Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

ナーラダは言った。「大いなる幸いを具えた御方よ、三種の苦悩を治す法は聞きました。されど我が心はいまだ迷い、たやすく安住を得られません。」

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

おおブラーフマナよ、人はどうして自らの尊厳への侵しと、悪人の残酷な振る舞いとを耐え忍べようか。誉れを授ける御方よ、それを我に説き明かしたまえ。

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

スータは言った。ナーラダの語ったことを聞くや、ブラフマーの子サナンダナは歓喜に満ち、バラタの模範の行いを想い起こして、こう語り始めた。

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

サナンダナは言った。ここに、汝に古の聖なる物語を語ろう。これを聞けば、今迷える汝の心は、しかと正しい拠り所を取り戻すであろう。

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

おお賢仙の中の最勝者よ、いにしえにバラタという王がいた。彼はリシャバの裔であり、その御名によりこの地は「バーラタ・カンダ（バラタの国土）」と呼ばれる。

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

その王は父祖よりの世襲の順により王権を得て、ダルマに則って治め、父が子を慈しむように民を喜ばせた。

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

彼はさまざまな祭祀によって主アドホークシャジャを礼拝した。万神の自己そのものであると観想しつつ、種々の行いの最中にも心は常に主に定まっていた。

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

その後、子らをもうけると、彼は感官の対象に対して離欲となった。王国を捨て、賢者はプラスタヤの子の庵へと赴いた。

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

シャーラグラーマは、解脱を求める者たちが仕える大いなる聖域である。そこでその苦行者は、真のタパスの行者となり、ヴィシュヌ神を礼拝した、ああ牟尼よ。

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

おおナーラダよ、彼はバクティの情をもって、得られるままの供物で礼拝の奉仕を行った。さらに毎朝、清らかで澄んだ水にてよく沐浴し、日々の行を絶やさなかった。

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

信愛をもって太陽の御前に立ち、ブラフマンの最高にして不滅の音節を唱えるべきである。ついで庵に戻り、宇宙の主ヴァースデーヴァを礼拝すべきである。

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

自ら集めた供物—祭祀の薪、クシャ草、粘土など—に、果実・花・葉を添え、さらにトゥラシーとともに清浄の水を捧げて、礼拝供養を行うべきである。

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

礼拝に励み、慎み深く清浄となり、バクティの広がりに満たされていた。ある時、その高徳の者は暁に沐浴し、心を収めて静かに坐した。

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

チャクラナディー川にて、彼女は水に浸かったまま、三ムフールタのあいだ絶えずジャパを唱えていた。やがて渇きに迫られ、その岸辺へ水を飲みに来た。

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

おおブラーフマナよ、出産間近の雌鹿が一頭、森から独り出て来た。するとその場で、彼女がほとんど飲み尽くした水辺にて、子を産んだ。

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

獅子の咆哮はきわめて大きく、あらゆる生きものを恐れさせた。その獅子の轟きを聞いて、彼女は驚いて跳ね起き、低い川岸へと跳び移った。

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

彼女があまりに急に登ったため、胎内の子は川へ落ちた。激しい流れに押し流され、波の花鬘に包まれるように呑み込まれた。

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

バラタは、母の胎から落ちた小鹿を抱き上げた。流産の苦しみと、痛ましい大きな叫び声に胸を衝かれたからである。

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

おお賢者の中の最上よ、その雌鹿は倒れて死んだ。死して横たわる鹿を見て、すでに苦行者として生きる王は深い悲嘆に沈んだ。

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

小鹿を引き取り、王は自らの庵へ戻った。そして日ごとに、その幼い鹿の世話を欠かさなかった。

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

養われ、絶えず守り育てられて、それは成長した、聖者よ。そして庵の境まで歩き回り、茂み深いところで草を食んだ。

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

彼は遠くまで行ったが、虎への恐れから再び引き返した。朝に出立してははるか遠くへ赴くものの、夕べにはまた庵（アーシュラマ）へ戻って来た。

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

そしてまた、バラタの庵（アーシュラマ）の境内、草庵の間において、彼の心はその鹿へとたびたび向かった。鹿は時に遠く、時に近くを行き来していた。

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

おお聖仙よ、彼の心はそこに深く執着したが、アチュタ（主）に対しては同じではなかった。王国と子を捨て、残る縁者をも断ったとはいえ、不滅なる御方への信愛（バクティ）は等しくはならなかった。

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

彼はその子鹿に対して「我がもの」という執着（ママター）を声高に起こし、「狼に食われたのか、虎にさらわれたのか、それとも獅子に打ち倒されたのか」と案じた。

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

彼が久しく遅れて姿を現さぬとき、彼女の心に「何かあったのでは」との思いが起こった。すると鹿は、愛と歓喜に明るい面持ちで、彼女の傍ら近くに立ち続けた。

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

「我がもの」という執着に心が引かれ、彼のサマーディは破られた。やがて時が移ろい、その王は定めの時に終末を迎え、カーラ（時）の支配に入った。

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

父が子を見つめるように、彼はその子鹿を見つめた。その瞬間、彼の眼には鹿しか映らず、命の息を手放す時でさえ、心はそれに定まっていた。

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

おお牟尼よ、彼はそのような心の想念に堕して鹿となった。しかも前生を憶えていたために、おお最勝の二度生まれよ、サンサーラ（輪廻の世）に心を悩ませた。

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

再び母を離れ、彼はシャーラグラーマへ赴いた。そこで枯れ草や木の葉を糧として、自らの身を養い生きた。

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

鹿となる因となったカルマのために、彼は贖罪（プラーヤシュチッタ）を成し遂げた。そこでその身を捨てたのち、前生を憶える二度生まれの者（ブラーフマナ）として再び生まれた。

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

善き行いを守り、ヤジュニャ（祭祀）を成就する者たちの清浄にして最上の家系に生まれ、あらゆる知を具え、すべてのシャーストラの要義と真理を知り尽くす者である。

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

そのとき最上の牟尼は、自らのアートマンがプラクリティを超越することを観じた。おお大牟尼よ、自己において成就された智によって、憎しみをはじめとする苦悩の衝動は消え去った。

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

その大いなる心の者は、あらゆる存在を（唯一の実在と）不二なるものとして観た。しかれども、ウパナヤナの儀を受けた後でさえ、師より説かれたシュルティ（聖なる学び）を学ばなかった。

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

彼は定められた行為にも目を向けず、シャーストラも手に取らなかった。幾度となく諭されても、ただ少しばかりの鈍く無意味な言葉を発するのみであった。

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

その言葉でさえ教養と洗練を欠き、田舎言葉や口語が混じっている。しかもその者は、おお牟尼よ、身なりも乱れ、汚れた衣をまとっている。

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

歯の間が汚れて不浄に見えるため、彼は町の人々すべてに蔑まれる。かかる不名誉によって、ヨーガの成就と繁栄は大いに損なわれるからである。

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

人々に蔑まれても、ヨーギーはヨーガの成就を得る。ゆえにヨーギーは、善き人々の守る正しきダルマを汚さず、しかと身を処すべきである。

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

たとえ人々が彼を侮り、交わりを避けようとも、大いなる心の者は、ヒラニヤガルバ（梵天）が説いた教えをこのように思惟すべきである。

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

彼は人々の前で、愚鈍あるいは狂人のような姿を示した。そして粗末な食—煮た穀の団子、青菜、野の果実、散らばったわずかな食を口にして生きた。

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

人が得たどのような財も、時の産物であるがゆえに、多くの者によって消費されてゆく。さらに父が亡くなると、その財は兄弟や従兄弟、その他の親族に引き取られ用いられる。

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

農作業などの苦役に駆り立てられ、粗末で劣った食に養われ、手足は乾き痩せ衰え、働きにおいて鈍く遅くなっていった。

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

彼は万人の役に立つ下僕となり、報酬は食のみで働いた。だがなお、サンスカーラ（浄化と教養）を受けぬまま粗野で、天性はバラモンでありながら、それにふさわしくない振る舞いをした。

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

おおバラモンよ、サウヴィーラ国の侍従（クシャッター）は、その男を強制労役（ヴィシュティ）に適すると見なした。王は輿に乗り、旅立つ決意を固めていた。

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

イクシュマティー河のほとりには、カピラ仙のすぐれたアーシュラマがあった。彼は省みて言った。「苦しみの多いこの輪廻の世で、人にとって真の善とは何であろうか。」

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

解脱の法に通じた「カピラ」と名高い大牟尼に問おうとして、侍従（クシャッター）の命に促され、彼はその輿を担いだ。

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

ヴィシュティ（Viṣṭi）という邪なる影響に捕らえられた人々の中でも、また他の者たちの中でも、まさにその聖仙は—中ほどに立ちながら—ヴィシュティに捉えられた、ああブラーフマナよ、彼は一切智のただ一つの器である。

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

彼は前生を憶える者となり、罪の滅尽を願って彼女を妻とした。のち、鈍く無感覚な者のように歩み、そこに留まって、ただ一劫（ユガ）の間を見るがごとく見つめていた。

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

賢者の中の最勝者が思案している間に、他の者たちは急いで進んだ。すると王は、輿（こし）の揺れが不均等であるのを見て、気づいた。

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

王は言った。「これは何事だ。輿の担ぎ手よ、均しく歩め。」しかし再び、同じように輿が不揃いに揺れるのを見て、王は笑った。

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

王は言った。「これは何事だ。そなたらは違う歩み方をしている。」国土の主がそのように幾度も言うのを聞いて、輿の担ぎ手たちは「彼は進んでおります」と答え、急がずに進み続けた。

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

王は言った。「道のりはわずかなのに、わが輿を担いで疲れたのか。労苦に耐えられぬのか。お前は頑健ではないのか。見れば、そうは見えぬ。」

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

バラモンは言った。「私は酒に溺れる者ではなく、またあなたの輿を担ぐ者でもない。私は疲れておらず、苦労も感じない。王よ、担い手は別にいる。」

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

王は言った。「明らかに—今日に至るまで—輿はなおお前の上に重くかかっている。身を持つ者には、荷を担えば疲れと重荷が必ず生じるのだ。」

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

バラモンは言った。「王よ、あなた自身が直に見たことを語りなさい。『強い』『弱い』という限定は、その後に付すべき二次の区別である。」

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

「『お前が輿を担いだ』という思いは、今日なおあなたの中に固く残っている。しかしそれは虚妄である。このことについて、どうか私の言葉をお聞きください。」

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

大地の上には一対の足が置かれ、その二つの足の上に脛が立つ。腿はその両脛の上に安んじ、さらにそれらを支えるのは腹、すなわち胴体である。

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

胸と両腕、そして腹の上に据わる両肩——この輿（しびか）は肩に載っている。では、ここで「我」とは何に支えられ、いったい何が真に運ばれているのか。

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

もしこの輿に坐す身体が「汝」と見なされるなら、そこでも「汝は彼処に、我は此処に」と言えよう。だが真実は、そのようではない。

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

王よ、我と汝、そして他の者たちも—草木のごとき衆生に至るまで—この一切の生類は、グナ（性質）の流れに落ちて、変転と消散へと移りゆく。

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

地の主よ、これらのグナ—サットヴァをはじめとして—それ自体がカルマに支配される。無明（アヴィディヤー）よりカルマは積み重なり、ゆえに一切の生きものに例外なく働く。

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

アートマンは清浄にして不滅、寂静—諸性質を離れ、プラクリティを超える。万有の衆生に宿るその唯一の自己には、増も減もない。

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

王よ、彼には増も減もないというのに、それでもなお汝は愚かで幼い。いかなる理によってそのように語ったのか。

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

この輿が地にあり、足・脛・腰・腿・腹などに支えられている間は、多くによって支えられている。だがこの輿が汝の肩に載せられるとき、全ての重荷は汝ひとりが負う。

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

同じく王よ、この輿とそれを担ぐ行いは、ただ他の生きものの働きにすぎぬ。山・樹木・家屋から生じるものさえ、みな大地より生まれる。

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

王よ、人の分別の思いが物質的な器官によって生じるように、甚大な重荷もまた担われる。告げよ、王よ、汝のいかなる重荷を我が担うべきなのか。

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

この輿を成すその同じ実体は、あらゆる生きとし生けるものの総体を成す実体と同一である。あなたの教えにより、この全世界への私の理解は、平等観（サマター）によって力強く養われた。

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

サナンダナは言った。「このように語り終えると、そのバラモンは沈黙し、なお輿を担ぎ続けた。王もまた急いで地に降り、走り寄ってその足を恭しく抱いた。」

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

王は言った。「おい、おい！ 輿を下ろし、我に慈悲を垂れよ、二度生まれの者よ。告げよ——この卑しき仮の姿をまとい、ここに立つお前は何者なのだ。」

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

賢者よ、バヴァーニーの子らのことでも、あなたが来た理由でも、すべて私に語ってください。私はあなたの言葉を切に聞きたいのです。

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

バラモンは言った。「聞きなさい、王よ。あのように『私は誰か』と語ることはできない。いかなる場合も、人の来往は何らかの目的（用）によって促されるのだ。」

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

楽と苦の受用こそが、まさにこの身と、身に属する諸状態を成り立たせる。ダルマとアダルマより生じた果を味わうために、生きとし生けるものは身と諸縁を得るのである。

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

王よ、あらゆる有身の衆生にとって、いかなる境遇においても原因はダルマとアダルマそのものである。ゆえに、別の「原因」をいずこより問うべきであろうか。

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

王は言った。「ダルマとアダルマが、あらゆる行為とその果の原因であることに疑いはない。業の果を受用するためにこそ、衆生はこの身より他の身へと移りゆく。」

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

あなたが語られた、自己への問い「我とは誰か」は、まことに言い尽くすことも、聞き尽くすこともできない。それでもなお、それを究めんとする渇仰が我が内に起こった。

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

婆羅門よ、「在る者は誰か、そして『我』と呼ばれる者は誰か」は、まことに言葉では語り得ない。されど『我』という語も、ただアートマンにのみ当てるなら過失ではない、二度生まれの者たちよ。

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

ブラーフマナは言った。「『我は言葉なり』と言うのは過失を招く。しかもアートマン（真我）においてはそのようではない。非我に真我の智を投影するのは दोष（過ち）であり、『言葉』とはシュルティにより認められた名相にすぎない。」

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

「王よ、舌は『我（語る）』と言うが、歯・唇・口蓋もまた働いている。されどこの『我』は舌によって主張される。彼らは皆、言葉を生じさせる助縁にすぎないからである。」

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

「なぜ彼女は理由立てによって語る必要があろうか。言葉そのものが自ずから『我は言葉なり』と宣する。されどなお、このように『我は言葉なり』と言い立てるのは相応しくない。」

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

「王よ、頭や手などの相をもつこの身の塊は、人（アートマン）とは別である。されば、どこにおいてこれに『我』という名を正しく当てられようか。」

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

「王の中の最勝者よ、もし我よりも上なる者がいるなら、他者がそのように語ることもあろう。だが『我はこの身にあらず』という言明は、他の誰かが代わって口にするに相応しくない。」

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

すべての身にただ一つの自己（プルシャ）が住していると悟るとき、「汝は誰、我は誰」との言葉は空しくなる。

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

「汝は王、これは輿（こし）、我らは先に進みて担う者。しかし汝の『王たること』は真実に実在するものではない。ゆえに最高義において汝は王と呼ばれぬ。」

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

樹より材が生じ、その材よりこの輿が作られ、汝はその上に座す。されば王よ、いまそれに「樹」の名はどこにあり、あるいは「材」の名すらどこにあるのか。

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

大王よ、汝が樹に登れば人々は汝に語りかけず、また輿に坐せば、誰も汝を地にある者のようには呼ばぬ。

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

この輿はただ木片の寄せ集めで、「輿」という名を保つように組まれているにすぎない。王の中の最勝者よ、真実を求めてこれを吟味せよ。正しい分別により、悟りと歓喜を与えるものと知るであろう。

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

同じように、傘がその骨から別物であるという思い込みを、よく吟味せよ。「傘はどこから生まれるのか」——この理は、汝にも、そして我にも等しく当てはまる。

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

男と女、牛・山羊・馬、象・鳥・樹木——これら世間の呼び名は身体に属するものと知るべきであり、業（カルマ）の因より生ずると悟るべきである。

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

真の自己は、神でも人でも獣でもなく、まして草木でもない。王よ、それらはただ身体の形の差別にすぎず、業（カルマ）という胎より生じた受身の因である。

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

世の人が実体あるものとして「王」と呼ぶもの、また「王と家臣（従者）」として成り立つもの、さらにこのようにして「支配者」と思われる一切は、究竟の真実ではない。すべては想念の作り物、概念の構築にすぎぬ。

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

しかし、時を経てもなお「滅した」と名づけられるものがある。変化などによって生じたそれは、王よ、いったい何という“物”なのか。

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

汝はあらゆる悲嘆の王。父にとっては子、敵にとっては敵、妻にとっては夫、子にとっては父である。されば王よ、汝は誰なのか。われが告げよう。

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

この頭とは何か。そもそも「汝の頭」とは何であり、同じく腹とは何か。さらに足や他の肢体とは何か。まことに大地の主よ、汝において真に「我がもの」と言えるものは何であろうか。

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

汝は身体のあらゆる肢節とその構成要素から離れて、別個に立っている。ゆえに王よ、この探究に巧みとなり、深く観ぜよ――「我とは誰か」。

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

かくのごとく真理（タットヴァ）が確立されたなら、王よ、いかにして「我」や「我がもの」という想いを、あたかも別個の個人的努力によって作り出し保つべきもののように、なお抱き続け得ようか。