Home›Narada Purana›Purva Bhaga›Second Quarter›Adhyaya 43›Shloka 121
←Previous Verse
Next Verse→

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 121

Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Devanagari script

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

Transliteration

tyaktagrāmyavastrābhyavahāropabhogā vanyauṣadhiphalamūlaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ | sthānāsaninobhūpāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśukuśacarmavalkalasaṃvṛtāṃgāḥ | keśaśyaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanāḥśuṣkabalihomakālānuṣṭāyinaḥ | samitkuśakusumāpahārasaṃmārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavanaviṣṭaṃ bhavibhinnasarvatvaco | vividhaniyamayogacaryānuṣṭānavihitapariśuṣkamāṃsaśoṇitatvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahaṃte || 121 ||

Translation

世俗の衣と振る舞いと享楽を捨て、森の薬草・果実・根・葉による、量を定めた規律ある食にて生きる。彼らは一処一座に定まり、裸地・石・砂・礫・塵・灰の上に臥し、身は迦舍草（kāśa）やクシャ草（kuśa）、獣皮、樹皮のみで覆う。髪・髭・爪・体毛を切らず、沐浴は定めの時のみ、乾供と火供（homa）を時刻どおりに修する。薪とクシャと花を集め、清めて掃き清めた後にのみ、わずかな休息を得る。寒暑と風に耐えて肌はひび割れ荒れ、さまざまな戒とヨーガの行により肉・血・皮、さらには骨までも著しく痩せ衰えるが、堅忍に安住し、サットヴァ（清浄と内なる安定）の力によってこの身を支える。

Word by Word
त्यक्त-ग्राम्य-वस्त्र-अभ्यवहार-उपभोगाःhaving abandoned worldly clothes, eating, and enjoyments
त्यक्त-ग्राम्य-वस्त्र-अभ्यवहार-उपभोगाः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootत्यक्त (√त्यज् धातु, क्त कृदन्त) + ग्राम्य (प्रातिपदिक) + वस्त्र (प्रातिपदिक) + अभ्यवहार (प्रातिपदिक) + उपभोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां ग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगाः त्यक्ताः ते’ (whose worldly clothes/food-intake/enjoyments are abandoned)
वन्य-औषधि-फल-मूल-पर्ण-परिमित-विचित्र-नियत-आहाराःwhose regulated diet consists of forest herbs, fruits, roots, and leaves
वन्य-औषधि-फल-मूल-पर्ण-परिमित-विचित्र-नियत-आहाराः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवन्य (प्रातिपदिक)+औषधि (प्रातिपदिक)+फल (प्रातिपदिक)+मूल (प्रातिपदिक)+पर्ण (प्रातिपदिक)+परिमित (√मा धातु, क्त)+विचित्र (प्रातिपदिक)+नियत (√यम् धातु, क्त)+आहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां आहारः ...’ (whose diet is regulated/limited to forest herbs, fruits, roots, leaves)
स्थान-आसनिनःstaying in one place
स्थान-आसनिनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थान (प्रातिपदिक) + आसनिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष: ‘स्थाने आसनिनः’ (those who sit/abide in one place)
भू-पाषाण-सिकता-शर्करा-वाळुका-भस्म-शायिनःsleeping on ground, stones, sand, gravel, or ash
भू-पाषाण-सिकता-शर्करा-वाळुका-भस्म-शायिनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभू (प्रातिपदिक)+पाषाण (प्रातिपदिक)+सिकता (प्रातिपदिक)+शर्करा (प्रातिपदिक)+वाळुका/वालुका (प्रातिपदिक)+भस्म (प्रातिपदिक)+शायिन् (√शी धातु, णिनि-प्रत्यय/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष: ‘भूपाषाणादिषु शायिनः’ (sleeping on ground/stone/sand/gravel/ash)
काश-कुश-चर्म-वल्कल-संवृत-अङ्गाःwhose bodies are covered with reeds, kuśa grass, skins, and bark garments
काश-कुश-चर्म-वल्कल-संवृत-अङ्गाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकाश (प्रातिपदिक)+कुश (प्रातिपदिक)+चर्म (प्रातिपदिक)+वल्कल (प्रातिपदिक)+संवृत (सम्+√वृ धातु, क्त)+अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषाम् अङ्गानि ... संवृतानि’ (whose limbs are covered with reeds, kuśa, skins, bark-cloth)
केश-श्मश्रु-नख-रोम-धारिणःkeeping hair, beard, nails, and body-hair (untrimmed)
केश-श्मश्रु-नख-रोम-धारिणः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकेश (प्रातिपदिक)+श्मश्रु (प्रातिपदिक)+नख (प्रातिपदिक)+रोम (प्रातिपदिक)+धारिन् (√धृ धातु, णिनि/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां ... धार्यते’ (wearing/keeping hair, beard, nails, body-hair)
नियत-काल-उपस्पर्शनाःperforming ablutions at fixed times
नियत-काल-उपस्पर्शनाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनियत (√यम्, क्त)+काल (प्रातिपदिक)+उपस्पर्शन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषाम् उपस्पर्शनं नियतकालम्’ (bathing/ablutions at fixed times)
शुष्क-बलि-होम-काल-अनुष्ठायिनःobserving the times for (dry) offerings and fire-rites
शुष्क-बलि-होम-काल-अनुष्ठायिनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुष्क (प्रातिपदिक)+बलि (प्रातिपदिक)+होम (प्रातिपदिक)+काल (प्रातिपदिक)+अनुष्ठायिन् (अनु+√स्था धातु, णिनि/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां ... अनुष्ठानम्’ (observing times for dry offerings and homa)
समित्-कुश-कुसुम-अपहार-संमार्जन-लब्ध-विश्रामाःresting only after gathering fuel/kuśa/flowers and cleaning (duties)
समित्-कुश-कुसुम-अपहार-संमार्जन-लब्ध-विश्रामाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसमित् (प्रातिपदिक)+कुश (प्रातिपदिक)+कुसुम (प्रातिपदिक)+अपहार (प्रातिपदिक)+संमार्जन (प्रातिपदिक)+लब्ध (√लभ्, क्त)+विश्राम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां विश्रामः ... लब्धः’ (finding rest after collecting fuel, kuśa, flowers, and cleaning)
शीत-उष्ण-पवन-विष्टम्afflicted by cold, heat, and wind
शीत-उष्ण-पवन-विष्टम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशीत (प्रातिपदिक)+उष्ण (प्रातिपदिक)+पवन (प्रातिपदिक)+विष्ट (√विश्/√वेश्?; here ‘विष्ट’ = afflicted/entered; प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा एकवचन (contextually qualifying a neuter collective like ‘शरीरम्/देहम्’ implied); द्वन्द्व (शीत+उष्ण) with तत्पुरुष to पवन; अर्थ: ‘शीतोष्णपवनैः विष्टम्’ (afflicted by cold, heat, wind)
भवि-भिन्न-सर्व-त्वचःwhose entire skin is cracked/split
भवि-भिन्न-सर्व-त्वचः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभवि (प्रातिपदिक; ‘earth/ground’ or ‘becoming’; here likely ‘भूमि/भवि’ as rough ground) + भिन्न (√भिद्, क्त)+सर्व (प्रातिपदिक)+त्वच् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां सर्वा त्वक् ... भिन्ना’ (whose whole skin is cracked/split, likely due to rough ground and austerity)
विविध-नियम-योग-चर्या-अनुष्ठान-विहित-परिशुष्क-मांस-शोणित-त्वक्-अस्थि-भूताःreduced to dried flesh, blood, skin, and bones through various disciplines and yogic observances
विविध-नियम-योग-चर्या-अनुष्ठान-विहित-परिशुष्क-मांस-शोणित-त्वक्-अस्थि-भूताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)+नियम (प्रातिपदिक)+योग (प्रातिपदिक)+चर्या (प्रातिपदिक)+अनुष्ठान (प्रातिपदिक)+विहित (वि+√धा, क्त)+परिशुष्क (परि+√शुष्, क्त)+मांस (प्रातिपदिक)+शोणित (प्रातिपदिक)+त्वच् (प्रातिपदिक)+अस्थि (प्रातिपदिक)+भूत (√भू, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि: ‘येषां देहः ...’ (reduced to dried flesh, blood, skin, and bones due to prescribed observances of various restraints, yoga, and conduct)
धृति-पराःsteadfast, devoted to endurance
धृति-पराः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootधृति (प्रातिपदिक)+पर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष/कर्मधारय-भाव: ‘धृतौ पराः’ (devoted to fortitude)
सत्त्व-योगात्through sattva-yoga (purity/strength of mind)
सत्त्व-योगात्:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)+योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; तत्पुरुष: ‘सत्त्वस्य योगात्’ (by union with sattva / by strength of purity)
शरीराणिbodies
शरीराणि:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन
उद्वहन्तेthey bear/carry on (their bodies)
उद्वहन्ते:
Kriya (क्रिया/Action)
TypeVerb
Rootउद्+√वह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in Moksha-Dharma context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

FAQs

It portrays the Moksha-oriented ascetic ideal: renunciation, regulated living, endurance of opposites (heat/cold/wind), and inner steadiness (sattva and dhṛti) as the basis for sustaining life while pursuing liberation.

Bhakti is not described explicitly here; the verse supports devotion indirectly by emphasizing purification (sattva), self-restraint, and disciplined living—conditions traditionally considered supportive for steady remembrance and worship of the Supreme.

It highlights kalānuṣṭhāna—performing rites like bali and homa at prescribed times—reflecting practical ritual discipline aligned with Vedic injunctions (kalpa/ācāra) rather than technical exposition of a specific Vedanga.

←Previous Verse
Next Verse→