Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

バラドヴァージャは言った。「もしプラーナの主がヴァーユ（生命の風）であり、呼吸も言葉も、あらゆる働きがただヴァーユのみの作用であるなら、ジーヴァ（個我）は独立の原理として無意味となろう。」

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

火性の熱という状態は、火そのものによってのみ知られる。しかもその火がこの身を焼き尽くし老いへと導くとき、もしジーヴァをただ「熱としての生命」と見なすなら、ジーヴァは同一性として無意味となる。

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

生きものが死によって連れ去られるとき、「ジーヴァ」はまったく知覚されない。ただ生命の風のみが彼を去り、身体の温もりの状態もまた消え失せる。

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

もしジーヴァが真に風から成るのなら、あるいは風によって結合した集合にすぎないのなら、風の塊のように見えるはずであり、風（マルト）の性質とともに移り行くはずである。

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

それに触れ続けようとも、それによって滅びようとも――大海より解き放たれたなら、それは別のものとなり、ただの水の器にすぎない。

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

井に水を注ぐように、また火中に灯火を置くように、それはたちまち入り込み滅する。同じく、語られているそれもまた滅びる。

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

まことに、この身の命は五つの支えによって成り立つ。そのうち四つのいずれか一つが欠ければ、命が続かぬことに疑いはない。

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

断食により水の要素は衰え、調息により命の風は抑えられる。浄化のために身内の通路は開かれ、食を断てば消化の火は消え去る。

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

病・傷・苦悩の責め苦によって、この身はまことに衰え朽ちる。これらのうち一つでも激しく損なわれれば、この集合は崩れ、五大の状態へと帰して溶け去る。

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

その身が五大の状態に帰し、すなわち死が訪れたとき、ジーヴァは何を追い求めるのか。ジーヴァは何を嘆くのか。ジーヴァは何を聞き、何を語り得るのか。

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

「この牛が来世で私を救い渡してくれる」と思って牛を施し、そののち死ぬ者がいる。だが施した直後に死ぬなら、その牛はいったい誰を救い渡すのか。

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

牛と受け取る者と施す者が同時に一つに集まるなら、彼らはこの世でそのまま滅びてしまう。ならば彼らにとって、いかなる吉祥な「会合」や善き果報があり得ようか。

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

鳥に食われた者、山の頂から落ちた者、火に焼き尽くされた者に、どうして再び命が戻り得ようか。

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

木が切り倒されて根が再び伸びないように、生きものの営みも命ある間だけ続く。ひとたび死したなら、どうして再び戻り得ようか。

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

太初には、身を帯びた生きとし生けるもののみが創られ、この世の流転は絶えず巡り続ける。死せる者は滅び去り、種子もまた—種子を生じさせるとはいえ—ついには朽ちる。

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

かくして、ああブラフマンよ、この疑いは我が胸のうちを絶えず駆け巡ります。全知なる御方よ、これを鎮めてください。まことに私はあなたに帰依したのです。

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

サナンダナは言った。「その時、かく問われたブラフマーより生まれしブリグの子は、聖仙の中の最勝者よ、その疑いを除くために再び語った。」

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

ブリグは言った。「生命の息はジーヴァの真の自己ではない。また『与えられたもの』『なされたもの』（功徳と業）とも同一ではない。生きものは別の身体へと移り、この肉体はただ崩れ朽ちるのみである。」

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

ジーヴァは身体に依存しない。身体が滅しても、それは滅びない。火に焼かれた薪のかけらにおいてもなお火が見て取れるように、自己は身体の破壊を超えて存続すると悟られる。

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

バラドヴァージャは言った。「現れた炎が止んでも、火の本質そのものは滅びない。薪が尽きて用い尽くされれば、その同じ火はもはや知覚されない—そのように、現れが止んでも実在はなお存する。」

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

私はただ「止む」と知るのみ—燃料を失い静まった火のように。そこには動きの行路も、量り得る尺度も、定まった形もない。

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

ブリグは言った。「薪が用い尽くされれば、その火はもはや見いだされない。私はそれを『滅した』と知る—燃料が尽き、鎮まり消えた火のように。」

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

その至上の実在には、動きの行路も、量り得る証も、定め得る形もない。薪が尽きれば火が見いだされないのと同じである。

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

それは虚空（ākāśa）の性質に随うがゆえに、まことに捉え難く、いかなる物質的支えも持たない。同様に、身体を捨てるとき、ジーヴァ（jīva）は虚空のごとく在り続ける。

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

それはきわめて微細であるがゆえに滅びない――光が滅びないのと同じであり、疑いはない。火はまさに諸プラーナ（生命の息）を支える。ゆえに、その支える原理こそがジーヴァ（jīva）、身に宿る生ける自己であると知るべきである。

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

身体の火（消化の火）は生命の風によって保たれるが、呼気を無理に抑え込むと滅してしまう。その身体の火が消えれば、身体はたちまち無覚となり、知覚を失う。

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

落ちたものは皆「地」となる――大地（クシティ）がまさにその安住の処だからである。これは動く一切の生きものにも、また不動のものにも同様である。

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

風は虚空に随い、火はその風に随う。これら三つは本質において相互に結ばれた一つの実在であるがゆえに、残る二つ（水と地）は地の界において堅固な支えとして安立する。

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

虚空あるところに風があり、風あるところに火がある。これら（微細なる元素）は無相であると知るべきであり、身をもつ衆生は相（かたち）を具える。

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

バラドヴァージャは言った。「もし有身の者の内に、地・水・虚空、さらに火と風が存するなら、その中にあるジーヴァ（jīva）を定める相は何であろうか。罪なき御方よ、私に説き明かしてください。」

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

生きとし生けるもののこの身体は、五重の性をもち、五つの感官対象に喜び、また「五種の認識」と名づけられる。その身体においてジーヴァ（jīva）がいかなるものか、私は知りたい。

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

この身体は、肉と血の集合であり、脂肪・筋・骨の堆積である。たとえ切り開いて調べても、ジーヴァ（jīva）はまったく見いだされない。

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

もしこの身体が真に無覚で、五大より成るのみなら、身と心に悲しみが起こるとき――その痛みを実際に感じるのは誰なのか。

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

ジーヴァは語られたことを聞くが、耳によって真に聞くのではない。大聖仙よ、心が乱れ散るとき、その生きものは真実の目的を成し得なくなる。

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

人は皆、心と結ばれた眼によってのみ、見るべきものを見る。心が乱れると、眼は見つめていても、まことには見えない。

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

眠りに支配されると、彼は見ず、香りを嗅がず、聞かず、語らない。触れられても知覚せず、再び完全に睡眠の力のもとにある。

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

ここで真に喜ぶ者、怒る者は誰か。誰が悲しみ、誰が不安に揺れるのか。誰が欲し、誰が観想し、誰が憎むのか——そして誰が言葉を語り、また語らせるのか。

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

ブリグは言った。「ここでは、五つの感官に共通するこの身を、ただ一つの内なる自己（アートマン）のみが担っている。香りと味、音、触れ、形相、そして他のあらゆる性質を知るのは、その自己である。」

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

五大より成る五重の身に在り、五つの感官の性質を顕す内なる自己は、身内に住するアートマンとして諸肢に遍満する。ここで苦と楽を知るのはそれである。だがそれと離れれば、身体は何も知らない。

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

火の中に形も触れも熱の相もなくなるとき、そのとき—身の火が静まり消えたなら—身を捨てることによってそれは滅する。

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

この一切は水に遍満され、身をもつ者たちもまた水より成る形である。その水性のうちに、我（アートマン）は意より生まれた梵天として、万有に宿り、世界の秩序を成す者として在る。

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

そのアートマンを、あらゆる世界の安寧そのものとして知れ。身にありながらそれに帰依する者は汚れに触れず—蓮の葉に宿る水滴のごとし。

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

彼を、クシェートラジュニャ（田を知る者）として知れ。常住にして諸世界の利益を本質とする。さらに、タマス・ラジャス・サットヴァはジーヴァ（個我）に属するこれらのグナであると悟れ。

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

生命力をただの性質として見れば無覚であると言われる。だがそれは動き、また一切を動かす。ゆえにクシェートラを知る者たちは、それよりも高きものを説く—七つの世界を活動へと駆り立てるクシェートラジュニャである。

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

身体が変わっても、ジーヴァ（個我）に滅びはまことにない。そう言う者は偽りを語る—たとえムニと呼ばれても無知である。ジーヴァは去って別の身を受け、身体の差別はその状態と条件に応じて生じる。

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

かくして彼（内なる統御者アンタリヤーミン）は、すべての生きものの内に秘められ、常に遍く働く。されど真理を観る者は、微妙にして最上の बुद्धि（知性）によって彼を観得する。

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

賢者は、夜の前半と後半において絶えずそれ（観想）に身を結び、得られた食をほどよく受けて貪りなく、心を清めて、アートマンをアートマンのうちに観る。

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

心が澄みわたることによって、人は善悪と名づけられた行為を捨てる。静かな内なる自己としてアートマンに安住し、尽きることなき至福を味わう。

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

身をもつ存在において、「心の火」はジーヴァ（jīva）と呼ばれる。これは、諸元素とアディヤートマ（内なる自己）を究明する教説において定められた、プラジャーパティの創造である。

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

はじめに、衆生の主プラジャーパティたるブラフマーは、まずブラーフマナを創り出した。彼らは御身の光輝より生じ、太陽と火のごとく燦然と輝いた。

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

その後、主は真実とダルマを、また永遠のブラフマンを定め、天界（スヴァルガ）に至る手段として正しい行い（アーチャーラ）と清浄（シャウチャ）を स्थापितした。

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

デーヴァ、ダーナヴァ、ガンダルヴァ、ダイティヤ、アスラ、そして大蛇；さらにヤクシャ、ラークシャサ、ナーガ、ピシャーチャ、そして人間もまた—すべてが含まれる。

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

「ブラーフマナ、クシャトリヤ、ヴァイシャ、シュードラ、そしてまた肌の黒い者たちも。」バラドヴァージャは言った。「もし四姓の秩序（チャートゥルヴァルニャ）において、ヴァルナが『色』（ヴァルナ）によって区別されるのなら……」

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

汗や尿や糞、また粘液（シュレーシュマ）・胆汁（ピッタ）・血もまた、すべての者の皮膚の内より等しく滲み出る。身体の成分が共通であるなら、何を根拠に『ヴァルナ』と分けるのか。

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

動く生きものの種は数えきれず、動かぬものの種もまた同様に無量である。色や姿がかくも多様であるなら、いかにして一定の「ヴァルナ（varṇa）」を定め得ようか。

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

ブリグは言った。「ヴァルナに本来的な差別はない。全世界はブラフマン（Brahman）に満ちているからである。実に、ブラフマー（Brahmā）が先に創ったものも、業（カルマ）によってのみヴァルナとして分けられる。」

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

欲楽を愛し、性情が苛烈となり、怒りと向こう見ずの勇を喜び、自らの定められた務めを捨てた二度生まれの者たち——そのバラモンはクシャトリヤの位へと堕した。

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

牛により生計を立て、農耕によって暮らしながらも、自らの定められた法（ダルマ）を行わぬ二度生まれの者たち——その者らはヴァイシャ（Vaiśya）の位へ堕したと言われる。

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

暴力と虚言に傾き、貪り深く、あらゆる仕事で糧を得、行いが闇に染まり清浄を失った二度生まれの者たち——その者らはまことにシュードラ（Śūdra）の境地へ沈む。

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

このような行為に覆われて二度生まれの者が没入すれば、他のヴァルナへと流れ落ちる。だが、ダルマの規律に堅く住するバラモンにおいては、そのタパス（苦行）は滅びない。

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

常にブラフマン（至上の実在）を奉持する者には、誓戒（vrata）と規律（niyama）を絶えず保つべきである。まことに、最初に顕れた根本原理はただブラフマンのみであり、それによって真理を知る者は知に到る。

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

その中には、また種々の場所に現れる多様な存在がある――二度生まれの諸共同体、ピシャーチャ（piśāca）、ラークシャサ（rākṣasa）、プレータ（preta）、そしてさまざまなムレッチャ（mleccha）の系統である。この創造は「マーナシー」（mānasī）すなわち「心による創造」と呼ばれ、ダルマの秩序原理に向かっている。

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

バラドヴァージャは言った。「何によって人はバラモンとなり、あるいはクシャトリヤとなるのですか、二度生まれの中の最勝者よ。さらに何によってヴァイシャ、またはシュードラとなるのですか、バラモンの中の聖仙よ。語りの第一人者よ、それをお説きください。」

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

ブリグは言った。「出生儀礼（jātakarma）に始まるサンスカーラ（saṃskāra）によって清められ、清浄であり、ヴェーダの学修に成就し、ブラフマンの務め（brahma-karma）に堅く住する者は——」

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

清浄と正しい行いに堅く住し、聖なる学びを怠らず修し、師（グル）に愛され、常に誓戒を守り、真実に帰依する者—その人こそ真にブラーフマナと呼ばれる。

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

真実、布施、非敵対（アヒンサー）、温和、慈悲、そして正しい自制がその人に見られ、さらに苦行（タパス）に安住するなら—その者は真のブラーフマナと記憶される。

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

クシャトラ（王権）に生じる務めに仕え、ヴェーダの学習に結びつき、統治においてダルマにかなう授受を喜ぶ者—その人はクシャトリヤと呼ばれる。

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

牛や他の家畜の世話にすみやかに携わり、農耕と施しを喜び、行い清らかで、ヴェーダ学習に成就する者—その人はヴァイシャと称される。

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

常に何でも食することを好み、あらゆる仕事を行い、不浄で、ヴェーダを捨て、正しい行いを欠く者—伝統においてその者はシュードラと記される。

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

おおラクシュミーよ、この真の霊的なしるしはシュードラに見いだされることもあるが、二度生まれた者に必ずしもあるとは限らぬ。まことに、シュードラが常にシュードラであるとは限らず、ブラーフマナもまた常にブラーフマナではない。

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

あらゆる手立てによって、貪りと怒りを制御すべきである。これこそ諸々の知を清めるもの、そして内なる自己の自制もまた同様である。

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

ゆえにこの二つは、身も心も尽くして避けるべきである。最高の善を滅ぼさんと待ち構えているからだ。絶え間ない怒りから繁栄を守り、ねたみからタパス（苦行の功徳）を守れ。

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

不注意ゆえに、人は学びも己自身も、誉れと辱めに振り回されてしまう。

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

おお二度生まれた者よ、あらゆる企てが欲望と束縛を離れ、すべてを捨離の火に供物として投じたかのような人—その人こそ真の捨離者であり、また賢者である。

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

一切の生きとし生けるものに対して不害（アヒンサー）を守り、友愛の心で世を歩め。所有への執着と結びつきを捨てれば、正しい理解によって諸根を制し、自制の人となる。

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

常に苦行に励み、制御に熟達した自制の牟尼は、憂いなき境地に至り、この世と彼岸の双方において無畏を悟る。

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

不敗なるもの（真我）を征服せんと願う者は、あらゆる接触のただ中にあっても無執着であれ。諸根が捉えるものは、ただそれのみが「顕現」であると知れ。これが定説である。

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

その実在は「不顕」（アヴィヤクタ）であると知れ。感官を超え、微細な徴（しるし）によってのみ捉えられる。慢心して緩まず、警覚をもって観想せよ。真の信と安定が生じたなら、心をそこに堅く保て。

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

呼吸によって心を制し、呼吸をブラフマンに安住させよ。完全なる帰依（明け渡し）によってのみ涅槃（解脱）は来る。ゆえに、他のいかなる思いも抱くな。

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

おお婆羅門よ、真にブラフマン（Brahman）の至福は、離欲・厭離（ニルヴェーダ）によって得られる。つねに清浄に結ばれ、善き行いを備える者は、その道において進みゆく。

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

あらゆる生きとし生けるものへの憐れみ—これこそが二度生まれし者（ドヴィジャ）のしるしである。だが人々は真実を捨てる。真実の誓い、苦行（タパス）、清浄、そして真実そのものが世により投げ捨てられる。

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

真実によって世界は支えられ、真実によってのみ天界（スヴァルガ）に至る。虚偽は闇の相であり、その闇によって人はまことに下へと導かれる。

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

タマス（闇）にとらわれた者は、光り輝くものさえ闇に覆われたかのように見る。彼らはそれを「照らし難い」と言い、そしてその闇こそが地獄なのである。

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

世を歩む衆生は、真実と虚偽、さらにはその混淆さえも経験する。ゆえに世間においても、折々の状況に応じて、真と偽に関わりつつ実際の振る舞いが形づくられる。

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ダルマとアダルマ、光と闇、また苦と楽——これらは身と心の苦楽として経験され、しかも楽でさえ、のちの不快を生む因となりうる。

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

識別ある者は、この世を造られた（条件づけられた）顕現として見て、迷妄に陥らない。ゆえに賢者は、この生において苦からの解放のために努めるべきである。

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

衆生の幸福は、この世でも来世でもまことに無常である。羅睺に月が捉えられると月光が輝かぬように。

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

同様に、闇（タマス）に覆われた衆生の幸福は滅び去る。

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

幸福はまことに二種と説かれる。すなわち身体の楽と心の楽である。この世と来世において、あらゆる営みは幸福のためと語られる。しかも解脱（モークシャ）の果より勝れたものはない。それこそが望まれる徳の卓越であり、ダルマとアルタの徳の端緒である。そこからその因が生じ、すべての努力は幸福を目的として起こされる。バラドヴァージャは言った。「あなたが述べたとおり、幸福の最高の境地とは何かを説き明かしてください。」

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

我らはその見解を受け入れない。霊性の高き境地に安住するこれら大いなる聖仙（リシ）にふさわしくないからである。

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

欲に駆られた目的によって求められるその卓越した徳は得られず、人々もまた真にそれを修めない。苦行（タパス）の伝承によれば、三界を創造した主ブラフマーは、独り梵行者（ブラフマチャーリー）として住し、欲（カーマ）より生ずる快楽に心を置かないという。

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

さらに、福徳具足の主—ヴィシュヴェーシュヴァラ、ウマーの夫—は、攻め寄せたカーマを無身（アナンガ）の状態へと至らしめた。

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

ゆえに、大いなる魂の人々は、ただ土地を得たというだけで彼を栄誉の灌頂によって讃えることはない。これ自体は、いまだ真に際立つ徳の特質ではないからである。

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

尊き御方よ、「快楽の至上は女人である」とのあなたの言葉を、私は受け入れない。世の評言は二種ある。果報の成熟とはこうだ――善業（功徳）より安楽を得、さもなくば苦を得る。

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

ブリグ仙は言った。「ここに説かれる。虚偽（アヌリタ）より、まことに闇なるタマスが生じる。タマスに呑まれた者は、ダルマにあらずしてアダルマのみを追う。怒り・貪り・迷妄・暴力・虚言などに覆われ、彼らはこの世にも来世にも安楽を得ない。さまざまな病と痛みに散らされ苦しみ、殺害・投獄などの艱難や、飢え・渇き・疲労の苦に責められる。さらに雨風、酷暑と厳寒によって起こる身の苦と恐れに悩まされ、親族と財の滅失や離別から生じる心の憂いに圧され、老いと死から起こる他の諸苦にもまた苛まれる。」

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

天界には身の悩みも心の悩みもなく、老いも罪もない。天界の安楽は常住であるが、この人間界では楽と苦とが入り交じる。

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

地獄には苦しみのみがあると人々は言い、安楽こそが至上の住処であるという。大地は一切衆生の母であり、女性もまたその本性において同じく、母性を備え命を生み育む。

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

そこにおいて、人々はその「プルシャ（至人）」をプラジャーパティ—シュクラ（Śukra）、清浄なる光輝そのものと知る。かくしてこの御方こそ諸世界の造り主であり、またダルマとその行道の創始者である。

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

よく修されたタパス（苦行）と、スヴァーディヤーヤ（聖典の自誦・自学）と、ホーマ（火への供養）によって——火供によって罪は鎮まり、スヴァーディヤーヤによって最上の寂静が得られる。

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

人は言う、布施（dāna）によって享楽を得、苦行（tapas）によって天界に至ると。されど布施は二種と説かれる――一つは来世のため、もう一つはこの世において直ちに果を結ぶもの。

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

善き人々に与えられるものは、たとえ僅かであっても来世のために存続する。だが不相応の者に与えられるものは、この世で消費される布施にすぎない。布施のあり方に応じて、その果報もまたそのように味わわれる。

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

バラドヴァージャは言った。「ダルマの実践とは何であり、誰のためのものですか。ダルマを定めるしるしは何ですか。またダルマはいくつの種に分かれますか。どうか私に説き明かしてください。」

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

ブリグは言った。自らの定められた務め（svadharma）の実践に励む賢者は、天界の果報を得る。だがそれに背く者は迷妄に陥る。

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

バラドヴァージャは言った。「古えにブラフマリシたちが定めた四住期（cāturāśrama）の制度について、それぞれのアーシュラマに属する正しい作法と慣例の務めを、ここで私に説いてください。」

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

ブリグは言った。「はるか昔、世界の安寧のために行動された福徳なる主ブラフマーは、ダルマを護り保つために、四つのアーシュラマ（人生の四住期）を定められた。」

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

ここでは、師の家（グルクラ）に住することこそ第一のアーシュラマであると説かれる。その中で学生は、清浄・正しい行い・諸規律（ニヤマ）と誓戒によって身を律し、朝夕の二サンディヤにおいて太陽神と火神を如法に礼拝し、その観想における怠惰を捨てるべきである。師に礼し、ヴェーダを聴聞し実践することによって内奥を清めた者は、一日に三度の浄めの作法（アーチャマナ）を行い、梵行（ブラフマチャリヤ）を守り、聖火に奉仕し、師に仕える。日々の托鉢などあらゆる行いによって身命を捧げ、師命の実行に逆らわず、師の恩寵によって得たスヴァーディヤーヤ（聖典の自習）に専心すべきである。

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

またここに詠まれる偈がある。「師をよく敬い奉仕して満足させ、ヴェーダを得た二度生まれ（ドヴィジャ）は、それによって清められる。彼には天界の果が得られ、内なる心もまた成就する。」かくして、家住（ガールハスティヤ）は第二のアーシュラマであると説かれる。

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

今より、正しい行い（サダーチャーラ）の諸相を余すところなく説き明かそう。学生期を終え、ダルマと共に生きる果を求める者—正しき家の生活によって—には、家住期（グリハスタ・アーシュラマ）が定められる。

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

ここでは、ダルマ・アルタ・カーマの成就は、三つの目的（トリヴァルガ）を成し遂げる手段に依ると言う。ゆえに家住者は、非難なき仕事によって得た財、あるいはスヴァーディヤーヤによって得た卓越により得た財、あるいは梵仙（ブラフマリシ）によって定められた財、あるいは海中に見出され水によって引き上げられた財、あるいは資財の規制を鍛錬する規律と神の恩寵によって得た財によって、家住期（ガールハスティヤ・アーシュラマ）を維持すべきである。

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

まことにこれこそが、あらゆるアーシュラマの根本であると宣言される。師の家（グルクーラ）に住する者たちも、遍歴の出家者（パリヴラージャカ）も、これを同じく認める。固い決意によって誓戒（ヴラタ）・規律（ニヤマ）・法（ダルマ）の行を修する者であっても、施しを分かち、食の供物（バリ）を配分する行は、内なる務めとしてなお続くのである。

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

林住の人（ヴァーナプラスタ）にとっての「持ち物」とは、たいていわずかな必需品にすぎない。彼らは善き人々で、正しく清らかな食によって身を支える。スヴァーディヤーヤ（聖典の学習・誦読）に励み、ティールタを巡礼し諸国の地を見聞するために、大地を遍歴する。

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

その尊ぶべき人々に対しては、次のことを行うべきである。敬って立ち上がり、出迎えに赴き、ねたみなく語り、施しを与え、喜ばしいもてなしと敬意を捧げ、座を設け、安らかな休息を整え、飲食を供し、しかるべき奉仕の行いをなす—このように。

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

ここにまた詩句がある。「客人が望みを砕かれ、ある家から引き返すなら、その客は自らの悪業をその家主に与え、家主の功徳を携えて去ってゆく。」

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

さらにここに言う。供犠の儀礼（ヤジュニャ）によって神々は歓び、食の供献（ニヴァーパ）によって祖霊（ピトリ）は満たされる。聖なる知を学び、聴き、保持することによってリシたちは喜び、そして子をもうけることによってプラジャーパティは喜悦する。

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

ここには二つの道がある。あらゆる生きとし生けるものに対して慈しみの愛（ヴァーツァリヤ）を育み、また耳とことばを慎むべきである。苦しみを与えること、打つこと・害すること、そして荒い言葉はここで非難される。

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

侮り、我慢（アハンカーラ）、そして偽りの見せかけ（ダンバ）はまことに非難される。非暴力（アヒンサー）、真実、そして無怒—これこそが、あらゆるアーシュラマに通ずる苦行（タパス）である。

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

さらにこの世の果報の状態においては、花鬘・飾り・衣・油の塗布と按摩、そして絶え間ない享楽—舞い、歌、楽器、耳に快い音、目に麗しい景色、愛情、そして美しい女たちを見まみえること—を得る。また、噛むべき食、食べるべき料理、舐めるべきもの、飲むべきもの、吸うべきものなど、さまざまな可食の享受を味わう。

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

自らの正しい楽しみに満ち足り、愛欲の喜びを得、家住（グリハスタ）において三つの目的（ダルマ・アルタ・カーマ）の徳が常に成就している者は、この世で幸福を味わい、善き人々（シシュタ）の定められた行き先に至る。

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

落ち穂を拾うような慎ましい生計（ウンチャ・ヴリッティ）で暮らし、自らの務め（スヴァダルマ）の実践に励み、官能の快楽を動機とする企てを捨てた家住者にとって、天界は得難いものではない。

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

林住期（ヴァーナプラスタ）に入った者たちもまた、ダルマに従い、聖なるティールタと清き河の泉源を巡り、自らの選ぶバクティにふさわしい森に住まう。鹿・猪・水牛・虎・野象の満ちる荒野にて、彼らはタパス（苦行）を修し、規律ある遊行を続ける。

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

世俗の衣と振る舞いと享楽を捨て、森の薬草・果実・根・葉による、量を定めた規律ある食にて生きる。彼らは一処一座に定まり、裸地・石・砂・礫・塵・灰の上に臥し、身は迦舍草（kāśa）やクシャ草（kuśa）、獣皮、樹皮のみで覆う。髪・髭・爪・体毛を切らず、沐浴は定めの時のみ、乾供と火供（homa）を時刻どおりに修する。薪とクシャと花を集め、清めて掃き清めた後にのみ、わずかな休息を得る。寒暑と風に耐えて肌はひび割れ荒れ、さまざまな戒とヨーガの行により肉・血・皮、さらには骨までも著しく痩せ衰えるが、堅忍に安住し、サットヴァ（清浄と内なる安定）の力によってこの身を支える。

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

しかし、梵仙（Brahmarishi）の定めたこの規定の行を実践する者は、火のごとく過失を焼き尽くし、征服し難い世界すらも克服する。

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

次に、遊行の出家者（パリヴラージャカ）の正しい作法はこうである。聖火を捨て、財・配偶者・所持品への愛着の縄を振り払い、遊行へと出立する。彼らにとって土塊も石も黄金も等しく、世間の三目的に関わる営みに対してさえ心は執着しない。

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

彼らは敵・友・中立に対して等しい眼を持ち、動かぬものから胎生・卵生・湿生・芽生の生類に至るまで、言葉・心・身体の行いによって害を加えない。敵意なく、定まった住処もなく、山々や河岸、樹の根元、神殿を巡り歩く。あるいは隊商に加わって町や村へ赴くこともあるが、怒り・驕り・貪り・迷い・吝嗇・偽り・誹謗・我慢から生じる暴力を離れている。

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

またこのことについて偈が誦される。「一切の生きとし生けるものに『アバヤ（無畏）』を与えて生きる牟尼には、いかなる存在からの恐れも、いついかなる時も起こらない。」

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

自らの身に स्थापितされたアグニホートラを修したのち、彼はこの身そのものを—火のごとく—自らの口へと供え入れる。かのバラモンは、托鉢によって得た供物（ハヴィス）を携え、この世を去る。なぜなら、荼毘の火（チターグニ）はまことに憂いを焼き尽くすからである。

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

説かれたとおりに解脱のアーシュラマを行ずる二度生まれ（ドヴィジャ）は、清浄にして、正しく立てた誓願によって बुद्धि を調え、薪を要しない光焔のごとく寂静となり、ブラフマローカに帰依し住する。