなく死者同然である。牛であれ他の家畜であれ、牛をただの荷役の獣として、地に根ざす木のように扱うところでは、生命は鈍り、卑しく堕してゆく。

Verse 44

न लभन्ते सुखं किंचिन्मात्रा हीना मृतोपमाः । दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतोऽपि वा ॥ ४४ ॥

母を失った者は、わずかな幸福すら得られず、まるで死せるがごとし—貧しさに陥ろうと、病に苦しもうと、遠国へ赴こうとも。

Verse 45

मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम् । अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च ॥ ४५ ॥

ただ母をひと目見るだけで、人は至上の歓喜を得る—食においても、水においても、財や諸々の所有においても、また愛しき者たちの中にあっても。

Verse 46

कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि कोऽपि न । यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा । साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम् ॥ ४६ ॥

人は誰しも母に背を向けることはない。だが、家に法（ダルマ）に帰依する母なく、また夫を命とする貞淑な妻もない者には—まことに、行くべきは森である。

Verse 47

धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि । गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः ॥ ४७ ॥

ナーラーヤナへのバクティを欠く者にとっては、「ダルマ」さえ空虚であり、財もまた真に高貴な享受を欠く。妻子なき家も同様に寂しい—母なき人間のごとく。

Verse 48

तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तव । इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः ॥ ४८ ॥

「ゆえに、女神よ、苦しみに悩む汝の子らをお護りください。」ダイティヤらがこのように訴えても、アディティは—深きサマーディに堅く住して—少しも揺らがなかった。

Verse 49

एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम् । निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम् ॥ ४९ ॥

かく言い終えるや、すべての阿修羅は、ハリ（Hari）への禅想に全身全霊を捧げる彼女を見て、怒りに満ち、マノーラター（Manorathā）を殺そうと決意した。

Verse 50

कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः । दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निंम् सोऽदहत्काननं क्षणात् ॥ ५० ॥

劫末の雲の轟きのごとく咆哮し、怒りに染まって眼は赤く、牙の先から火焔を放って、瞬く間に森を灰と化した。

Verse 51

शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् । तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः ॥ ५१ ॥

その森は百ヨージャナにわたり、さまざまな生きものが群れていたが、まさにその火の威力によって、襲いかからんと出でたダイティヤたちは焼き尽くされた。

Verse 52

सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता । संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना ॥ ५२ ॥

ただ彼女のみ—神々の母—が生き残り、その心はアチュタ（Acyuta）に結ばれていた。百年のあいだ、ダイティヤを滅するヴィシュヌのスダルシャナ（Sudarśana）が、己が眷属への憐れみにより彼女を守護した。

Verse 53

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गोत्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णनन्नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

かくして『シュリー・ブリハンナーラディーヤ・プラーナ』前分（プールヴァ・バーガ）第一パーダにおける、「ガンガーの起源と、バリによってもたらされた神々の敗北の叙述」と名づけられた第十章は終わる。